Inflıasııa barometri ne deıdi?

Ekonomıka ótken jylǵy, bıylǵy geosaıası jaǵdaılardyń qyspaǵynan áli es jııa almaı jatyr. Byltyr ınflıanyń sharyqtaý jaǵdaıynda ómir súrdik. Eger fors-major bolmasa, bıyl onyń deńgeıi eki tańbaly kórsetkishten túsýi yqtımal. Sarapshylardyń pikirinshe, taýar jetkizip kelgen logıstıkalyq tizbekterge qatysty problemnyń sheshile bastaýy ınflıasııanyń keri sheginýine jol ashady. Damyǵan elderdiń ortalyq bankteriniń baǵaǵa qatysty saıasatyn qaıta qaraýǵa yqpal etetin eń myqty da faktor – osy. Moody's Analytics-tiń bas ekonomısi Mark Zandı ınflıasııa sharyqtaý shegine jetýi múmkin ekenin, baǵa qysymyn jeńildetý jáne jetkizý tizbegindegi problemalardyń tarqatyla bastaýy baǵanyń ósý qarqynynyń baıaýlaýyn kórsete bastaǵanyn eskertken edi.

Ekonomıst Almas Chýkın baǵanyń da, ınflıasııanyń da shegi jeter jerine jetkenmen, toqtaǵan deńgeıinen tómendemeıtinin, bizge qazir basqa kórsetkishter mańyzdy ekenin aıtty.

– Biz úshin «2023 jyldyń sońynda ınflıasııa qandaı bolady?» degen suraq emes, «ótken aımen salystyrǵanda qansha paıyzǵa tústi?» degen suraq mańyzdy. Bul ótkennen sabaq alyp, qorytyndy shyǵarýǵa, osal tustardy tez anyqtap alýǵa múmkindik beredi. Bizdegi ınflıasııa tek ishki emes, syrtqy faktorlardyń da qysymynda turǵany osy kezge deıin aıtyldy. Qazaqstandaǵy tutyný setiniń 70 paıyzy ımport-eksport esebinen qalyptasady. Ulttyq bank saıasatynyń baǵa belgileýge ji aralasýyna ımport ta áser etedi. Valıýta baǵamy salyq organdary men bankter úshin aıtarlyqtaı qolaıly, biraq halyq úshin emes. Dastarqandaǵy nanymyzdyń qansha paıyzy naryqtyq baǵa, qansha paıyzy sýbsıdııa ekenin bilmeımiz, – deıdi Almas Chýkın.

Onyń pikirinshe, baǵa arzandamaıdy, biraq ósýi toqtaýy múmkin. Ekonomı­ka­myzdyń barometri – baǵa. Naryq zańy boıynsha baǵa ósse, taýar óndirip otyr­ǵan kásiporyndardyń kúre tamyryna qan júgirip, taýar baǵasy tómendeıdi. Al bizdegi jaǵdaı naryq zańyna qaıshy qa­lyptasyp jatyr. A.Chýkın Ulttyq bank ekonomıkaǵa kóp aralaspaı, fıskaldyq jáne monetarlyq ádis­terge basa nazar aýdarý keregin jet­kizdi.

– Úkimettiń baǵa belgileýge aralasýyn kóp adam qup kórgenmen, onyń nátı­­jesine tym qatty senip qalýǵa bol­maıdy. 2022 jyldaǵy ınflıasııa kórsetkishi 2021 jyldyń ekinshi jarty­synda bastalǵan ınflıasııanyń basqa­sha baǵyttaǵy jańǵyryǵy. Damyǵan elderdiń ortalyq bankteri oǵan qarsy kúresti qolda bar tetikterdi qoldanýmen bastady, aqsha-nesıe saıasatyn qubyl­maly baǵytqa qarap sheshim qabyldady, qajet kezde qatań­datty, qolaıly sátte jum­sart­ty, – deıdi ekonomıst.

Táýelsiz sarapshylar bizdiń jaǵdaıy­myz­da 2025 jylǵa deıin ınflıasııa deń­ge­ıin tómendetýdiń alǵysharttary álsiz ekenin aıtyp otyr. Eger ishki jalpy ónim­de shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 35 paıyz bolsa, ınflıasııa biz qalaǵan 7-8 pa­ıyzdyń arasynda qubylyp turýy múmkin. Al ázirge ekonomıkadaǵy shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi mardymsyz. Ulttyq ınvestorlardyń ekonomıkadaǵy úlesi bizge kerek deńgeıden tómen.

Osyǵan deıin 2022 jyldyń ekinshi jartysynda qymbatshylyqtyń beti qaı­tady degen úmit basym bolǵan. Tipti 2023 jyldy 7-8 paıyzdyq kórsetkishpen qarsy alamyz degen ýáde de aıtyldy. Biraq sońǵy nátıjede ınflıasııaǵa qarsy sharalar tıimsiz bolyp, salystyrý bazasy nátıje bermedi. Naryqtaǵy jaǵdaı biz qalaǵan kórsetkishke baǵynbady. Ba­za­lyq mólsherleme ınflıasııany aýyz­­dyq­taý maqsatynda naryqtan basy ar­tyq ótim­dilikti nemese basy artyq aqsha mas­sasyn alyp tastaý úshin kóteri­le­tini belgili.

Sarapshy Beısenbek Zııabekovtiń aıtýynsha, baǵanyń ósý dınamıkasy qymbat­shylyqty tejeýge keri áserin tıgizip jatyr. О́tken jyldyń sońyn­daǵydaı kórsetkish sońǵy ret 1996 jyly tirkelipti. Ulttyq bank pen Úkimet­tiń baǵany tejeýge baǵyttalǵan áreket­te­ri­niń aspırındik áseri ǵana boldy. Kór­setkish 20 paıyzdan ósip, baǵa baqy­laý­syz ketti.

– Ekonomıkany qalypqa keltirý úshin ony naryqtyq bolmysymen tabys­tyrý kerek. Ekonomıkaǵa jeńildetilgen nesıe berý, sýbsıdııa jáne jalaqyny kóterý, Ulttyq qordyń kómegimen «dem salý» úrdisi arqyly «dene qyzýyn» odan saıyn «qyzdyryp jatyr». Mundaı tásildiń naryq zańyna tıimsiz ekenin BJZQ men turǵyn úı naryǵyndaǵy ıntegrasııa baǵany kúrt kóterip, ondaǵy «kóbikterdiń» jarylyp kete jazdaǵany ótken jyly anyq baıqaldy. Ulttyq bank bıznesti uzaq merzimdi nesıeleý­men aınalyspaýy kerek. Kepilsiz aqsha emıssııasy ınflıasııanyń taralý kózi ekenin buǵan deıin de aıtqanbyz. Paıyzdyq mólsherlemelerdi tómendetý nemese joǵa­rylatý arqyly bızneske dem berý de ınflıasııaǵa sebep bolyp otyr. Ult­­tyq bank ınflıasııamen kúres pen nesıe­lendirýdiń ósýi arasyndaǵy altyn ortanyń qaıda ekenin anyqtap almaıynsha, ınflıasııanyń daýylynan qutyla almaımyz, – deıdi B.Zııabekov.

Inflıasııanyń des bermeı ketýine ishki ǵana emes, syrtqy faktorlar da áser etetinin sarapshylar da jıi aıta­dy. Energııaǵa, shıkizatqa jáne azyq-túlik taýarlary baǵasynyń qym­bat­taýy álem naryǵynda aınalymda júrgen aqsha massasyn kóbeıtip ji­berdi. AQSh Federaldy qor júıe­siniń, Eýropalyq ortalyq banktiń jáne Japonııa bankiniń tym jumsaq aqsha-nesıe saıasaty da baǵanyń des bermeı ketýine sebep bolǵan. B.Zııabekov aıtyp ótkendeı, baǵanyń baqylaýsyz ósýin jahandyq úrdistermen baılanystyrýǵa bolmaıdy.

– El ishinde bizge syrtqy faktorlar áser etip jatyr degen pikirdi qol­daý­shylar kóp. Jyl basynan beri Eýro­odaq­ta jáne Batys elderinde qym­bat­­shylyqtyń beti qaıtqany baı­qalady. Ishki naryqtyń traektorııa­sy durys bolsa, qymbatshylyqtyń beti qaı­týy kerek edi. Biraq ımporttyń áserin azaıtýǵa múmkindik bermeı otyr. Sebebi shetten taýar tasymaldap kelgen logıstıkalyq tizbek buzyldy. Buryn Reseı arqyly eki aptada keletin taýar qazir bir aıda je­tedi. Bul da baǵaǵa, qymbatshylyqqa áser etip jatyr, – deıdi sarapshy.

Inflıasııa deńgeıin birinshi kezekte otandyq ónim óndirisin ulǵaıtý arqyly tómendetýge bolady degen boljam aıtyla-aıtyla aqjemdenip ketti. Bizge qazir aınalymdaǵy basy artyq aqsha massasyn ekonomıkanyń múddesine baǵyttaıtyn múmkindigimizdiń shekpenine syıatyn mo­ne­tarlyq jospar qurý kerek. Ulttyq bank bul baǵytta qolynan kelgenniń bá­rin jasady, memlekettik qundy qaǵaz­dar­dy satý arqyly aqsha massasyn azaıtýǵa tyrysty. Biraq olardyń birde-biri oń nátıje bere almaı otyr.

2023 jylǵy jaǵdaıdy munaı-gaz túsimderi, shıkizattyq salalardan alynatyn salyq kólemi jáne soǵan baılanysty bıýdjet shyǵystaryn qamtamasyz etý úderisteri anyqtaıdy. Al sarapshylar bolsa bıýdjet tapshylyǵy ulǵaıyp, onyń ornyn toltyrýdyń múmkindigin izdeý kerektigin eskertip otyr. Inflıa­sııa­ny baqylaı almaýymyzdyń saldary áleýmettik jobalarǵa da qaýip tóndirýi múmkin. Bıylǵy ınflıasııaǵa baǵa beretin negizgi kórsetkishter Úkimettiń sheshim qabyldaý deńgeıine táýeldi.

– Eger otandyq óndirýshilerdiń taýary sapaly, baǵasy qol jetimdi bol­sa, tek ımportpen baılanystyrǵan pikir­ler qısyndy bolar edi. Bizde dol­lar­dyń ósip, teńgeniń qunsyzdanýy otandyq taýarlar men kommýnaldyq qyzmet baǵasyna áser etip jatyr. Naryq deldaldardyń bıliginen áli tazarǵan joq. Bizdegi ınflıasııa tek syrtqy emes, ishki faktorlardyń da qyspaǵynda tur, – deıdi B.Zııabekov.

Sarapshy aıtyp ótkendeı, bizdegi ınflıasııa monetarlyq sıpatta emes. Son­dyq­tan bazalyq mólsherlemeni kóte­rý arqyly máseleni sheshe almaımyz. О́te qysqa merzimde ımportqa táýeldilik deńgeıin tómendetý múmkin emes. Bul ekonomıkanyń ártaraptandyrýmen qanattasa júretin úderister. Otandyq ónim óndiretin kásipkerlerge qosymsha salyqtyq jeńildikter máselesi áli to­lyq­qandy sheshilgen joq. Keler jyly tarıf baǵasy arzandaıdy degen sheshim de qosymsha zertteýdi qajet etedi.

– Inflıasııanyń sharyqtaǵan shaǵynda bazalyq mólsherlemeni kóterý ekonomı­kaǵa áser etýdiń birden-bir tetigi retinde qarastyrylyp keldi. Bul ádis monetarlyq saıasat degen ataýǵa ıe bolǵan. Biraq paıyzdyq mólsherlemelerdiń deńgeıi ınflıasııa deńgeıine áser ete almaıtynyn kórip júrmiz. Sebebi paıyzdyq mólsherlemeniń transmıssııalyq tetigi bizde durys jumys istemeıdi. Al da­my­ǵan elderde transmıssııalyq tetik naryqqa dem berýshi retinde qaras­ty­rylady. 2022 jyly Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni birneshe ret kóterip, kredıtterdiń paıyzdyq mól­sher­lemesin qymbattatyp jiberdi. Byltyr sol pa­ıyzben nesıe alǵan kásipkerler shyǵynyn jabý úshin taýar­dyń baǵasyn ósire beredi. Al tarıfti sýbsıdııa arqyly arzandatsaq, onyń naryqqa áseri az. Aldaǵy eki jylda ba­zalyq mólsherlemeniń kóterilýi bıylǵy ınflıasııanyń tómendeýine áser etedi dep dámelenip qalýǵa bolmaıdy. Biraq Ulttyq bank pen Úkimettiń sheshimderinen jańalyqtardy da, keri ketýge jol ashatyn sebepterdi de kó­rip turǵan joqpyz. Qazirgi jaǵdaıǵa teketires dep baǵa berýge bolady, – deıdi sarapshy.

Rasynda da, bıyl ınflıasııa kórset­kish­teri tómendeıdi dep dámelenip qa­lý­ǵa bolmaıdy. Jaǵdaı osy jyldyń tórtinshi toqsanyna deıin saqtalyp, 2024 jyldyń alǵashqy toqsanyna deıin jalǵasýy múmkin. Eger reformalar nátıje berse, keler jyldyń ekinshi toqsanynda biz kútken nátıjeniń belgileri baıqalyp qalýy múmkin. Sebe­bi ishki naryqta memlekettiń tabysy men halyqtyń tabysy teketiresip tur. Ekonomıkalyq ósý men halyq tabysynyń artýy arasyndaǵy formýla tek naryq zańyna ǵana baǵynýǵa tıis. Ekonomıkalyq ósý qarqyny neǵurlym joǵary bolsa, halyq tabysynyń ınflıasııadan qorǵaıtyn ımmýnıteti berik bolady.

– Bizdiń naryq eksporttyq shıkizat sektory, ishki baǵyttaǵy sektor, saýda, ınfraqurylymdyq sektor jáne áleý­mettik qyzmet kórsetý sektory bo­lyp bólingen. Eksporttyq-shıkizat sekto­rynyń ishki jalpy ónimdegi úlesi ázirge tómen. Biz mundaı dálizben halyqtyń tek 30-35 paıyzynyń ǵana jaǵdaıynyń jaqsarýyna yqpal ete alamyz. Al jo­ǵa­­ryda aıtyp ótken sektorlardyń ishki jalpy ónimge áseri joǵary bolsa, ol halyqtyń 70 paıyzynyń jaǵ­da­ıynyń jaqsarýyna jol ashady. Biz damýǵa jol ashatyn tetikterge 5 sektor bir-birine dem berip damyǵanda ǵana qol jetkize alamyz. Qazirgi jaǵdaı­da ınflıasııanyń tejegish faktory osy bes sektor arasyndaǵy naryqtyq tizbekter úılesimdiligine ǵana táýeldi. Máseleni túbegeıli sheshýge Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aıtyp otyrǵan naqty reformalardyń nátıjesi ǵana kómektesedi. Úkimettiń de, Ulttyq bank­tiń de ınflıasııaǵa eti úı­renip ketkeni, qalypty jaǵdaı dep qa­byldaýdy daǵdyǵa aınaldyryp bara jatqany baıqalady. Biz mundaı áreketpen alǵa jyljı almaımyz, – deıdi Beısenbek Zııabekov.

ALMATY