Munyń syrtynda, óńirde maı men qospajem zaýytyn salý kózdelip otyr. Munyń bári óriske baı Tobyl-Torǵaı atyrabyndaǵy iri qara sanynyń ulǵaıa túsýine, aýyldyń áleýetin arttyrýǵa, turǵyndardy turaqty jumyspen qamtýǵa jol ashady deıdi mamandar.
Búginde jer jyrttyp, shóp shabatyn tehnıkasy bar sharýa da, dymy joq qarapaıym turǵyn da mal ósirip, ony kóbeıtýge asa qulyqty emes. О́ıtkeni eńbeginiń óteýi az, mańdaı teriniń aqtalýy qıyn. Máselen, óńirde aýyl sharýashylyǵymen aınalysyp jatqan 7 760 kásiporyn bar. Onyń 872-si – iri sharýashylyq sanatyna jatatyn jaýapkershiligi shekteýli seriktestikter. Alaıda bul seriktestikterdiń 60 shaqtysy ǵana mal ustaıdy. Onyń ishindegi 12 iri sharýashylyqta ǵana mal basy 400-den asady.
Aýylsharýashylyq mamandarynyń aıtýynsha, bul teńizge tamǵan tamshydaı ǵana. Mal sharýashylyǵyn ilgeriletý arqyly aýyl-aýylda myńdaǵan jumys oryndaryn ashýǵa bolady. Mysaly, bir sút fermasynyń ózi 40 shaqty adamdy turaqty jumyspen qamtıdy.
Tek egin sharýashylyǵymen ǵana aınalysyp jatqan 800-den astam seriktestiktiń ókilderi mal sharýashylyǵyn jalań qarjynyń kúshimen ǵana damytý múmkin emes dep otyr. Olardyń pikirine den qoısaq, bul máseleni jan-jaqty oılastyrylǵan, tıimdi jobalardy iske asyrý arqyly ǵana sheshýge bolady.
Ras, qolǵa alynǵanyna birtalaı jyl ótse de, tıimdiligin kórsete almaǵan «Sybaǵa» baǵdarlamasyna da syn aıtýshylar kóp. Kópshilik sharýanyń ortaq pikiri «Sybaǵa» baǵdarlamasy óte kesh bastaldy degenge saıady. О́ıtkeni bul baǵdarlama óńirde aýyldar kúıregennen keıin ǵana qolǵa alyndy. Sondyqtan mal basyn kóbeıtýge tek qarjy salý azdyq etedi. Qarjynyń kúshimen maldy toqsanynshy jyldary, halyqtyń basym kópshiligi áli aýylda turyp jatqan kezeńde kóbeıtýge bolatyn edi.
«Tórt túlikke qolaıly qanshama jerimiz, sýy tushy ózen-kólimiz bar. Sondyqtan qandaı jaǵdaıda da mal sharýashylyǵyn qaıta qalpyna keltirý kerek. Bul úshin jeńildetilgen paıyzdyq mólsherlememen nesıe berý, ony óteýdi alty aıdan soń ǵana bastaý sııaqty qarjylaı qoldaý tetikterinen bólek, maldy etke ótkizý jaǵyn da jan-jaqty oılastyrý qajet. Mal sharýashylyǵy maldan paıda túsken jaǵdaıda ǵana damıdy. Mal ósirip, odan tabys tapqan jaǵdaıda ǵana bul salaǵa jurttyń jappaı qyzyǵýshylyǵy oıanady. Árkim mal ósirýge umtylady. Sondyqtan maldy turaqty túrde satyp alyp otyratyn senimdi jol qalyptastyrý qajet. Fermer ózi ósirgen maldy laıyqty baǵaǵa sata alatynyna senimdi bolǵanda ǵana sharýasy ilgerileıdi. Iаǵnı aldymen maldy laıyqty baǵaǵa satyp alatyn tońazytqyshy, soıý sehy bar iri kompanııalar bolýy shart. Olar shetelderge aı saıyn 2-3 nemese 5 myń tonna et sata alatyndaı bolsa tipti jaqsy. Máselen, Aýǵanstanǵa bıdaı jiberip jatqan kádimgi treıderler bar ǵoı, sol sııaqty et eksportyna da treıder qajet. Sonda ǵana jurt jappaı mal ósirýmen aınalysa bastaıdy. Onyń aınalasynda teri, jún óńdeý salasy da qolǵa alynsa ıgi», deıdi sharýalar.
Mal sharýashylyǵymen aınalysyp júrgen birneshe shaǵyn fermerge «Iri kásiporyndar ashý arqyly aýyldyń ál-aýqatyn arttyrýǵa bola ma?» degen saýal tastap kórdik. О́ıtkeni osydan biraz jyl buryn Arqalyqta et kombınaty ashylǵanda jurt «endi Torǵaı óńirinde mal sharýashylyǵy damıdy, kombınat jergilikti halyqtyń qolyndaǵy maldy laıyqty baǵamen satyp alyp otyrady, sáıkesinshe, ár aýlada tórt túlik kóbeıedi» dep shýlasqan. Alaıda kombınat jeke turǵyndardyń qolyndaǵy maldy qymbatsynyp, ózine arnaıy bordaqylaý alańyn salyp aldy da, qazir derbes tirshilik etip jatyr.
Malsaq jurttyń pikirine qaraǵanda, aýyldy kórkeıtý úshin shaǵyn fermerlerdi kóbeıtý kerek. Alaıda bul jerde «Mal baqqanǵa bitedi» degen qaǵıdany umytpaý kerek. Áıtpese, qazir aýylda otyryp, sútti satyp alyp iship otyrǵan aǵaıyn da az emes. «Sybaǵa» baǵdarlamasyna qatysqandardyń da bári birdeı fermer bolyp ketken joq. Astyrtyn aýyz jalasyp, jaqyn aǵaıyn-týystarynyń nemese jergilikti sharýanyń malyn ýaqytsha óziniki etip tirketip, «Sybaǵa» arqyly memleketten alǵan qarjyǵa toı jasap, avtokólik satyp alǵandar da kezdesedi. Sondyqtan memleket qoldaýdy naǵyz mal baǵa alatyn, sharýaqor adamdarǵa kórsetýi kerek.
Máselen, Meńdiqara aýdanyndaǵy Teńiz aýylynda turatyn Erbol Qarymsaqov 2015 jyly oblys ákimdigindegi qyzmetin tastap, aýylǵa baryp, mal sharýashylyǵymen aınalysa bastady. Áýel basta inisi ekeýi sharýashylyqty 4-5 sıyrmen bastap edi, búginde 50 shaqty iri qarasy, 300 qoıy bar.
– Mal basyn kóbeıtý úshin jem-shóp, ony egetin, shaýyp alatyn jer, qosymsha qol kerek. Bıyl men 35 gektar arpa ektim. Biraq ony oryp alý úshin durys kombaınshy taba almaı qınaldym. Kombaınnyń bári eski, ekken ónimniń jartysy jerde qalady. Kombaınnyń sońynan júgirip júrip qanshama ýaqyt ketedi. Endi kelesi jyldan bastap arpa ekpeı-aq, jem satyp alýdy oılap otyrmyn. Sol tıimdi sııaqty. Egin egýge shamamyz jetpeıdi. Tek mal ustap, jemin satyp alýǵa bolady. Al shópti ózimiz shaýyp alamyz. Biraq bizde shóp shabatyn jer joq. Men, mysaly, shabyndyqty jalǵa alyp otyrmyn. Jetpegen shópti shalǵaı jerlerden shaýyp alamyz. Bıyl 200 orama shóp, 300 orama saban daıyndadym. Ony tek qara malǵa berip jatyrmyn. Al qoı búginge deıin tebinde júrdi. Qamaǵanyma 2-3-aq kún ótti. Negizi, ekonomıkalyq jaǵynan eseptegende, qara maldan góri qoı baqqan tıimdi me dep oılaımyn. Biraq qoı baǵý tıimdi bolǵanymen, onyń etin ótkizý qıyn, – deıdi Erbol Qarymsaqov.
Qazir et kombınattary iri qarany salmaǵy men aryq-semizdigine qaraı 1 600 ben 1900 teńgeniń aralyǵynda satyp alady. Maldyń terisi kóbine dalada qalyp jatyr. Onyń syrtynda, ettiń baǵasy byltyrdan beri ózgermegen. Fermerlerdiń sózine qaraǵanda, eger et baǵasy shyqqan shyǵyn men etken eńbekke saı bolsa, atakásipke degen qyzyǵýshylyq ta artady.
– Bir jyldary О́zbekstannan kelip maldy tirideı alyp ketetin. Maldyń baǵasy da jaqsy edi. Sodan urǵashy mal azaıyp bara jatqan soń, buǵan tyıym salynǵan. Osylaısha, syrtqa ónim shyǵara almaı qaldyq. Endi sol kvota qaıta ashylady eken degen áńgime shyǵyp jatyr. Qazir bir iri qarany ári ketse 300 myń teńgeden ótkizemiz, eger syrttan kelip 400 myń teńge usynsa, árıne oǵan qýana beremiz ǵoı, – dedi fermerler.
О́zbekstandyq kásipkerler úshin iri qarany tirideı satyp alǵan tıimdi. О́ıtkeni olar maldy tolyq óńdeýdi ıgerip alǵan. Tipti soıylǵan maldyń qany men tezegine deıin óńdeledi. Maldyń múıiz-tuıaq, súıeginen un tartyp, qanynan ıt pen mysyqqa tamaq jasap, túgine deıin kádege jaratady. Tek janýardyń ishinde qalǵan aýa ǵana óńdelmeıdi.
Bıyl oblys basshysy Qumar Aqsaqalov aýdan ákimderine fermalardy kóbeıtý týraly tapsyrma berip otyr. О́ńirde mal sharýashylyǵyn damytýdyń 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan jospary da jasalyp, pysyqtalyp jatyr.
Al tórt túlik órgizip, mal ustap otyrǵan sharýabasty jurt: «Eń bastysy, ettiń baǵasy mal ósirýdiń qıyndyǵy men jemshópke, qorajaı, tehnıka kútimine ketetin qyrýar shyǵynǵa saı bolý kerek, mal sharýashylyǵy sonda ǵana ilgerileıdi», deıdi.
Qostanaı oblysy
