Azııanyń alaqandaı aıylynda týyp, kishkentaı ulttan shyqqan taýdaı jazýshy týraly osy ýaqytqa deıin myń-mıllıon sóz aıtyldy. Eger ár qalamgerdi bir planeta dep alsaq, Aıtmatovtyń aspan álemi qyzyl alma tıptes bolar ma edi. Ol almanyń ishi arpalysqan, saǵynysqan, bulqynǵan, uıalǵan sezimderge toly. Iá, avtor shyǵarmashylyǵynda sonaý jyldardyń ystyq-sýyǵy aralas estelikterin jınaǵan sol qyzyl alma. Ǵashyq – qyzyl alma. Kýáger – qyzyl alma. Kináli – qyzyl alma. Aqyrynda keýdedegi bar jalyndy qushyp, joǵalǵan qyzyl alma.
«Qyzyl alma» – jazýshynyń 1964 jyly jazylǵan lırıkalyq áńgimesi. Shaǵyn shyǵarmanyń ón boıynda asa bir tragedııa joq sııaqty kórinedi. Otbasylyq kıkiljiń, eki adamnyń arasyndaǵy túsinispeýshilik, sodan týǵan sýyqtyq qońyr muńnyń yrǵaǵymen baıaý ǵana ishteı óriledi. Otbasylyq kıkiljiń bolǵanda da, áıeliniń kózine Isabekov óz mahabbatynan uıalatyndaı kórinedi. Máselen, ıilip Sábıranyń baýyn baılaǵysy kelmeıdi. Al áıeli sóıtip júrgen jurttyń kúıeýine qyzyǵady. Onyń ózine degen nazary samarqaý ekenine shamdanady. Áıelin árqashan erkeletip otyratyn – Isabekov emes. Ol da óz prınsıpine berik: Sábıraǵa artyq-aýys jaqsy sóz aıtýdy, áreket etýdi olqy sanaıdy. Áıtpese jaqsy kórmeıdi deımisiz?..
«Isabekov jurt kózine ózi emes, áıeli kóbirek túskenin unatady. Sonda oǵan ózgemen birge ózi de súısinip, talasa kóz tastaıdy: onyń áıelge tán oryndy uıańdyǵyn, ıbalylyǵyn, sypaıylyǵyn túısinedi. Ásirese onyń qımyl-qozǵalysy, júris-turysy ádemi, ózge áıelderden erekshe, bólek. Túzý aıaǵyna biz ókshe týflı jarasady, sony kıse, kádimgideı jasara túsedi. Keıde ol ǵylym kandıdaty ma, doktory ma, ylǵı bir zııalylar ortasynda urshyqtaı úıirile bı bıleıdi; jurt qumarta, qyzyǵa qaraıdy; sonda onyń ózi de ádetten tys qubylyp, qyz kúnindegideı túrlenip, bal-bul janyp ketedi. O, Isabekov úshin budan raqat mınýt joq».
Uzaq jyldarǵa jalǵasqan bul qarym-qatynas shıelenise kelip, aıyrylysýǵa taıaǵanda Isabekov ne isteı alady? Kóńil sýyǵan, kerýen kóshken. Jeti túnde hatqa ne jazaryn bilmeı, daǵdaryp otyr. Ishtegi aqtalý men moıyndaýdan endi paıda bar ma? О́tken ýaqyttyń ókinishin aıtyp túsindirý de bir mehnat. Isabekovtiń qolynda bolǵan múmkindikteri dál sol sátte saǵymǵa aınalyp bara jatty. Oǵan qosa qyzy Anardyń aldaǵy taǵdyry da júregin shymshylaıdy. О́tkinshi ómirdiń eńseńdi basar aýyr sátterinde sharasyzdyqtan basqa urynar qara joqtaı.
Ǵaıyptan taıyp Isabekovtiń esine sonaý eski jyldardyń túý tereńinde qalǵan qyzyl almasy túsedi. Qońyr dala – qońyr kúzde qyzy taýyp alǵan qyzyl almany kórgende jan dúnıesi tolqyndaı týlady kelip. Bir jyly kúzde qyzyl-narttanǵan almany gazetke orap, oǵan yntyq júregi men aq mahabbatyn qosa orap, sol qyzdyń sońynan talaı kún tentirep edi-aý. Sol sulý úshin qalanyń o sheti men bu shetine jaıaý sendeledi: jolaı saıabaqta yrǵalyp bılegen jastarǵa qarap, bul da álgi beıtanys qyzben oısha bıleıdi. Tipti oısha sóılesedi.
«– Men kitaphanaǵa siz úshin ǵana kelem, sony bilesiz be?
– Bilem. Ylǵı kórem, meni kútip júresiz.
– Kúni-túni sizdi oılaımyn: leksııada da, ashanada da, jataqhanada da – esil-dertim tek siz. Kınoda otyrsam, kóz aldymda ekran emes, kóńilimde siz turasyz. Men úshin bul jalǵanda sizdi oılaýdan artyq raqat joq qoı. Shirkin-aı, tek sony siz sezer me edińiz?..
– Nege sezbeıin, sezem. Keı-keıde men de sizdi oılap otyram. Jalǵyz-aq, maǵan nege jaqyndap kelip, tildespeısiz?
– Men úshin sizge jaqyndamaı, til qatpaı, alystan únsiz qarap otyrýdyń ózi raqat. Eger kitaphana da tań atqansha otyrsańyz, men de tań atqansha qaraýdan jalyqpas edim».
Isabekovtiń oıynda bári jaqsy, bári ádemi. Al ómirde qyzyl almasyn qushaqtap, kóleńkege uqsap júrgeni sol. Kúnde qas qaraıǵansha kitaphanada otyrady, ne bir paraqtaǵan kitaby joq. Esil-derti beıtanys qyz. Qyzyl almasyn beremin degenshe, óz janyn ózi qınap júrgen músápir syndy. Ǵashyq adam músápir emeı kim biraq?..
Ol myna jaryq dúnıedegi bar jaqsylyq, ıgilik, ásemdik ataýlyny beıtanys mahabbatyna tiledi. Tipti bir ǵajaıyppen kózine túsken qyzyl almany alǵash qolyna ustaǵanda da sol qyzdy oılady – ózine de, ózgege de qımaı, tyǵyp júrip aq-adal sezimin arnaǵan adamǵa bergisi keldi. Sabaqta otyryp, bólmesindegi almany eshkim alyp qoıǵan joq pa dep shoshyp otyratyn. Túngi jumysy da – qyzyl almasyn kúzetý. О́zińniń osy ómirde bar ekendigińnen, bir qalada ómir súretindigińnen múldem beıhabar jandy qalaısha osynshalyqty súıýge bolady? Bul mahabbattyń qaı deńgeıi?
Neshe kún boıy Isabekovtiń júregimen birge soqqan, birge tolqyǵan qyzyl alma eń sońynda eshkimge buıyrǵan joq. Beıtanys qyz bóten adamnyń qolyndaǵy almany kórgende shorshyp tústi. Aq sezimniń kýási bolǵan qyzyl alma qara túndi qaq jaryp, ushyp bara jatty. Qyzyl almamen birge Isabekovtiń kirshiksiz kóńili, pák mahabbaty, bar armany men ańsary qosa ushty.
Endi, mine, araǵa talaı jyl salyp, kúzgi baqtan qyzy taýyp alǵan qyzyl alma joǵalǵan ińkárligin qaıta ákelgendeı kelip tur.
