Namystan jaralǵan

«Bir-bi­rimizge tasada turyp tas atpasaq, óz sybaǵa­myzdy basqaǵa asatpaımyz» degendi jıi aıtatyn, jerlesteriniń betke ustasa bedeli bar, arqaǵa ustasa panasy bolar azamat edi»

Málik Muqanov qalamy ótkir, oıy ushqyr, bilimi ushan-teńiz jýrnalıst edi. Ol únemi izdenis ústinde júretin. Qysyr keńes, bógde áńgime degendi ke­rek qyl­maıtyn. Shynshyldyqty shu­raı­­lylyqpen jetkize alatyn shyn sheberge tán óneri zor edi. Qolyna gazet ne­mese kitap ustap jurttan shettep, ózimen ózi oıǵa shomyp otyratyn. Sondaıda ony únemi namys býyp, ultynyń qamyna qaradaı qamyǵyp otyratynyn sezetinbiz. Ásirese el tonalyp, dúnıeniń bári jekeshelenip, baı­lyqtyń bári dúnıeniń qulaǵyn ustap otyrǵandardyń qamsaýynda ketkenine kúıinetin...

Mákeńdi eske alǵanda aldymen onyń kúreskerligi oıǵa oralady. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy qııampurys áreketterdi qazir umyta bastadyq. Se­para­tıstik pıǵyldyń ot qoısa lap ete qalatyndaı kórinis bergenin esten shy­ǵardyq. Ult respýblıkalarynyń jeke memleket bolyp, óz aldyna tý tigip, irge­sin bútindeı bastaǵany aqyl-oıy, sanasy ımperıalıstik, shovınıstik saıasatpen ýlanǵan jandarǵa jaradaı kórindi. Qolyndaǵy ushy-qıyrsyz jerdi uqsata almaı jatsa da, ózgelerden jer qamtyp qalý degendi arǵy ata-babasynan beri bastaryna sińirgender qoltyqtan ketip, el bolyp jatqan respýblıkalardan tym bolmasa bir qomaqty kesekti alyp qalýǵa jantalasty... Olardyń Qazaqstannyń da boıynan biraz jerin sylyp almaq oılary bolǵanyn jasyrýǵa bolmaıdy. Sol pıǵylyn HHI ǵasyrda da jalǵastyryp kele jatqanyn kórip otyrmyz. Syrtqy kúshter ishki separatısterdi qoldap, olar­dyń gazetterin shyǵaryp berip, aýyz­daryna kelgenin aıtqanyn quptap, túr­li shyǵyndaryn moıyndaryna alyp, arandatý sharalary aǵyl-tegil júrdi. Sýprýnıýk degen bir sumpaıynyń sózi máskeýlik jádigóı Jırınovskııdiń sózinen aýmaıtyn...

Sol kezdegi Qazaqstan bıligi qansha jerden arandatýshylar mol bolǵa­nymen, teketireske erik bermeı, Reseı basshyly­ǵymen barynsha kelisimdi saıasat ustaǵany eldiń tutastyǵyn saqtady. Osy oraıda jergilikti shovınısterdiń áreketterin áshkerelegen, olardyń ne kózdeıtinin kórsetip, halyqtyń kózin ashqan bir top kúresker azamattyń da eńbegi orasan boldy. Sol kúrestiń basynda qazaq, orys tilderine júırik, biliktilikpen aıta da, jaza da biletin Málik Muqanov aǵamyz júrdi. Qal­ǵanymyz sonyń tóńiregine jınalyp, qolymyzdan kelgeninshe se­pa­ratısterdiń júgen-quryqsyz josýy­na tosqaýyl bolýǵa tyrystyq. Respýb­lıkalyq, oblystyq BAQ-tar arqyly jal­paq elimizge bizdegi áreketter tolyq jetip jatty. Jańatastan eki vagon jas­tyń Qyzyljarǵa jetýi de sol tus, M­á­keńniń kazaktardyń «krýgyn» ót­ki­zý­ge qarsy shyǵyp, ilip qoıǵan týlaryn ju­lyp alyp, jerge tastaǵany da osy kez...

Elimizge tanymal talaı tulǵa, qaırat­ker de Mákeńniń kúreskerlik qyrlaryna tánti bolǵanyn aıtyp, eske alyp otyrady. Birde, senator qyzmetinde júrgen Qýanysh Sultanov ta óziniń sondaı bir áńgimesin aıtyp edi. «Petropavldaǵy separatıstik órekpý tolqyp turǵan kún­derdiń birinde Aqparat mınıstri retinde meni de oblystyń belsendilerimen kezdesýge jiberdi. Ekonomıkalyq daǵda­rysty syltaý qylǵandar shý degennen Qazaqstannyń bolashaǵy joq degen sarynda saırap berdi. Eshbir qarsy pikir, dáleldi qulaqqa ilgisi joq. Biz joǵary jer­den kelgen adamdar bolǵan soń olar­dyń pıǵylyna deıin tómenshiktep, sóz talastyra almadyq. Sol kezde Má­keń analardyń dálelderin tas-talqan qylyp, shashyp tastaǵan edi», dep rıza bolǵanyn umyta almaıtynyn aıtyp edi.

«Alýa – meniń aıdynym» atty Mákeń­di eske alý kitaby qurastyrylǵanda qazaq­tyń taǵy bir qaısar azamaty, sol kezde oblys ákiminiń orynbasary bolǵan Qý­at Esimhanov bylaı dep jazypty: «Bir-bi­rimizge tasada turyp tas atpasaq, óz sybaǵamyzdy basqaǵa asatpaımyz» degendi jıi aıtatyn, jerlesteriniń betke ustasa bedeli bar, arqaǵa ustasa panasy bolar azamat edi».

Mákeń oblystyq máslıhattyń depýtaty da bolǵan edi, sonyń minberin paıdalanyp, orys-qazaqqa separatısterdiń qandy qasapqa bastap júrgenin ashyq aıtyp, dálelin keltirip, arandatýshylyqqa urynyp qalmaýǵa shaqyratyn. Al aran­­­da­týshylardyń basshylarymen arys­­­­­tandaı arpalysty. Aqyry ol Sý­prýnıýktiń se­paratıstik sózderi Qa­zaq­stan­nyń tutas­tyǵyn bólshekteýge sha­qy­ratynyn dá­leldep sotqa berip, ony eki jylǵa bas bos­tandyǵyn aıyrýǵa qol jetkizgen.

Ol máslıhattyń depýtaty bolyp júr­gende túrli salanyń basshylary da ózderiniń bıýdjettik shyǵystaryn qorǵaýǵa qatty daıyndalatyn. О́ıtkeni Mákeń olardyń aqshany bos shyǵynǵa bóldiretinin bultartpaı ustaıtyn. Sol jyldary Jekeshelendirý komıtetinde istep júrgen biz ondaıdy ózimizdiń bas­ty­ǵymyzdyń qylyǵynan talaı ret kórgenbiz. Ol basqa depýtattardyń biri­nen de yqpaıdy, aıtatyny tek: «Álgi Muqa­nov «prıdıratsıa» etip júrmesin my­naǵan», dep pysyqtap jatatyn edi.

Málik Muqanovtyń jýrnalıstik sheberligi de erekshe edi. Ol az sózben, naq­ty dáleldermen úlken oılardy, sonyń ishinde orasan daýlardy she­shetin túıindi sózderdi taýyp aıtatyn. Res­pýb­lıkalyq «Halyq keńesi» gaze­tinde halyqqa ábden tanylǵan ol eldiń bas­ty basylymy «Ege­men Qazaqstannyń» Sol­tústik Qazaqstan oblysyndaǵy men­shikti tilshisi bolǵan jyldary she­berliktiń shyńyna jetken aqmyltyq jýrnalıstiń ózi boldy. «Egemenniń» basshylary Mákeńniń jýr­na­lıstik ónerin basqalarǵa únemi úlgi etip otyratyn. Osynda ol Jýrnalıster odaǵynyń syı­lyǵyn da aldy.

Mákeń san qyrly daryn ıesi edi. Onyń syrshyl, psıhologııalyq por­tret­teri aıqyn, jutynǵan, jup-jumyr, kór­kem áńgimeleri «Jalyn», «Juldyz», «Mádenıet jáne turmys» jýrnalda­ryna jıi shyǵyp turdy. Mysaly, aıy­rylysqan jastardyń arasyndaǵy bala taǵdyry, onyń psıhologııalyq qa­lypty damýy aýyr soqqydan qalaı buzy­lýyn lırıkalyq kórkemdikpen bere bil­gen «Janat pen kókesi» atty áńgimesi «Má­denıet jáne turmys» jýrnalyna basylyp, respýblıkanyń túkpir-túkpirinen ókinishke toly hattar alǵanyn aıtýshy edi. Budan basqa «Qońyr buzaý», «Kórshiler», «Úsh tal gúl», «Demalys», «Eski dombyra» jáne t.b. áńgimeleri – estetıkalyq-talǵamdyq qýaty joǵary, adam janynyń tereń, psıhologııalyq qyrlaryna boılaıtyn kórkemdik sheberliktiń úlgileri.

«Bult ótti kóleńkesi kóleń etip,

Kóńilim bir silkindi eleń etip.

Samal jel mańdaıyńnan sıpaǵanda

Lebine qala berdi belder eltip.

Kún zerger kók maısaǵa gúlin ekti,

Aq bulaq tal túbinde kúbir etti.

Aspanda qıqý salǵan tyrna daýsy

Jerdegi júrekterdi dúbirletti».

Kóz aldyńyzǵa kóktem sýreti aına-qatesiz kelip, kóńil kúıińiz bir kóterilip qalmaı ma? Bul Mákeńniń «Kóktem» degen óleńinen úzindi. Onyń osyndaı lırıkalyq jyrlary kóp. Eger sońyna tússe, ol iri aqyn bolary daýsyz edi. Biraq Mákeń qoǵam men adamǵa paıdasy kóbirek tıetin pýblısıstıkany, ómirdiń búgingi kúresin qalap, úlken poezııaǵa barmaǵan.

Mákeńniń derekti kórkem ádebıet­tegi obrazyn da jasaýǵa tyrysqanbyz. «О́zgelendi bul ǵalam» atty romany­myz­­daǵy Batyr Muqanov degen keıip­kerdiń pro­­totıpi Málik Muqanov ekenin jurt­ jaqsy biledi. Jergilikti aqyn-jazýshy­lardyń bári oǵan arnap óleń, estelik jazdy. Máselen, Jazýshylar oda­ǵy­nyń múshesi, aqyn Zeınolla Ákim­janov marqum:

«Zamanǵa talaılar júr qolyn sermep,

Jan ediń oıyń – otty, kóńiliń sergek.

Armanyń: «Shyń basynan

kórinsem tek,

Ultym úshin qurban bop kómilsem tek!»

dep jyrlaǵan-dy.

Osy joldar Mákeńniń ómirlik kredosyn aıqyn kórsetip turǵandaı. «Asqar, Altaı – altyn ana este joq, Batyr, handar – asqan jandar umytyldy!» dep Maǵjan aıtpaqshy, Málik Muqanovtyń esimi de jyldan-jylǵa umytylyp barady. 2019 jyldan beri «Egemenniń» Soltústik Qazaqstandaǵy menshikti til­shisi bola júrip, Mákeńniń atyna bir kóshe atyn berý kerektigin aıtpaǵan, jaz­baǵan jeri­miz joq. Bári de júre tyńdap, salǵyrt qa­raıdy. Tá­ýelsizdiktiń nyǵaıýy­na jergilikti jerde Mákeńnen ar­tyq eńbek sińirgen kimiń bar deseń, uqqysy kel­meıdi. Sheneýnikterge tek orden-medali kóp, qyzmeti joǵary, túr­li ataq alǵan adamdar ǵana kerek. Bas­qalardy bilgisi joq. Áıteýir, bıyl óńirimizge Mákeńniń eńbeginen habary mol Aıdarbek Saparov ákim bolyp keldi. Ol kisini kelmeı jatyp keńirdekten ala almadyq... Endi saılaý naýqany ótken soń, tiri bolsa bıyl 80 jasqa tolatyn asyl aǵamyzdyń atyna bir kóshe berer­miz degen oıdamyz.