Bilim • 20 Aqpan, 2023

Bilimniń negizi – bastaýysh

754 ret
kórsetildi
5 mın
oqý úshin

Osydan týra 100 jyl buryn Maǵjan Jumabaıulynyń «Bastaýysh mektepte ana tili» atty eńbegi jaryqqa shyqty. Jan-jaqty oılastyrylyp, syndarly júıemen jazylǵan eńbekte aqyn-ǵalym tarıhı jaǵdaıdan týatyn mindetterdi – bastaýysh jáne eńbek mektepteriniń mindetteri dep ekige bólip qarastyrady. Osy mindetterdiń alǵashqysy mektep qabyrǵasynda qalaı júzege asyrylyp júr? Bastaýyshtaǵy bilim berýdiń basty ereksheligi nede?

Bilimniń negizi – bastaýysh

Jaqynda elordadaǵy B.Maı­lın atyndaǵy №52 mektep-gımnazııasynda Alash qaıratkeri Maǵjan Jumabaıulynyń 130 jyldyǵyna oraı qalalyq semı­nar ótti. Professor Nursha Ora­zahynovanyń «Satylaı ke­shen­di oqytý» tehnologııasy bo­ıyn­sha uıymdastyrylǵan is-sha­ra­­da bastaýysh synyp oqýshy­la­ry birneshe pán boıynsha bilim deń­geılerin kórsetti. Joǵarydaǵy suraqtarǵa da osy semınar kezinde jaýap aldyq.

«Satylaı keshendi oqytý» – Alash zııalylarynyń bilim berý salasyndaǵy muralary negi­zin­de jasalǵan tehnologııa. Ot­basy men mektep arasyndaǵy bilim berýdi jáne ulttyq tárbıe­ni ushtastyrǵan tehnologııa sheń­berinde mekteptiń 1-4 synyptary «Qazaq tili» men «Qazaq áde­bıe­ti», 5-6 synyptar «Qazaq tili», «Qazaq ádebıeti», «Orys tili», «Aǵylshyn tili», «Qazaqstan tarıhy», «Matematıka» pánderinen bilik daǵdylaryn damytyp keledi. Osy tehnologııa arqyly oqý ordasynda «úshtik odaq» jumysy da júıeli jolǵa qoıylǵan.

Semınar kezinde 1-synyp oqý­shylary aqyn esimindegi dybys­tarǵa dybystyq minezdeme berse, 2-synyp oqýshylary Maǵjan­nyń «Besik jyryn» mánerlep ­oqyp, óleń sózderindegi dybystarǵa matematıkalyq tásilmen minez­deme jasady. Al 3-synyp oqý­shy­lary J.Aımaýytulynyń «Maǵjan – aldymen syrshyl aqyn» degen sózindegi «syrshyl» sózin sózsazyndyq satylaı ke­shendi taldaý tehnologııasymen taldap berdi. Bastaýysh synypty aıaqtaǵaly otyrǵan 4-synyp oqýshylary aqynnyń «Men jastarǵa senemin» óleńin jatqa oqyp, óleń joldaryndaǵy «ar-uıat» sózin sóz quramyna, leksı­ka-grammatıkalyq maǵynasyna qaraı satylaı keshendi taldady.

Bıylǵy oqý jylynda orta býynǵa qadam basyp, bas­ta­ýysh synyptardan bas­tap «Sa­ty­laı keshendi oqytý» teh­­nolo­gııasy­men bilim alyp, qala­lyq, respýblıkalyq, halyq­aralyq jarystarda erekshe bilim­i­men kózge túsip júrgen 5-sy­nyp oqýshylary Maǵjan Juma­baı­ulynyń «Týǵan jer» óle­ńine tal­daý jasady. Bir aıta keter­ligi, bul oqýshylar taldaý­dy qazaq, orys jáne aǵylshyn til­derinde jasap, aqyn týyndy­syna matematıkalyq esep te júrgizdi. Úsh tildi erkin meńgergen oqý­shylar Alash arysynyń murasyn tól tehnologııa arqyly osylaısha boılaryna sińirip keledi.

– Oqý-aǵartý isinde eleýli eń­bek etken Maǵjan Jumabaıuly bir ǵana «Saýatty bol!» oqýlyǵy arqyly talaı urpaqtyń kókirek kózin ashty. Tórt jyldyq bastaýysh mektep mindetterin jiktep bergen aqyn balanyń bir nársege umtylýy onyń aqyly, sezimi, jany, denesi, qaıratynyń birdeı kúsh jumsaýy arqyly bolatynyn aıtady. Maǵjan bala shaqta alynǵan áserdiń ómir boıy esten shyqpaýynyń mánisin ǵylymı turǵyda da ashyp bergen. «Jas bala – jas bir shybyq, jas kúnde qaı túrde ıip tastasań, eseıgende sol ıilgen kúıinde qaıtyp almaq», deıdi aqyn. Sol sebepti bastaýyshta berilgen bi­lim – adamnyń ómir boıy jınaıtyn bilim-biliginiń negizi bolyp qala bermek. Alash arystary bilimniń negizi bastaýyshta qalanatynyn jaqsy bilgen. Al tól tehnologııanyń ózegi – ýaqyt ta­labyna saı oqý-tárbıe úrdisin ulttyq qundylyqtarǵa negizdeý. Osy tehnologııa boıyn­sha oqıtyn bala ana tilin ǵana jetik meńge­rip qoımaı, sózdik qoryn baıytyp, ózge pánder boıyn­sha da oılaý qabiletin damyta alady, – deıdi professor Nursha Orazahynova.

Y.Altynsarın atyndaǵy Ult­tyq bilim akademııasy Orta bilim berý mazmuny ınstıtýtynyń «Qazaq tili», «Qazaq ádebıeti» zerthanasynyń meńgerýshisi Aıman Aqtanova bastaýysh synyp oqýshylarynyń taldaýlaryn, saýatty sóz saptaýlary men oı júıriktigin joǵary baǵalady. «Jas urpaqtyń boıyna ulttyq qundylyqtardy sińirýge erekshe qyzmet etip, mol mura qaldyr­ǵan Maǵjan Jumabaıulynyń eńbek­terin «Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasy arqyly bala boıyna sińirýdiń ereksheligi mol», dedi ol.

Oqýshylardyń bilim deńge­ıin Orta bilim berý mazmuny ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmet­kerleri – Gúldarıǵa Kenjebaeva, Janbota Esepbaı, Qaıyrken Adıet, Aınur Arhymataeva jáne «Astana daryny» daryndy bala­­lar men talantty jastar­dy anyq­taý jáne qoldaý ortaly­ǵy­nyń bólim meńgerýshisi Sara Bek­ta­sova baǵalaǵanyn atap óteıik.