Mal baqqanǵa bitedi
Buǵan deıin Qostanaıda turǵan Almat Jarasbaev 2019 jyly qaladaǵy páteri men astyndaǵy qymbat avtokóligin satyp, otbasyn aýylǵa kóshirip ákelgen. Kele salysymen 70 qoı satyp alyp, sharýaǵa kirisip ketti. Eshteńeden tosyrqaǵan joq, óıtkeni ata kásiptiń qyr-syryn bala kezinen jaqsy biledi. О́mir boıy mal sharýashylyǵy salasynda jumys istegen ákesine qolǵanat bola júrip, qoıdyń babyn qalaı tabý keregin ábden meńgerip alǵan. Keıin ózi de veterınar mamandyǵy boıynsha joǵary bilim aldy.
Kásipker tórt jyldyń ishinde eseli eńbek, tynymsyz izdenis pen memleket qoldaýynyń nátıjesinde túlik sanyn 9 myńǵa jetkizdi. Osylaısha, Qarabalyq aýdanynda qazaqtyń asyl tuqymdy qylshyq júndi quıryqty qoıyn ósiretin irgeli sharýashylyq paıda boldy. Búginde aqtyly qoı órgizip otyrǵan bul seleksııalyq ortalyq oblystaǵy eń iri qoı sharýashylyǵy bolyp sanalady.
– Áýel basta jalǵyz ózime qıyn boldy. Anam, jubaıym, tórt balam kómektesti. Keıin jumys oryndaryn ashyp, aýyl turǵyndaryn eńbekke tarta bastadym. Kele-kele osylaı jalǵyz júre bersem, kózdegen maqsatyma jete almaıtynymdy túsinip, «Zernovaıa ındýstrııa» agroholdıngimen biriktim. Agroholdıngtiń qoldaýymen asyl tuqymdy qoı basyn kóbeıtý maqsatynda arnalǵan «Qazaqy qoı» seleksııalyq ortalyǵyn qurdym. Saýlyq satyp alý úshin «Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha 10 jylǵa 4 paıyzdyq jyldyq ósimmen nesıe aldyq. Byltyr «Agro bıznes» baǵdarlamasy boıynsha taǵy 7 paıyzdyq nesıe aldyq. Elimizdegi eń myqty qoı sharýashylyqtaryn aralap myń qoıdan eń kúıli degen eki júz-úsh júzin tańdap aldym. Qoıdyń aqshasyn óz baǵasynan kóbirek tólep otyrdym, esesine ózime unaǵandaryn iriktep aldym. Osynyń bárine memlekettiń qoldaýy arqyly qol jetkizip otyrmyn. Asyl tuqymdy seleksııalyq jumystar júrgizgenim úshin jáne qoı baǵasyn arzandatqanym úshin sýbsıdııa alam. Osynyń bári úlken kómek. Memlekettiń baǵdarlamasy bolmasa, mundaı aqshany qazir kim beredi? – deıdi kásipker.
Qazir sharýashylyqta 9 myń qoı bar. Bıyl kók shóp kóterilgenshe, kóktemgi tóldiń esebinen túlik sany 13 myńǵa jetedi. Kásipker aldaǵy 2-3 jyldyń ishinde qoı basyn 20 myńǵa deıin jetkizýdi oılap otyr. Odan jyl saıyn 20 myń qozy alyp, jańa tóldi 50 myń teńgeden satý arqyly jylyna 1 mlrd teńge tabysqa shyǵýdy da josparlap qoıǵan.
Qazaq qoıy eksportqa shyǵa ala ma?
Almat Jarasbaev qazaqtyń qylshyq júndi quıryqty qoıyn álemdik naryqqa shyǵarýdy kózdeıdi. Kásipkerdiń aıtýynsha, qazaqy qoı – tabıǵattyń tól jaratylysy. Tózimdi ári tez qoń jınaıtyn, eti qunarly qoı malyn álemge kórsete almaı otyrmyz.
Máselen, Qarabalyqtaǵy 100 bas asyl tuqymdy qazaq qoıynan 120 qozy alýǵa bolady eken. Qoı túligi 40 gradýsqa deıingi ystyq-sýyqqa birdeı tózimdi. Tóli de tez jetiledi. 4 aılyq qozysy 40 kılo tirideı salmaq beredi. Qoshqarlary 160 kıloǵa deıin, saýlyq qoılary 100-110 kıloǵa deıin salmaq tartady.
– Ony ǵalymdar oılap tapqan joq. Halyq seleksııasynyń nátıjesi. Sondyqtan sapasy da óte joǵary. Álemdik naryqta bir kılosynyń ózi 10 eýroǵa saýdalanatyn aǵylshynnyń gempshır, sýffolk, parsynyń dorper, fransýzdyń Il De Frans sııaqty qoılarynan anaǵurlym sapaly. Al biz barymyzdy baǵalaı almaı júrmiz. Bizdegi jaǵdaıǵa kelsek, qazir men tirideı salmaǵy 2 myń teńgeden satyp jatyrmyn. Bul shamamen 4,5 eýro bolady. Sheteldiń asyl tuqymdy qoılarynan eki ese arzan. Tarazy basyn teńestirgim keledi. Qazaq qoıy qymbat, al qoı baqqan qazaq baı bolýy kerek. Oǵan jetkizetin jalǵyz jol – halyqaralyq saýdaǵa shyǵý. Negizi bul bizdiń qazaqı sapaly ónim. Sondyqtan halyqaralyq kórmelerge jıi shyǵyp turýymyz kerek. О́kinishke qaraı, qol qysqa. Maǵan qoıdy halyqaralyq kórmege aparý asa qymbatqa túsedi. Eger memleket qoldaý bildirip jatsa, eń tańdaýly degen qoshqarlarym men qoılarymdy iriktep alyp, naǵyz qazaq qoıynyń qandaı bolatynyn búkil álem jurtshylyǵyna tanytar edim, – deıdi Almat.
Kásipkerdiń aıtýynsha, asyl tuqymdy usaq maldy, qazirshe, eksportqa shyǵarýǵa ruqsat joq. Áıtpese Reseıge, Eýropa men Azııa elderine satqysy bar. О́ıtkeni qazaq qoıyna syrtqy saýdada da suranys óte joǵary kórinedi. Byltyr qarashada fýtboldan álem chempıonaty bastalǵanda Almatqa Katardan habarlasyp, qoı suraǵandar bolypty. О́kinishke qaraı, shekara jabyq. Sol qolbaılaý bolypty. Qarabalyqtyń quıryqty qoılary ishki naryqta da ótimdi. Qoı ósirýshiler elimizdiń túpkir-túpkirinen kelip, attaı qalap alyp ketip jatady.
– Qoıdy eksportqa shyǵarý máselesin de sheshýge bolady. Ol úshin logıstıkany arzandatý kerek. Bizde logıstıka qymbat. Mysaly, arab elderine, Qytaı, Úndistan, О́zbekstan sııaqty elderge jetkizem degenshe, qoıdyń quny sol eldegi baǵamen teńesip qalady. Mysaly, bizde tiri qoıdyń 1 kılo salmaǵy 2 myń teńge. Ol jaqqa jetkenshe 3 myń bolady. Eger memleketten sýbsıdııa bólinse, eksportqa yntalylar kóp. О́ıtkeni qoıdy búkil álem jeıdi. Biz ońtústik memleketterdi etpen qamtamasyz ete alamyz. Al logıstıkany arzandatý túrindegi sýbsıdııanyń qaıtarymy bar. Ony eshkim sheteldiń bankine salyp qoımaıdy. Salyq, jumysshylardyń eńbekaqysy túrinde qaıtady. Qazaqy qoı eksportqa shyqqanda ǵana kóbeıedi. Keıbireýler qoı shetelge satylsa, ishki naryqtaǵy baǵasy aspandap ketedi. Qarapaıym halyq qoı satyp alýdan qalady, deıdi. Bul – qate túsinik. Qoıdyń baǵasy sol kılosyna 2-2,5 myń teńge kúıinde qalady. Qoıdyń sany qazirgideı 15 mln emes, 30 mln-ǵa jetedi. Biz tek tańdaýly qoılardy ǵana eksportqa satamyz, al ishki naryqtaǵy suranysty óteý ońaı, deıdi kásipker.
Qazaq qoıynyń ımmýnıteti de óte joǵary. Bul qoılarǵa ekpe egýdiń qajeti joq.
– Eń bastysy, Qazaqstannyń ortalyǵy men soltústik-batys aımaǵynda jatqan Qaraǵandy, Aqmola, Kereký, Qyzyljar, Qostanaı, Aqtóbe, Batys Qazaqstan oblystarynda qoıǵa aýsyl dertine qarsy ekpe jasamaý kerek. Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda mal sharýashylyǵyn damytý týraly áńgime aıtýdyń ózi ábestik. Sońǵy kezderi birqatar fermerler aýsylǵa qarsy ekpe jasaý kerek degendi aıtyp júr. Ekpe jasaýǵa bolmaıdy. Buryn aýsylǵa qarsy vaksına 5 oblysta ǵana júretin. Endi búkil Qazaqstanǵa ekpe salǵysy keledi. Munyń arty jaqsylyqqa aparmaıdy. Maldy eksportqa shyǵara almaı qalamyz. Ekpe salsaq, Parıjdegi Halyqaralyq epızootııalyq bıýro qara tańba basady, ol tańbany kem degende 40 jylǵa deıin alyp tastaı almaısyz, deıdi Almat Jarasbaev.
Qoı ósirýdiń qııameti
Almattyń aıtýynsha, qoı ósirýde kezdesetin kedergi-qıyndyqtar shash-etekten. Fermer qysqy mal azyǵyn ózge sharýashylyqtardan satyp alady. О́ıtkeni qolda bar eski tehnıka jıi buzyla beredi. Búgingi naryqta jańa traktor 13 mln, shalǵy 500 myń, tyrmaq 500 myń, shóp oraǵysh 3 mln teńge turady desek, osynyń bárine 18 mln teńge qajet eken. Ony alý úshin 1 otar qoı satý kerek. Almattyń mundaı táýekelge barǵysy joq. Sondyqtan qysqy jemshópti únemdeý úshin otar-otar qoı jeltoqsan aıynyń sońyna deıin tebinde júredi.
2 jarym myń gektar jerge aqtyly qoı órgizip otyrǵan kásipker kóktemgi tólden keıin sharýashylyqtaǵy qoı sanyn 13 myńǵa jetkizse, aldaǵy jazda mal jaıatyn óristen qysylyp qalaıyn dep tur. Bir qoıǵa jarty gektar jaıylym kerek eken, al 13 myń basqa kem degende 6 jarym myń gektar jaıylym kerek.
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasy boıynsha Úkimet bos jatqan jaıylymdardy memleketke qaıtaryp alyp jatyr. Bul – óte durys. Kóptegen sharýashylyqtyń jaıylymy bar, biraq mal baǵyp otyrǵan joq. Biraq olardan alynǵan jerdi halyq ıgiligine beremiz, deıdi. Bul da durys. О́ıtkeni aýylda jaıylym jerler azaıyp ketti. Aýyl halqy mal ustaı almaıtyn jaǵdaıǵa jetti. Biraq bul jerde maqsatty túrde mal sharýashylyǵyn damytý úshin jumys istep jatqan biz sııaqty fermerlerdiń de múddesi eskerilýge tıis. Aýylda jekemenshik mal ustap otyrǵan halyq memleketke bir tıyn salyq tólemeıdi. Onyń neshe mal ósirip, neshe mal satyp jatqanyn, neshe lıtr sút ótkizip jatqanyn esepke alyp jatqan eshkim joq. Al mysaly, men jylyna 6 mln teńge salyq tóleımin. Ishki saýdany qoımen qamtamasyz etem. Jumys oryndaryn ustap otyrmyn. Aýyldyq okrýgtiń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa úles qosyp jatyrmyn. Sondyqtan jerdi mal baqqan, sol arqyly aýyldyń gúldenip, damýyna úles qosyp jatqan azamattarǵa berý kerek, deıdi shopan.
Sharýashylyq basshysy shopany, esepshisi, mal dárigeri bar – barlyǵy 20 shaqty adamdy turaqty jumyspen qamtyp otyr. Jaz jaılaýy – áıgili Muhametjan Seralınniń kindik qany tamǵan О́rnek aýylynyń mańaıy. Bul jerde sýat joq bolǵan soń, buǵan deıin eshkim mal baqqysy kelmegen. Kásipker 2 500 mln teńgege bes jerden tereń qudyq qazdyryp, qoıyn soǵan sýarady. Qar túsken soń shopandar shekara túbine jaqyndap, Veselyı Kýt eldi mekeniniń aınalasyn qystaıdy. Kásipker aýylda bos turǵan eki qabatty qos ǵımaratty kúrdeli jóndeýden ótkizip jumysshylaryna jyly baspana salyp berdi. Ystyq sý, sýyq sýy ishine kirip tur. Munyń syrtynda, sharýashylyqtyń óziniń tegin ashanasy bar. Jumysshylardyń bári osy jerden tamaqtanady. Reseımen shekaralas shet aýmaqta qystaıtyndyqtan, qoıdy ıt-qustan buryn, ury-qary jıi mazalaıdy eken.
Asyl tuqymdy qoı basyna beriletin 4 myń teńge sýbsıdııa tym azdyq etedi. Bul týrasynda tıisti oryndarǵa usynys aıtylǵanymen ázirge jaýap joq.
– Byltyr asyl tuqymdy sýbsıdııalaý erejesine ózgerister engizilgende, mal basyna tólenetin sýbsıdııa mólsherin de kóbeıtýdi suraǵanbyz. Jasyratyny joq, sońǵy 4-5 jyl ishinde mal basyn asyldandyrýdy yntalandyrý týraly normatıvter ózgergen joq. Al mal azyǵynyń baǵasy jyl saıyn kóterilip, jalpy mal ustaý qymbatqa túsip jatyr. Aldaǵy ýaqytta ózgeris bolyp qalar dep úmittenip otyrmyz, deıdi Qarabalyq aýdandyq aýyl sharýashylyq bóliminiń basshysy Ernar О́rtembaev.
Baıaǵyda úlkender qoıdyń júnin órteýge bolmaıdy, maldyń quty qashady dep otyrýshy edi. Biraq qazirgi shopandar qoıynyń júnin amalsyz órteýge májbúr. Sondyqtan Almat aldaǵy ýaqytta jún óńdeıtin seh ashqysy keledi.
– Biz de qazir qur bosqa órtep jatyrmyz. Qylshyq júnniń sapasy tómen. Biraq kıiz basyp, pıma jasaýǵa bolady. Meniń oıym – memleketten grant alyp jún óńdeý sehyn ashý. О́zimizde basy bos qarjy bolmaǵandyqtan, memleket qoldaýyna zárýmiz. Mundaı seh asha alsaq, Qarabalyqta ala kıiz ben qara pıma shyǵa bastaıdy. Jańa jumys oryndary paıda bolady, deıdi kásipker.
Qostanaı oblysy
