Kóshpeli elderdiń tanym-túsiniginde ýaqyt úlken ról atqarady. Kókjıektiń batys jaǵy ajaldy, al shyǵystan atyp kele jatqan tań ómirdi bildirgen. Qazaqtyń «Tań atty» jáne «kún batty» degen sózderiniń astarynda osyndaı túsinik jatyr. Munymen qatar, ýaqyt ólshemderin qazaq halqy adam ómirimen baılanystyryp, ómir men ólimniń, jaqsylyq pen jamandyqtyń, jastyq pen káriliktiń kúresi retinde sózben beınelegen.
Ýaqyttyń túrli úzigi kóshpeliler úshin ártúrli maǵynaǵa ıe bolǵan. Bul materıalda bir táýlik ishinde qoldanylatyn uǵymdardyń mán-maǵynasyn baıandaımyz.
Qazaqsha táýlik mezgiliniń ataýlary
«Ulttyq dúnıetanym» eńbeginde Aıýbaı Quraluly táýlik mezgilderin birneshe topqa jikteıdi:
Tań, tańerteń degen mezgil ataýynyń sınonımderi:
- Alagóbe, alań-eleń, alań-ǵulań – tańǵy mezgilde aınala áli jaryqtanbaı, bozǵylt tartqan kezi.
- Qulan ıek, qulan sári – tań jańa syz berip ata bestaǵan kez.
- Tańsári – jerge jaryq túse bastaǵan kez.
Kún kókjıekten kóterilgen sát:
- Sıyr sáske – kún arqan boıy kóterilgen kez.
- Sáske tús – túski ýaqytqa jaqyn kez.
- Uly sáske – tal túske jaqyn kez.
Kúnniń orta mezgilindegi ataýlar:
Kún eńkeıgen sát:
- Uly besin – besin namazyn oqıtyn kez, tús aýǵan shaq.
- Kishi besin – uly besin men namazdyger arasyndaǵy mezgil.
- Qulama besin – kún eńkeıgen sát.
- Ekinti – tús aýyp, kún batýǵa jaqyndaǵan mezgil, besin men aqsham arasy.
- Namazdyger – kún eńkeıip uıasyna kirýge taıaǵan kez.
Kún uıasyna batqan sát:
- Alageýim – kún alakóleńke, uıasyna bata bastaǵan mezgil.
- Geýim, keýim – qarańǵy túse bastaǵan kez, ymyrt.
- Namazsham – keshki namaz oqylatyn kez.
- Kesh – ymyrt jabylyp, qas qaraıǵan kez.
Túngi ýaqyt:
- Tún – táýliktiń keshten tańerteńgi ýaqytqa deıingi aralyǵy.
- Ińir – kún batyp, qas qaraıǵan mezgil.
- Qyzyl ińir – qas qaraıyp, tún bolǵan kez.
- Jarym tún – túnniń ortasy.
Tal tús, talǵa tús, tapa-tal tús – kúnniń qatty ystyq bolǵan kezi.
