Bıýdjettiń atqarylýynda olqy tustar bar

Keshe Parlament Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen ótken jalpy otyrysta Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń 2013 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepteri talqylandy. Jalpy otyrystyń osy jolǵy kún tártibine qoıylǵan máselelerdiń sany aýqymdy kórindi. Alǵashqy bolyp nazarǵa usynylǵan taqyrypta minberge kóterilgen Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov: «Men negizgi sıfrlardy tanystyrylym jınalysta aıtyp ótkenmin, naqty aqparat Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepte bar. Sizder olardy talqylaý barysynda kóp oryndy jáne mańyzdy suraqtar qoıǵansyzdar. Kóptegen saýaldarǵa naqty jaýaptar jáne qosymsha aqparat berildi. Sondyqtan men búgin negizgi sátterge ǵana toqtalyp ótkim keledi», dep birinshi túsimderdiń atqarylýyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, 2012 jylmen salystyrǵanda respýblıkalyq bıýdjettiń túsimderi esep jylynda 7,8 paıyzǵa arta otyryp, 5 272 mlrd. teńgeni qurasa, olardyń ishinde kirister 5 180 mlrd. teńgeni kórsetken. Degenmen de, korporatıvtik tabys salyǵy, shaǵyn jáne orta bıznestiń damýy, Keden odaǵynyń bajdarǵa áseri men bereshek boıynsha kóp suraqtar boldy, dep osylardyń árqaısysyna jeke toqtalyp ótti. Korporatıvtik tabys saly­ǵy boıynsha bastapqyda jos­par shamadan tys úlken bol­ǵanyn alǵa tartqan sheshen bıýd­jetti naqtylaý barysynda ol jospardyń azaıtylǵanyn jet­kizdi. Atqarylmaýdyń taý-ken kom­panııalary saldarynan qalyp­tasqanyn, al ózge salalar boıynsha korporatıvtik tabys salyǵy ekonomıkanyń ósýinen asyra jınalǵanyn, ıaǵnı 14 paıyzǵa asqa­nyn kóldeneń tartty. Bul ekonomıkanyń nomınaldy ósýinen asady. Sondyqtan osy jaǵdaıdy oń jáne mańyzdy sát dep baǵalaýǵa bolady degen oıyn jetkizgen ol ári qaraı keıbir salyq tóleýshilerdiń ekonomıkaǵa qosqan úlesine monıtorıng júr­gizý maqsatynda olardyń esep­tiligine taldaýdy kúsheıtemiz, dedi senatorlar aldynda. Budan keıin bıznestiń jol kartasy, qosymsha qun salyǵy, ımporttyq keden bajdary boıynsha derekter keltirgen Baqyt Turlyhanuly: «2013 jyldyń qorytyndylary boıynsha Keden odaǵy elderinen bajdar josparǵa qaraǵanda az tústi. Jalpy alǵanda, 4 jylda saldo oń bolyp qalyptasyp, 97 mlrd.teńgeni qurady. Qazaqstan aýdarǵanyna qaraǵanda kóbirek aldy. Boljaý sapasyn arttyrý maqsatynda úsh elde josparlaý prosesin kelisý qajet», dedi. Sondaı-aq, «Bir tereze» qa­ǵı­daty boıynsha qaǵazsyz kedendik deklarasııalaý engizilýdiń bıznes úshin tosqaýyldardy azaıtatynyn aıtqan ol kelesi kezekte respýblıkalyq bıýdjettiń shy­ǵystaryna toqtaldy. Shyǵys bóligi boıynsha bıýd­jettiń oryndalmaýy memlekettik baǵdarlamalar, debıtorlyq bereshek, bıýdjetaralyq qatynastar jáne kvazımemlekettik sektorda oryn alǵan. Igerilmeý somasynyń esebine qatysty ol josparlanǵan qarajatty qazynashylyq shottan shyǵys túrinde esepten shyǵarýmen aradaǵy aıyrmany anyqtaǵanda bıýdjet oryndalmaýy 43 mlrd.teńgeni quraǵanyn aıtty. Bul – kassa boıynsha ıgerilmeý, degen sheshen bıýdjet qarajatynyń ıgerilmeýine kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń qal­dyqtaryn da qosýǵa bolady dep, Esep komıtetiniń osy ustanymmen ıgerilmeýdiń somasyn anyqtaǵanyn jetkizdi. Sonymen birge, satyp alý rásimderin ýaqtyly ótkizbeýdiń ıgerilmeý sebepteriniń biri bolyp tabylatyny da kóldeneń tartyldy. Al dál osy problema jyl saıyn bıýdjettiń atqarylýyn talqylaǵanda únemi bas qatyrar máselege aınalyp otyr. Jaýyr bolǵan osy másele bıyl da aldan shyqty. Sol sebepten memlekettik satyp alýdy avtomattandyrý onyń ýaqyttylyǵyna, ashyqtyǵyna yqpal etedi jáne básekelestikti keńeıtedi. Portalda tirkelgen paıdalanýshylar sany jyldan-jylǵa ósýde. 2012 jylmen salystyrǵanda 2013 jyly júıeni paıdalanýshylar 53 myń qatysýshyǵa artyq boldy degen derek alǵa tartyldy. Memlekettik baǵdarlamalar boıynsha 30 salalyq baǵdarlama ońtaılandyrylatyn kórinedi. Bıýdjet kodeksine tolyq ıgerý kezinde nátıjelerge qol jetkizbegeni úshin jańa jaýapkershilik engiziletini, jaýapkershiliktiń birinshi basshylarǵa júkteletini de osy otyrysta málim boldy. Al Esep komıtetiniń tóraǵasy Qozy-Kórpesh Jańbyrshın óz baıan­damasynda bıýdjet qarjysyn tıimdi paıdalanýdy arttyrý, bıýdjet qarjysynyń maqsatty jáne tıisti paıdalanylýyn qamtamasyz etý, sondaı-aq, respýblıkalyq bıýdjet qarajatynyń atqarylýyn jetildirý jáne memleket aktıvterin paıdalanýdyń tıimdiligin arttyrý máselelerin kóterdi. «Bıýdjetti josparlaý sapasynyń tómendigi, salyq ákimshilendirý tıimdiliginiń azdyǵy jáne kóleńkeli ekonomıka úlesiniń ulǵaıýy bıýdjet qarjysyn tıimsiz basqarýdyń alǵysharttaryn qalyptastyrady», dedi komıtet tóraǵasy. Onyń baıandamasynan málim bolǵandaı, bıýdjettik baǵdarlamalar ákimshileriniń respýblıkalyq bıýdjetti birneshe márte naqtylap, túzetýlerine qaramastan, 2013 jylǵy respýblıkalyq bıýdjet qarjysyn paıdalaný barysynda tıimdiliktiń jetispeýshiligi oryn alǵan. 2014 jylǵy 1 qańtarǵa ortalyq memlekettik organdar 43,2 mıllıard teńgeni ıgermegen, jergilikti atqarýshy organdar ıgermegen jáne óz maqsatyna paıdalanbaǵan 26,0 mıllıard teńge maqsatty transfertter bıýdjetke qaıtarylǵan. Senatorlar bıýdjettiń atqarylýy máse­lesin talqylaýda belsendilik tanytty. Depýtattar tarapynan qoıylǵan saýaldardyń barlyǵy da úlken júk kótergen, halyqtyń oıyndaǵy kókeıkesti máseleler boldy. Máselen, depýtat Nurlan Orazalın otyrysta sóz bolǵan bıýdjetti sapasyz josparlaý degenniń shymbaıyna batqanyn, al onyń shyn máninde kópshiliktiń kókeıindegi saýal ekenin, eger ol ıgerilmeıtin bolsa, ony nege qaıtalaı berýge jol beriletinin aıta kele, al onyń sapasyz jasalýyna kim kináli, ol qalaı jaýap beredi dep suraq tastady. Eseptik qujattardy talqylaýdan keıin tıisti salalyq komıtetke aıtylǵan esepterdi bekitý jóninde Parlament palatalarynyń birlesken otyrysyna Senattan qosymsha baıan­dama ázirleý tapsyryldy. Palata «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ınvestısııalyq ahýaldy jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn eki oqylymda qarap, qabyldady. Sondaı-aq, «Kásiptik odaqtar týraly» zań jobasyn da maquldady. Al Qylmystyq-prosestik kodekstiń jobasyn ekinshi oqylymda qaraı kelip, reglamentke sáıkes Májiliske jiberdi. О́zgeristerimen jáne tolyqtyrýlarymen taǵy eki zań jobasy Májiliske qaıtaryldy. Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan».