Eshki

«Esiń ketse...» degen máteldiń máni ózgergenin ýaqyt kórsetip otyr Erte, erte, ertede, eshki júni bórtede «Esiń ketse, eshki asyra» depti atam qazaq. Taýyp aıtqan, dáleldep aıtqan sózge qol qoıyp, qol qýsyrasyń. Kóbimiz aýylda óstik. Qı oıdyq, qora tazaladyq, qar kúredik, shóp shaptyq, qoı baqtyq, qyryqtyqta boldyq, jylqynyń kúzetine bardyq. Aýyl tirligin, turmysyn bir kisideı kórip erjettik. Sodan kemip qalǵan adamdy kórmedim. Bizdiń úı tórt túlikti túgel baqty deý­ge bolady. Tek eshki asyramadyq. Osy kún­ge deıin sonyń sebebine jete almaı júrmin. Taýyq, qaz, úırek te ósirdi. Ákeı tek eshkini unatpady. Birde aýylymyzdyń irgesindegi Jińish­ke saıda qasqyrlar qasap jasap, Aqqoranyń birtalaı eshkisin qyryp tastapty. Ákeı sol óleksege qaqpan saldy. Qasqyrlarǵa. 5-synypta oqımyn. Jaman taıǵa jarbıtyp mingizip, meni janynan tas­tamaıdy. Eki bel asyp, sol saı tabanyna tústik. Qalyń tobylǵynyń ishinen birdeńe shoshań ete qaldy. At ta, taı da úrkip, jalt berdi. Ákeı attyń ústinde qaldy, men taıdan aýyp, murttaı ushtym. Jylqy jaryqtyq qulasań, jalyn tóseıdi eken. Esh jerim aýyrmady. Shylbyryn súıretip, tura bezgen taıdy ustap ákelip: «О́ı, taqymy bos jaman neme. Na­ǵa­shy­laryńa tartqan ekensiń», dep ursyp jatyr ákeı. Búkil Qara degen rýǵa kiretin naǵashy­larym taqymym bos bolǵannan sózge qaldy. Ony ol kezde kim oılaǵan. Shoshań ete qalǵan qaqpanǵa túsken túlki eken. Eshkilerdi qyryp salǵan qasqyrlar qaıtyp oralmaǵan óleksege. Nege ekenin ákemnen suramappyn. О́kinishti, árıne. Es kirip, el tanyǵannan keıin oılanady ekensiń. Qasqyr qazaq tekti me, qazaq qasqyr tekti me? Túz taǵysy ne iship, ne jeıtinin óte jetik biledi. Tabıǵaty, jaratylysy solaı. Eshkiniń maıy tez qatady. Qasqyrlar qany tamyp, júregi soǵyp turǵanda deıik­shi, eshkilerdi toıǵanynsha jegen. Odan keıin jolamaǵan. Qazaq ta solaı eken. Buryn­ǵylar. Búgingi jaǵdaı basqasha. Qasqyr tek qana jylqy jaryqtyqtyń óleksesine keledi deıdi biletinder. Meniń biletinim – jylqy etin qazaq tońazytyp jep, sorpasyn tomyrtqalatyp ta ishe beredi. Osynyń bárin oqyp alyp, eshkige edireıe qaramańyz. Attyń jaly túıeniń qomynda, qysy-jazy kıiz úıde ómir ótkizgen kóshpendi babalarymyz as qadirin bizden góri jaqsy bilgen. «Qarasha, Jeltoqsanmen sol bir-eki aı, Qystyń basy biri erte, bireýi jaı. Erte barsam jerimdi jep qoıam dep, Yqtyrmamen kúzeýde otyrar baı», «Kári qoı eptep soıǵan baıdyń úıi, Qaı jerinde kedeıdiń tursyn kúıi?» dep, uly Abaı sýrettegen muny. Qarasha men Jeltoqsanda kıiz úıde as iship kórińiz. Qazaqtyń asynyń basy – et. Búginge deıin. Yzǵyryqta yqtyrmada otyryp, aýzyńa aparǵansha qatyp qalatyn eshki etin áldi babalarymyz qorek etpegen. Jegen – kedeı-kepshik (Á.Bókeıhanov). Solaı desek te, jarty álemdi bir tarynyń qaýyzyna syıǵyzǵan Shyńǵyshannyń báıbishesi ózimizdiń Qońyrattyń qyzy Bórte (eshkiniń tóresi) ǵoı. Iаǵnı, eshki qazaq túlikke qospasa da, qoı jaryqtyqpen qosarlasyp, adammen birge jasap kele jatqan mal. Árige baryp, áýrege túsip qaıtemiz. Beridegi bezbenge ilinip, bederlengenderine bet buraıyq. Qoı men eshkini ejiktep otyryp zerttegen Alash arysy Álıhan Bókeıhanovtyń 1903 jyly Reseıdiń Voronej qalasynda jaryq kórgen «Dala ólkesindegi qoı sharýa­shylyǵy» – «Ovsevodstvo v stepnom krae» (Á.Bókeıhanov. Tańdamaly. Izbrannoe. 153-bet. «Qazaq ensıklopedııasy». Bas redaksııa­sy. Almaty) eńbegin oqyp, oı qorytsańyz jetip jatyr. Bizdiń mal sharýashylyǵymen shuqshııa shuǵyldanýǵa tıisti sheneýnikterimiz Álekeńniń osyndaı zertteý, saraptama monografııasy bar ekenin bilmeýi de kádik. Orys tilinde jazylǵan. Qınalmaı oqı beredi. Qazaqshaǵa shorqaqtarǵa jaı ǵana qulaqqaǵys qoı. Munyń aldynda qoı týraly jazǵanymda paıdalanǵam. Eshkige kelgende Álekeńe taǵy júginýge týra keldi. Á.Bókeıhanov 1900 jyly Qarqaraly ýezinde eshkiniń 56 648 terisi satylǵan dep jazady. Álekeń óz zertteýindegi málimetti maldárigerlik baqylaýdan ótken eshkilerdiń terisimen salystyrypty. Aıyrma joq. Qundylyǵy – soıylǵan maldyń barlyǵy maldárigerlik baqylaýdan ótip otyrǵan. Qazir she? Bilmedik. Oblystyq aýylsharýashylyq, statıstıka departamentteri oblysta 200 myń eshki bar degen málimetten basqa derek bere almady. Eti, súti, júni, múıizi (toqal eshki bolsa da) týraly beıhabar. Al, Á.Bókeıhanov Torǵaı oblysynda jylyna 90 myń eshki soıylatynyn, Semeı oblysynda 255 783 eshki bolǵanyn, 5 eshki 1 sıyrdyń, 2 eshki bir saýlyqtyń pulyna turatynyn, 1 eshki jylyna 8 shelek sút bere­tinin, salmaǵy 3 put bolatynyn, terisi juqa keletindikten jarǵaq, mes jasalyp, tekemetke ádip tigiletinin jazady. Álekeńniń túpnusqasy orys tilinde. Sol kúıinde sıtat keltirsem, túsinbeıtin adam joq shyǵar qazir. «Odejda ız «eshkytersy» otlıchaetsıa bolshoıý noskostıý, prı etom kojı vydelyvaıýtsıa osobenno tshatelno zakrashıvaıýtsıa v jeltyı svet kraskoıý, dobyvaemoı ız kornıa «tomar boıa», rastýshego po kraıam pokosov na solonsovatyh nızınah po vsemý Stepnomý kraıý». «Kozı roga vydelyvaıýtsıa v «chahsha» rojkı, v kotoryh kırgızy, bolshıe lıýbıtelı nıýhatelnogo tabaký, zakladyvaemogo za gýby, nosıat ego; roga ıdýt na «chontaı» – prohovnısy, «pshahsaby» – cherenkı dlıa nojeı, «kamshysaby» – cherenkı dlıa nagaek, ı, nakones, na gvozdı, ýpotreblıaemye prı kovke loshadeı rasprıamlennymı kopytamı».  Babalarymyz atty eshkiniń múıizinen jasalǵan shegemen taǵalaıtynyn bilmeıdi ekem. Bul degenińiz – qazekeńniń erterektegi qaldyqsyz tehnologııasy.  Qazir qoı-eshkiniń ishek-qaryny, sıraǵy dalada ıt-qusqa jem bolyp jatyr. Múıizi túgili. Bara-bara qoı-eshki turmaq jylqynyń qaryny men qartasynan jıirkenetin urpaq sońymyzdan kele me, qaıtedi?! Jaraıdy, qara aspandy tóndirip, qara sýdy tasytpaı-aq qoıaıyq. Eshki jónindegi álemdik derek kózderine janarymyzdy sýaryp kóreıik. Tórtkúl dúnıede 1 mıllıard shamasynda eshki bar eken. Eń kóbi – Qytaıda. 180 mıllıon. Qazaqstannyń búkil jany men malyn qossań da, bul sanǵa jete almaısyń. Úndistanda – 130, Pákistanda – 50, Bangladeshte – 40, Iran men Nıgerııada – 30, Efıopııa, Sýdan, Somalıde 20 mıllıonnan eshki bar. Qazaqstanda 2 mıllıonǵa jýyq Seksek ata tuqymy óriske shyǵady deıdi. Eshki ósirý bizdiń óńirge tańsyq sharýa emes. Keshegi Keńes Odaǵy tusynda Qarqaralynyń «Vostok» sovhozynyń dırektory Hakim Zákishev aǵamyz 400 angor eshkisin ósirip, tek túbit júnimen naryq kelgen bette júnjip kete jazdaǵan aýyldastaryn asyraǵanyn búgingiler ańyz etip aıtady. О́z qulaǵymyzben estidik. Hakim aǵamyz túıe de, bıe de, sıyr da, ara da, qara túlki men qundyz da ósirgen ǵalamat jańashyl dırektor bolǵan. Átteń, sol shalqyp turǵan sharýashylyqqa ıe bolatyn eshkim shyqpady. Qaısybirin aıta beresiń? «Tekeń jeldep bara ma?» degen sóz bar qazaqta. Ádette asyǵyp turǵandarǵa aıtady. Tekten tek emes. Aıtalyq, shilińgir shildede bir otar qoı jaıylyp júr. Anyǵynda jaıylyp júrgen joq, eki búıirin soǵyp, kóleńke qýyp jatqan bolý kerek. Aptapta qaı maldyń oty qanady deısiń. «Aq serke qoı bastaǵan aı múıizdi» dep, Manarbek Erjanov atamyz ánge qosqan aq serke samal jeldi tóske alyp, jónep beredi osy kezde. Jýsaǵan qoı da sońynan erip jóneledi. Qoıshyǵa da tynyshtyq kerek, bir ýaq myzǵyp alýǵa. Shaban torysyna amalsyz minip, eshkini qarǵap-silep, ol da otarǵa ilesedi. Kózben kórgen, bastan ótkergen kórinister. Eshki jeldep, otar aldyna túskennen keıin belgili. Shybyn-shirkeıden quty­lady. Jaıylymnyń oty mol eń máıegine meldekteıdi. Qoı jaryqtyq sodan qalǵany­na toıynsa da, qanaǵat tutady. Búgingi ǵylym eshki eki júzden tórt júzge deıin shóp túrin jep, negizinen gúldermen qorek­tenedi deıdi. Aǵashqa sekirip, onyń da japyraǵyn talǵajaý etedi. Taýtekeniń tuqymynan jaralǵandyqtan basqa túliktiń aıaǵy jetpeıtin taý-tastyń da juǵymdy shóbi eshkiniń aýzynda. Salqyn samaldy tóske alyp, jeldep júrip, juǵymdy shóp jep, tunyq sý ishken eshkiniń sútinde aǵzańa zárý, dertińe dárý dárýmender, árıne, mol bolady. Á.Bókeıhanov atamyz ǵumyr keshken zamanda ony aıyratyn zerthana bolmaǵany aıan. Qazir bári bar. Búgingi ǵylym eshki súti ana sútimen jeteǵabyl, allergııa týdyratyn aqýyzy joq, asqazan, baýyr syrqattaryna, qan azdyǵyna, demikpe, dıatez, kóz aýrýlaryna myń da bir em ekenin dáleldeıdi. Quramynda kalsıı, fosfordyń kóp bolýy bala súıeginiń tez bekýine sebi mol. Sútinde V, V2, S jáne A vıtamınderi jetip artylady. Iogýrt alǵash eshki sútinen jasalypty. Qazirgisin kim bilsin?  Al, Shveısarııanyń irimshigi álemdik naryqta ıyǵy nege ozyq turady? Eshki sútinen ázirlenedi. О́simtaldyǵy óz aldyna áńgime. Qoımen qosamjarlasyp júrgen soń Shopan ata túligimen eriksiz salystyrasyń. Qara qoı ilýde-shalý egizden qozdasa, eshki shirkin qos-qostan, keıde úsheýden, shetelde tórt-besten tól beredi. Eshkisi esti, tekesi tekti, kútimderi kelisti bolsa, jylyna eki ret laqtap berýi de múmkin. Qazir jylyna bir ret egizden ósim berse, eshkimniń taqııasyna tar kelmes. Terisi men túbiti túlik ataýlynyń ishindegi úzdigi. Bórte – júniniń túsi, túgi, sapasy jaǵynan eń ádemisi. «Eshki júni bórtede» degen qazaq muny baǵzy zamannan bilgen. Al, Eýropadaǵy áıelderdiń eń qundy, eń qymbat, eń sapaly, eń jyly, jibekteı jumsaq bes saýsaqty bııalaıyn «Laıka» dep ataıdy. Atyna qarap, ıttiki eken dep oılamańyz. Eshki terisinen tigiledi. Qazaq tekemetti ádipteýge qoldanǵan muny. Edildiń boıy en toǵaı, Saryarqa saýy­ry saryjaılaý zamany ótken qazir. Kór­pemizge qaraı kósiletin kezeńdemiz. Solaı degenimizben, jerimiz Jıdeli-Baısyn bolmasa da, mal tuıaǵy basa alatyn túginen ada-kúde ajyraı qoıǵan joq. Qazaqstanda 180 mln. gektar tabıǵı jaıylym bar. Osydan qazaq eleı qoımaıtyn eshki óriske shyǵa alatyn taýly, qyratty, tastaq 20 mln. gektar aımaq bar deıdi derek kózderi. Jartastan jartasqa sekirip, tuıaǵyn tasqa qashap (áıtpese ósip ketedi), quzdan ushqanda múıizimen túsip, aman-esen shaýyp júre beretin taýtekeniń tuqymy sanalatyn eshki ósirýge jaıylym jetedi eken. Bizdiń oblys ta quralaqan emes. Ulytaý, Jańaarqa, Shet, Aqtoǵaı, Buqar jyraý, Qarqaraly aýdandarynyń jer bederi kelip tur emes pe? Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laý­reaty, Ulttyq ǵylym akademııasynyń aka­de­­mıgi Kópmaǵambet Elemesov: «Jazǵy jáne kúzgi jaıylymdyqta  baǵylǵan  mal­­dar­­dyń  eti men súti arzan bolady. Buǵan dá­lel jeterlik. Máselen, Keńes ókimetiniń kezin­de osy jaıylymdyqtardyń arqasynda Qa­zaq­standa óndiriletin 1 kılo ettiń ózin­dik quny Reseıdegiden 25-30 paıyzdaı, Belo­rýssııadaǵydan eki esedeı arzan bolatyn. Al endi, osy jazǵy jaıylymdyqtardy paıdalanbaı otyr­ǵandyqtan, kerisinshe jaǵdaı ornap, Reseı men Belarýstegi mal eti bizden arzan bolyp shyǵa keldi», deıdi. («Egemen Qazaqstan» gazeti. 2013 jyl. 7 aqpan). Bul – en jaılaýdy ıelenbeýdiń, bardy ysyrap jasap jatqanymyzdyń naqty dáleli. Elbasy N.Nazarbaev osydan 4-5 jyl buryn Aqmola oblysynyń Qosshy aýy­lyndaǵy «Asyl túlik» mal tuqymyn asyldandyrý orta­lyǵyn aralap júrip, «Mundaı sútti eshkiden de alýǵa bolady» degeni osyndaıda eske túsedi. Sol sıyr­lardyń árqaısysy nebary 2 myń lıtr ǵana sút beredi eken jylyna. О́t­kendi umyta beretinimiz jaman-aq. 1986 jyly oblysymyzdaǵy burynǵy Mıchýrın aý­da­nyndaǵy «Kóksý» sovhozynyń G.Fýrd saýǵan «Marka» atty sıyry 10167 lıtr sút berip, Máskeýdegi VDNH-nyń bas júldesin jeńip alǵan. Aqsha shyǵaryp, aıyrplanmen alystan ákelgen sıyr emes. Rekord jasaǵan – osy ózimizdiń óńirdegi qyrdyń qyzyl sıyrynyń tuqymy bolatyn janýar. Mal ónimi týraly sóz bolǵan soń tilge tıek etkenimiz ǵoı. Qotanymyzǵa oralsaq, eshkini de súttili­gine, túbiti men terisine qaraı ósirgen jón. Derek kózi 1 eshkiniń sútinen aıyna 30 myń, jarty jylda 180 myń teńge, 10 eshkiniń túbitinen 450 myń teńge paıda tabasyz deıdi. Bul – 1 lıtr sútti 250 teńgeden satqandaǵy esep boıynsha. Aqtóbe jaǵynda 1 lıtrin 800 teńgeden, qys mezgilinde 2000 teńgeden puldaıdy eken. Bul esebińizde eshkiniń terisi enbeı tur. Paıdańyz shash-etekten degen osy. * * * Alla pendesin jaratqannan keıin adamǵa azyq bolatyn túlikterin de jaratqan. Bári qubylaǵa qarata baýyzdalady. Bári Táńiriniń jazǵanyna kónip, tuıaq serippeıdi. Tek eshki baıǵus qana baqyrady. Sodan da bolar Ibra­hım paıǵambarǵa kókten aq serke emes, kók qosh­qar túsirgen Alla. Qazaqtyń «erkek toq­ty – qurbandyq» deıtini sodan. Eshkiniń osy bir osaldyǵy bolmasa, adamǵa paıdasy zor. Qazir «Eshkili baı – esepti baıdyń» zamany. Maǵaýııa SEMBAI, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. Qaraǵandy oblysy.