Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Áýeli mal ıesimen saýdalasqan. Kúni buryn telefon arqyly kelisse de, soǵymnyń túrin kórgen soń jastaıynan mal ishinde júrip, kózi qanyqqan adam emes pe, apam dúdámal. Iesi jetpis kún jemdedim dep ant-sý iship tur. Aqyry kelisti. Alýshy tórt kisi bolǵan soń apam da bas tarta almady ǵoı deımin. Eń qyzyǵy, qazyny kórý. Bári demin ishine tartyp tur. Áýeli terisin sypyryp jatqan qasapshylar jaqsy desken, keminde barmaq bolýy múmkin. Úmit aqtalmady. Pyshaq qyryndaı ǵana qazy baılapty. Aıtpaqshy, shaǵyn aýylda qasapshy taýyp alýdyń ózi qıyn sharýaǵa aınalǵan syńaıly. Buryn bizdiń jaqta qolaqysy dep aralyq omyrtqany alatyn. Qazir bir taıdy 25-30 myń teńgege soıady. Qasapshylyq ta óner. Buryn áleńkedeı jalanǵan jas jigitter soǵymdy qas pen kózdiń arasynda butarlap tastaıtyn. Qazirgi qasapshy egde tartqan adamdar. Kún sýyqta eshkim qolyna pyshaq ustaǵysy kelmeıdi. Baǵzy zamanda soǵym soıý otbasylyq mereke edi. Kórshi-qolań soǵymdaryń shúıgin bolsyn dep, quttyqtaı keletin. Sol kúni bir qazan qýyrdaq qýyrylyp, támam jurt aýyz tıetin. Keshkisin kóńili jaqyn tórt-bes tabaq kisini omyrtqaǵa shaqyratyn. Qazir jym-jyrt, tipti jyǵylǵan taıdyń sıraǵyn ustasatyn da adam joq. Árkim óz betimen. Qazaqtyń osy bir soǵym dástúri el ishindegi yntymaqty óristetin dúnıe eken ǵoı. Nıet tarylǵaly bir-birine qarasýdan, qol ushyn berýden tyıylǵan tárizdi.
Keshkilik aǵaıyn as iship ketýge shaqyrǵan. El ishindegi keler-keteri joq áńgimeni aıtyp otyrǵanbyz. Tabaq tartyldy. Tósqazy salynypty. Jas malda, búgingideı pyshaq qyryndaı qazy baılaǵan aryq malda etegi bolmaıdy. Bizdiń jaqta tósqazyny keıde qara qabyrǵa dep te ataı beredi. Qonaqqa tartýǵa jaramaıtyn múshe. Tústep qaraǵan apaı tútigip ketti. Biraq dastarqannyń berekesin almaıyn dedi me, tis jarmaǵan. El taraǵan soń kelinin shaqyryp aldy. Aqyl aıta bastaǵan. Burynǵynyń dástúri, búginginiń kelininiń jadynda júrer jaı. Bar nárseniń ózin uqsatyp bere bilgenge ne jetsin?!
– Jylqynyń eń qadirli músheleri qazy-qarta, jal-jaıa. On eki qazyny shekke aınaldyrǵanda alty qos qazy bolady. Esińde bolsyn, jylqynyń jyǵylǵan jaǵynyń qazysy tyǵyz bolady. Sol jaqtyń qazysyn aınaldyrǵan durys, – dedi apaı, – mynaý beldeme, omyrtqa men jaıanyń arasy. Bul altyǵa bólinedi. Eki taldan tórt kishi qabyrǵa tasty dep atalady. Keı jerde qazynyń ornyna da salynady. Myna bireýi buǵana. Buǵananyń eti qattylaý bolǵanymen, qadirli múshe esebinde. Qudaǵa salady. Jalpy, jylqyda 17 omyrtqa bolady. Erterekte qonaqjaı ata-babamyz omyrtqany irkip, syıly qonaq kelip qalar dep saqtap otyrǵan. Et jaqyn aǵaıyn-týysyńnyń «úıińnen bir omyrtqa mújigen joqpyn» dep ókpeleıtin sózi sodan qalǵan. Omyrtqa taýsylǵanda tóspen de almasýǵa bolady. Qabyrǵanyń basy – qazynyń omyrtqadan shyǵatyn jaǵy, bizdiń jaqta muny qataǵan basy dep ataıdy. Ádette qataǵan basyn ishekke birge aınaldyrady. Sanda úsh jilik, qolda úsh jilik. Sandaǵy jilikter ortan jilik, asyqty jilik, jambas bolyp bólinedi. Qonaq kútý qaǵıdasyn qapysyz meńgergen burynǵylar jambasty da jilik esebine jiberip, tabaqqa jeke salǵan. Qoldaǵy toqbas, kári jilik, jaýyryn. Jaýyryn da jilik sanatynda múshe esebinde. Áıtse de etti kóbeıtý úshin salynatyn janama múshe. Qazynyń sheti telshik dep atalady. Telshiktiń ushyn kesip alady, ony myqyn dep ataıdy. Qaryndardyń buldyrmaqsyz, táttisin qara qaryn, al buldyrmaǵy baryn jaı qaryn deıdi. Qartaǵa taıaý qadirli qaryndy jińishke qaryn dep ataıdy, ishek jýan jáne jińishke bolyp ekige bólinedi. Jýan ishekke qazy aınaldyrady. Pysyq qyz-kelinshekter jińishke ishekten shujyq isteıdi. Myna bireýi qolqa. Onyń sabaǵy baryn tuzdap, aınaldyryp, myń jyldyq qudanyń sybaǵasy retinde saqtap qoıady. Al sabaǵy joq júrek qolqasy balanyń nesibesi. Aıtpaqshy, jambas úshke bólinedi. Ortada shuqyrshaǵy qalady. Eki jaqtaǵy kemik basy qadirli qonaqtyń sybaǵasy. Qazaq kári jiliktiń basyn tolarsaqtyń basy deıdi. Ony óse kele etigiń qısaıyp ketedi dep balaǵa, tolǵaǵyń qatty bolady dep áıelderge bermeıdi. Al ókpe qýyrdaqtan basqaǵa jaramaıdy. Jalbyrshaq qaryndy ıtke tastaıdy. Ádette jaýjumyr dep ataıdy. «Jaqsy bolsa jaýjumyrdy ıt jeı me?!» degen sodan qalǵan.
Ymyrt úıirile at basyn qalaǵa burǵanbyz. Jol qysqarsyn dep naǵashy apamdy áńgimege aınaldyrdym. Sondaǵym kelinge aıtqan keńesi. Dıktofonǵa jazyp aldym. Jalǵyz bizdiń kelin ǵana emes, qazaqtyń bar kelini bile júrse artyq bolmas degen oı ǵoı.
KО́KShETAÝ
