Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Zertteý derekteri boıynsha, elimizde eńbekke qabiletti halyqtyń 60%-y óz mamandyǵy boıynsha jumys istemeıdi. Jyl saıyn 70 myńnan asa túlek jumysqa ornalasa almaıdy. Buǵan qosa NEET sanatyndaǵy jastar da az emes. Eńbek naryǵyndaǵy bul olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin, jalpy adam kapıtalyn tıimdi damytý úshin qazirgi kezde sapaly kásiptik baǵdarlaýǵa barynsha kóńil bóline bastady.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2021 jyldyń qyrkúıegindegi halyqqa Joldaýynda: «Balalardy erte jastan mamandyqqa beıimdeý aıryqsha mańyzǵa ıe bolýda. О́skeleń urpaq óziniń bolashaq kásibin sanaly túrde tańdaı bilýge tıis», dep atap ótti.
Rasynda, keıingi kezde qoǵamda kásiptik baǵdar berý týraly túsinik keńinen óris ala bastady jáne erte jastan mamandyq tańdaýǵa mán beretin jurttyń qatary kóbeıip keledi. Búginde kóptegen ortada atalǵan baǵyttaǵy jumystar aıtarlyqtaı júıelenip, kásiptik baǵdarlaý boıynsha arnaıy ortalyqtar, keńesshi mamandar belsendi jumys istep jatyr. Bul betburys, árıne, qýantady. О́ıtkeni mamandyq tańdaýdy oqýǵa túser sát taıaǵanda ǵana oılamaı, erte bastan qamdanǵan jón.
Buǵan deıin balanyń qandaı mamandyqqa beıim ekenine jete kóz jetkizbesten, ata-analardyń kózqarasymen jasalǵan tańdaýdyń qanshalyqty tıimsiz bolǵany joǵaryda keltirgen statıstıkadan kórinip tur. Iаǵnı osyndaı qatelikterdiń saldarynan elimizdegi jumys kúshiniń jartysynan kóbi mamandyǵy boıynsha jumys istemeıdi. Buǵan qosa «Jańa mamandyqtar atlasy» zertteý jobasyndaǵy derekter de beıjaı qaldyrmaıdy. Osy zertteýde oqýshylardyń 87%-y ata-analary men muǵalimderiniń yqpalymen mamandyq tańdaıtyny kórsetilgen. Bul rette ata-analardyń 75%-y balalarynyń qandaı mamandyqty qalaıtynyn tolyq túsine almaǵanyn moıyndaǵan. Atalǵan saýaldamaǵa qatysqan oqýshylar men olardyń ata-analarynyń 90%-y kásiptik baǵdarlaý týraly bile bermeıtinin jáne buǵan qatysty aqparatty maqsatty túrde izdemegenin aıtqan.
Jalpy, eńbek naryǵyndaǵy básekege qabiletsiz mamandardyń kóbeıýi máselesiniń tamyry tereńde jatyr. Iаǵnı bolashaq mamandardyń iske alǵysyz kadr bolmaýyna jol bermeý úshin mektep tabaldyryǵynan bastap qaı salaǵa beıimdiligin anyqtaý mańyzdy. Eýropa elderinde bul máselege, tipti balabaqshadan bastap mán beredi eken. Osy oraıda Oqý-aǵartý mınıstrliginen bilim oshaqtarynda kásiptik baǵdarlaý jumysy qalaı úılestirilgenin surap bildik.
«Mektepterde kásiptik baǵdarlaý jumysyn uıymdastyrý máselesi «2022-2023 oqý jylynda Qazaqstan Respýblıkasynyń orta bilim berý uıymdarynda oqý-tárbıe úderisin uıymdastyrýdyń erekshelikteri týraly» ádistemelik nusqaý hatta qamtylǵan. Sonymen qatar bilim berý uıymdarynda erekshe nazardy qajet etetin balalarǵa kásiptik baǵdar berý boıynsha Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasy ádistemelik ázirlegen. Bilim berý uıymdarynda kásiptik baǵdarlaý jumysyn dırektordyń tárbıe isi jónindegi orynbasarlary, pedagog-kásibı baǵdar berýshi, pedagogter, ata-analar, mektep seriktesteri tıimdi yntymaqtastyq qurý arqyly úılestiredi. Sondaı-aq kásiptik baǵdarlaý jumysyna monıtorıng júrgizedi, ádistemelik qoldaý kórsetedi jáne sapaly keri baılanys jolǵa qoıylǵan. Osy oqý jylynan bastap barlyq mektepte «Pedagog qyzmetkerler men olarǵa teńestirilgen tulǵalardyń laýazymdarynyń úlgilik biliktilik sıpattamalaryn bekitý týraly» Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2009 jylǵy 13 shildedegi №338 buıryǵyna ózgerister engizý týraly qujatqa saı Pedagog-kásibı baǵdar berýshi laýazymy engizilgen jáne osy buıryq sheńberinde qyzmet atqarylyp jatyr», delingen vedomstvo jaýabynda.
Sonymen qatar mektep jasyndaǵy balalardyń erte mamandyq tańdaýyna septesetin ǵylymı-zertteý jumystary josparlanyp jatyr eken. Ázirge jalpy orta bilim berýdiń úlgilik oqý baǵdarlamalary jaratylystaný-matematıkalyq jáne qoǵamdyq-gýmanıtarlyq baǵyttar boıynsha beıindi oqytýdy engize otyryp, kásiptik baǵdarlaý negizinde ázirlenedi.
Búginde balalarǵa, jastarǵa kásiptik baǵdar berý boıynsha oqý oryndarynan tys kóptegen joba qolǵa alynyp jatyr. Sonyń biri – «Bolashaq» baǵdarlamasy stıpendıattary qaýymdastyǵynyń mektep túlekterine bolashaq mamandyǵyn tańdaýǵa kómektesetin «Bolashaqqa senimmen» kásiptik baǵdar berý jobasy. Bul týraly «Bolashaq» qaýymdastyǵy keńesiniń múshesi Muhtar Mankeev birshama málimet berdi.
– Bul bastamamyz byltyr qanatqaqty joba retinde elimizdiń ár óńirindegi 43 mektepte júzege asyryldy. Endi 2023 jyldyń sońyna deıin 500-den asa mektepti qamtý josparlanyp otyr. Jalpy, joba aıasynda 3 myńnan asa oqýshy qamtyldy, onyń ishinde 10-12-synyptaǵy balalar bar. Biz olarǵa naryqtyń damýy jáne mamandyq tańdaý kezinde aldynda qandaı trıgger bolýǵa tıis ekeni jaıly aıttyq. Qazirdiń ózinde 40-qa jýyq daıyn tálimger bar. Saıtymyzda arnaıy saýaldamany toltyrýǵa bolatyn silteme kórsetilgen. Úılestirýshiler ártúrli mektepterdiń oqýshylarymen kezdesý uıymdastyrýǵa kómektesý úshin habarlasady. Tálimgerlerge jan-jaqty psıhologııalyq zertteýler daıyndadyq. Buǵan iri qalalardyń turǵyndary ǵana emes, óndiriste vahtalyq ádispen jumys isteıtinder de qatysa alady. Sondaı-aq qalaly jerlerde múmkindik kóp ekenin eskerip, aýyl mektepterine basa nazar aýdaramyz. Aýyl-aımaqqa ózimiz baryp, qandaı múmkindikter baryn kórsetýimiz kerek. Jas urpaqqa jol nusqap, durys mamandyq tańdaýǵa kómektesý mańyzdy, dedi M.Mankeev.
Kásiptik baǵdar berýde balalardyń qandaı mamandyqqa beıim ekenin anyqtaıtyn arnaıy testter bar. Qazirgi tańda qatary kóbeıip jatqan kásibı baǵdar berýshi mamandar ártúrli jastaǵylardan quralǵan aýdıtorııasyna, onyń ishinde balalarǵa da, úlkenderge de mundaı testileýdi tegin jáne aqyly negizde usynyp júr. Joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim komıteti tóraǵasynyń orynbasary Aqerke Abylaıhan osyndaı testileýdi mektep qabyrǵasynda júrgizýdi Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi uıymdastyryp jatqanyn málimdedi.
– Jas býynnyń bolashaq mamandyǵyn durys tańdaýyna yqpal etýdiń mańyzy kúnnen kúnge artyp keledi. Sondyqtan Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi tarapynan «Mamandyǵym – bolashaǵym» atty joba júzege asyrylyp jatyr. Onyń aıasynda 1 mıllıonǵa jýyq mektep oqýshysyn kásibı dıagnostıkadan, testileýden ótkizý josparlanyp otyr. Bul jerde ár balanyń erekshe qabileti eskeriledi. Bul – ǵylymı turǵydan jasalǵan júıe. Sonymen qatar joba aıasynda búgingi naryqtyń talabyna saı IT quzyrettiligi boıynsha oqý baǵdarlamalaryn ázirleý jumystary júrgizilip jatyr, dedi A.Abylaıhan.
Mektepterde kásibı baǵdar berýshi mamandardyń sany muǵalimder esebinen de tolyǵyp jatyr. Proforıentologter qaýymdastyǵynyń tóraıymy Jadyra Toıbaıdyń aıtýynsha, osy uıym bazasynyń negizinde keıingi jarty jylda 300-den asa pedagog biliktiligin arttyrypty.
– Kásibı baǵdar berý salasynda bizde mamandar da, aqparat ta óte az. Elimizde bul baǵyt endi-endi damyp keledi. О́tken jyldan bastap memlekettik deńgeıde qoldaý taýyp, kásibı baǵdar berýshi mamandar ár mektepte paıda bolyp jatyr. Eń aldy bolyp jekemenshik mektepter men UBT-ǵa daıarlaý ortalyqtary proforıentologtermen tyǵyz jumys istep, túrli testterdi qoldana bastady. Barshamyzǵa málim, qazir ózin ózi taný pániniń muǵalimderinde saǵat joq. Sol pedagogter endi kásibı baǵdarlaýshy bolyp qaıta daıarlyqtan ótip jatyr. Jalpy, sheteldik tájirıbege súıene otyryp, bilim berý baǵdarlamalary jóninde tolyq ensıklopedııalyq basylymdardy jaryqqa shyǵarý kerek dep oılaımyn. Kásibı proforıentologter daıyndaıtyn kýrstar oqytylýy kerek. Men basshylyq etetin qaýymdastyq bazasynda jarty jylda 300-den asa pedagog biliktiligin arttyrdy. Endi kásibı baǵdarlaý mamandyq retinde JOO-larda oqytylǵany jón dep sanaımyn, dedi J.Toıbaı.
Sondaı-aq ol ata-analarǵa arnalǵan aqparattyq platforma ázirlenip, onda balanyń qabiletine qaraı mamandyqty tańdaý kerek ekenin túsindiretin sabaqtar, dáris, trenıngter toptastyrylǵanyn durys kóredi eken. О́ıtkeni bala mamandyq tańdarda báribir ata-anasynyń pikirimen sanasady.
– Qazirgi ata-analar balasynyń bolashaqta kim bolatynyna qatty mán beredi. Olar arnaıy mamannyń keńesin onlaın da, oflaın da alǵysy keledi. Maǵan kúnine 10 shaqty ata-anadan jeke konsýltasııaǵa suranys túsedi. Biraq bir balaǵa keminde 2 saǵat ýaqyt ketetindikten, bir kúnde kóp degende 3-4 qana balamen jumys isteımin. Odan bólek tek testileýden ótetinder bar. Al UBT-dan keıin bizge júginetinder tipten kóbeıedi. Byltyr bir aıda 200 balamen konsýltasııa ótkizip, 98%-y grantqa tústi. Jasóspirimnen bólek qazir tipti eresek adamdar da proforıentologterdiń keńesine muqtaj. Kóbinde balasyna baǵyt beremin dep kelip, ózi de mamandyǵyn tańdap ketetin úlkender meniń tájirıbemde óte kóp kezdesedi. Eresekterge biz ıkıgaı metodıkasy, arhetıpterin anyqtaý arqyly baǵytyn tańdaýǵa kómektesip júrmiz, dedi kásibı baǵdar berýshi maman.
«Oqý eshqashan kesh emes» degendeı, dıplomy bolsa da, jany qalaıtyn ispen aınalysa almaı júrgen azamattardyń ishinde kásiptik baǵdarlaý keńesshilerine júginip, qaıtadan bilim alyp júrgender de barshylyq. Osyndaı 350 adam Proforıentologter qaýymdastyǵynyń arnaıy kýrsynan ótken eken. J.Toıbaı bul týraly maǵlumat bergende jasy 34-ke kelgenine qaramaı, dáriger bolýdy qalap, medısınaǵa túsken azamatty mysalǵa keltirdi.
Rasynda, ómirden óz ornyn tappaı júrgen azamattardyń jasyna qaramaı qaıta oqımyn dep talpynǵany qýantady. Mundaı talapty jandarǵa memleket tarapynan da udaıy qoldaý kórsetiledi. Mysaly, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń bıylǵy 1 aqpandaǵy málimeti boıynsha, elimizde qyzmet salasyn tańdaý maqsatynda 10,4 myń adam áleýmettik kásiptik baǵdarlaýdan ótti.
Hakim Abaıdyń sózine súıenip aıtsaq, dúnıeniń ketigin taýyp bir kirpish bolyp qalaný úshin, qoǵamnyń qajetine jaraý úshin janyń qalaıtyn mamandyqty jańylmaı tańdaýdyń jáne óz isiniń naǵyz sheberi bolýdyń mańyzy zor. Sondyqtan bolashaq bilikti maman qalyptastyrý úshin balanyń qabiletin jasynan taný kerek. Baǵyty túzý baladan keleshekte maman ǵana emes, maıtalmandar shyǵady.
