«Almas astanasyndaǵy» aıtýly oqıǵa

 EKSPO shejiresi: Antverpen, 1930 jyl

1930 jyly Belgııa óz táýelsizdiginiń 100 jyldyǵyn atap ótti. Osy aıtýly datanyń qurmetine korol I Albert erekshe este qalatyn sharalar ótkizýge sheshim qabyldady. Osy maqsatpen ol 1930 jyly Belgııada qatarynan eki – Lej jáne Antverpen qalalarynda Búkilálemdik jetistikter kórmesin ótkizýge jarlyq berdi. Búkilálemdik jetistikter kórmeleriniń ǵasyrlar qoınaýynan syr shertken shejiresinde Belgııanyń Antverpen qalasynda ótkizilgen kórme erekshe este qalǵan. Halyqaralyq aýqymdy sharany ótkizýdi qolǵa alǵan belgııalyqtar Antverpen qalasyn tegin tańdaǵan joq. Antverpen Eýropadaǵy aýqymy men mańyzy jaǵynan ekinshi portty qala bolyp sanaldy. Iri jolaýshylar laınerlerin qabyldaýǵa áleýeti zor aılaq týrısterge óte qolaıly edi. Onyń ústine budan 10 jyl buryn bul qalada álemdik aıtýly oqıǵa – jazǵy Olımpıadalyq oıyndar ótkizilgen bolatyn. Taǵy bir erekshe atap ótetin jaıt, sol kezeńde Antverpen qalasy jer sharynda óndirilgen búkil almastyń jartysynan astamy saýdaǵa túsetin «almas astanasy» atanǵan bolatyn. Almas astanasyna tórtkúl dúnıeniń tórt buryshynan qaltaly baı-manaptar úzdiksiz aǵylyp jatatyn. Bul dástúr kúni búginge deıin óz mánin joǵalta qoıǵan joq. Son­dyqtan 1930 jyly Belgııa táýel­sizdiginiń 100 jyldyǵy qur­metine ótkiziletin Búkilálemdik je­tis­tikter kórmesine budan qo­laı­ly ortalyq tabý múmkin de emes edi. Negizinen ǵylym men óner­kásip jetistikterine arnalǵan Lej qalasyndaǵy Halyqaralyq kórmeden Antverpen qalasynda ótkizilgen kórmeniń basty ereksheligi – onyń taqyrybynda edi. Antverpen kórmesiniń negizgi taqyryby – teńiz jetistikterine arnaldy. Sonymen qatar bul kórmede Belgııa memleketiniń agrarlyq salasy qol jetkizgen ozyq tehnologııalar men jetistikter molynan kórinis tapty. Máselen, kórme sheńberinde ótkizilgen aýyl sharýashylyǵy jármeńkeleri kópshiliktiń kóńilinen shyqty. Kókónis jáne gúl jármeńkeleri, bal aralary men asyltuqymdy maldarǵa arnalǵan jármeńkeler aqıqatynda aýqymy jaǵynan álemdik oqıǵalar qataryna qosyldy. Antverpendegi Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń jalaýy 26 sáýirde kóterildi. Halyqaralyq sharanyń taqyrybyna saı bezendirilgen portty qala adam tanymastaı qulpyryp ketti. Kórmeni uıymdastyrýshylar osy oqıǵaǵa oraılastyra salǵan sýburqaqtary men gúlzarlar qala kórkine sán qosty. Qalanyń bar­lyq alańdary men demalys aýmaqtarynda kórmege qaty­sý­shylarǵa arnalǵan mádenı-buqa­ralyq sharalar ótkizildi. Kór­meniń taqyrybyna sáıkes teńiz flo­tynyń jáne teńizshilerdiń sol zamanǵy jetistikteri keńi­nen pash etildi. Belgııa Korol­digi Teńiz akademııasynyń uıym­das­tyrýymen bul memlekettiń teńiz floty salasynda qol jetkizgen jetistikteri kóptegen tarıhı qujattar jáne arnaıy jab­dyqtalǵan sórelerdegi jádigerler arqyly keńinen tanys­tyryldy. Kórmede Belgııa memleketiniń sýdan qutqarý salasynda qol jetkizgen ozyq tehnologııalary barynsha kórinis tapty. Kórme qalashyǵynda arnaıy jab­­dyq­talǵan qutqarý stansasy qyzmet kórsetti. Teńiz jaǵa­laýyn­daǵy qutqarýshylardyń arnaıy jabdyqtalǵan oryndarynda sýdan qutqarý kezinde paıdalana­tyn jabdyqtar keńinen nazarǵa usynyldy. Sonymen birge kór­me sharalary aıasynda ótkizilgen baıqaýǵa belgııalyq balyqshylar paıdalanatyn kemeler men qaıyqtardyń neshe túri qoıyldy. Antverpendegi EKSPO-1930 sharasyna Avstrııa, Brazılııa, Ulybrıtanııa, Kanada, Danııa, Ispanııa, Fransııa, Italııa, Ven­grııa, Japonııa, Latvııa, Marokko, Norvegııa, Nıderland, Persııa, Polsha, Portýgalııa, Fınlıandııa, Lıýksembýrg memleketteri jáne 30-dan astam álemniń eń úlken teńiz kompanııalary qatysty. Sol kezeńde álemge aıryqsha tanylǵan Minerva Motors fırmasy kórmege qatysýshy osy elderge «Fıat» avtomobıliniń eń ozyq jabdyqtaryn usyndy. Sonymen birge bul fırma joǵaryda atalǵan elderge ózderi shyǵaratyn 40 oryndyq jańa avtobýstardy jó­nel­tetin boldy. Pretrofina kon­ser­ni Belgııa – Fransııa yntymaq­tastyǵy aıasynda munaı óndirý salasynda qol jetkizilgen uzaq jyldardaǵy tabystaryn kóp­shi­lik nazaryna usyndy. Pretrofina konserni munaı óndirý salasynda geologııalyq barlaýdan qaı­ta óńdeý arqyly munaıdan óndi­riletin ónimderdiń barlyq túrin shyǵarýǵa qol jetkizgen bolatyn. Antverpen kórmesine qaty­sýshy elder arasynda Uly­brı­tanııanyń jádigerleri kórmeni tamasha­laý­shylardyń joǵary baǵasyn aldy. Dúnıejúzindegi eń iri teńiz derjavasy bolyp tabylatyn Brı­tanııanyń jádi­gerleri shyndy­ǵynda da bul baǵaǵa tolyq laıyq edi. Teńiz taqyrybyna arnalǵan pavılon­darǵa ornalastyrǵan bul eldiń jádi­gerleri kólemi jaǵynan bar­lyq elderdiń kórmege qoıǵan zattarynan asyp tústi. Kórme qorytyndysynda qonaq­tardyń jazǵan lebizderi tom-tom kitaptardy qurady. Búkil­álemdik kórmeler shejire­sinde Antverpende ótken EKSPO-1930 óziniń mazmuny men uıym­dastyrýshylyq sapasy jaǵy­nan aıtýly sharalardyń qata­ry­na qosyldy. Osy kórmede qol jetkizilgen kelisimder nátıje­sinde álemniń kóptegen elderi arasyndaǵy saýda jáne dostyq qarym-qatynastar nyǵaıa tústi. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».