Shyn máninde, tez – kóshpeli qazaqtyń sharýashylyq quraly. «Tez – qozdan shyqqan aǵashtardy túzetetin qondyrǵy» dep jazypty ashyq ensıklopedııalyq anyqtamalyqta. Kóshpeli qazaqtyń eń qajet jabdyǵy – kıiz úıi. Bul kóship-qonýǵa yńǵaıly jáne tabıǵı ortamen úılesim tapqan keremet týyndy. Osy kıiz úıdiń keregesi men ýyǵyn jáne shańyraǵyn jasaıtyn sheberdi úıaǵashshy dese, úıaǵashshy qoldanatyn quraldy tez deıdi. Tez qısyq aǵashty túzep, ony túp-túzý etip shyǵarady.
О́lketanýshy-qalamger Egeýhan Muhamádıqyzynyń 2020 jyly «Úsh qııan» baspasynan jaryq kórgen estelikter jınaǵynda: «Kıiz úıdiń aǵashyn jasaý úshin eń áýeli aǵashty túzetetin tez ornatyp mor salady. Kıiz úıden, mal qoradan alystaý aryq sýynyń jaǵasyna tezdi ornatyp, qoıdyń eski qorasynan kúzgi qumalaq kóńnen qanarlap tasyp tógedi. Tezdiń aldyńǵy eki aıaǵy alshaq, artqy jaǵy súıir, uzyndyǵy ekiden úsh kezdeı, jýandyǵy kishigirim bórenedeı kórekedil tárizdi ornatady. Onyń jon arqasyna súıemdeı kertik salady. Qyńyr-qısyq aǵashty túzetetin, túzý aǵashty ıip epke keltiretin, bul aǵashty tez dep ataıdy. Kepken aǵashty álgi aryq sýyna salyp qaıta dymqyldaıdy. Úıilgen kóńge shoq tastap tutatady. Ol tolyq órtenip ketpes úshin kóńniń ár jeri qyzaryp qolamta bola bastaǵanda, sý quıyp tutatyp byqtyryp otyrady. Ári qyzý, ári dymqyl tutap jatqan morǵa syrty dymqyl aǵashty kómip qoıady. Ol babymen jibıdi. Jibigen aǵashty tezge salyp syqaýyrmen syqap, myqynyna tirep, bir ushymen túzetetin aǵashty kertikke qysyp, eki qolymen súıep, túzetetin jerin túzep, shetin ıip ıkemge keltirip iske qosady. Mor men tezdiń atqaratyn mindeti osyndaı», dep jazypty.
Al myna bir ózderińiz kórip otyrǵan, 1947 jyly túsirilgen sýrette úıaǵashshy sheber tez basyp, ýyq jasap tur. Anyqtamalyqta sheberdiń aty-jóni «Balteke Aryqmantaev» dep jazylyp, bul kisi burynǵy Semeı oblysy Abaı aýdany Sarykól aýylynyń turǵyny ekeni aıtylypty. Demek bul sýret – tezdi paıdalanyp ýyq-kerege jasaý tásili qazaq jerinde bertinge deıin bolǵanyna dálel.
Tez – kóneden kele jatqan kóne qural bolǵandyqtan, halqymyzdyń aýyzeki tilinde jyr-folklorynda kóp aıtylady. El aýzynda búginge deıin «Tez janynda qısyq aǵash jatpaıdy» degen mátel aıtylyp júrse, respýblıkamyzdyń burynǵy Ánuranynda «Jaralǵan namystan qaharman halyqpyz, Azattyq jolynda jalyndap janyppyz, Taǵdyrdyń tezinen, tozaqtyń ózinen, Aman-saý qalyppyz, aman-saý qalyppyz...» degen shýmaq bar. Mundaǵy taǵdyrdyń tezi – ótken tarıhymyzda bolǵan nebir qıyndyqtar, jaý-jar, qýǵyn-súrgin sııaqty qasiretti zaýal-zulmattan aman qaldyq degen shúkirshilik sıpatyn bildirip tur.
Sol sııaqty tez uǵymy qazirdiń ózinde ádebı shyǵarmalardan kórinis beredi. Mysaly, jas aqyn qaryndasymyz Tolqyn Qabylshanyń myna bir jyr shýmaǵynda kezdesedi:
«Tapsam daǵy seni taǵdyr tezinen,
Tətti úmitten,
Tańnyń yntyq sózinen.
Taǵdyrymdy tabystamaı qolyńa,
Qaraılamaı seniń qashyq jolyńa.
Umytýǵa tıispin men,
Sezinem...»
