О́zińdi tabý, ózińdi taný – adamdyq murat

– Áńgimeni «Alyp ana – Túkti ata» ápsana-poemasynan bastalyqshy. Adam men periniń baılanysy, odan týǵan alyp Edige haqyndaǵy jyrda kórin­beıtin álemniń kóp syry baıan eti­ledi. Poemany jazýǵa ne túrtki
boldy?

– Baba túkti Shashty Áziz týraly ańyz­dy bilemiz, súıegi Sozaq jerinde jatyr. Altyn Ordaǵa ámirin júrgizgen hám taǵyna otyrǵan Edige – eldik úshin basyn báıgege tikken tulǵa. Qarapaıym halyqtyń bir ereksheligi naǵyz erlerdiń ómirge kelýiniń ózin ańyz etip jiberedi. Jalpy, tulǵalar halyq úshin, uly oqı­ǵalar úshin, ıaǵnı bir úlken mıssııa­ny atqarý úshin dúnıege keledi. Qazaqta Alpamys batyrdyń, Qobylandy batyr­dyń dúnıege kelýinde de Baba túkti Shash­ty Ázizdiń izi bar. Qarap otyrsaq, Baba túkti Shashty Áziz – aıryqsha batyr­lardyń dúnıege kelýine dáneker bolǵan úlken tulǵa. Edigeniń jatqan jeri týraly qazir óte kóp daýly pikir bar. Edige Ulytaý basynda jatyr deıdi bir derekte, onda shynynda «Edige bıigi» degen jer bar, basyna talantty aýdarma­shy, qarymdy qalamger Kenjebaı Ahmetov aǵamnyń bastaýymen ózim de shyqtym. Sozaq jerinde, Mańǵystaý jerinde de ushyrasady. Sozaqtaǵy jaıyna da táý ettim. Mańǵystaýdaǵy Edige mazaryna aqyn Svetqalı Nurjan aǵamyzben baryp, taǵzym ettik. Al Atyraýda, Jem-Saǵyz ózenderiniń boıynda Alyp ana, Túkti ata degen eki mazar bar. Mine, Edi­­ge­niń ata-babalary osylar edi deıdi ańyz.

Qazaqtyń «Qyrymnyń qyryq batyry» degen keremetteı jyr sıkli bar ǵoı, onyń eń basynda turǵan Ań­shy­baı batyr. Ańshybaı jetim bo­lyp, el shetinde, kól jaǵasynda tir­shi­lik etip júrip, aqyry periniń eki qyzy­na úılenedi. Ańshybaıdan týǵan urpaq­tardyń biri Baba túkti Shashty Áziz deıdi de, odan týǵan Qutlyqııadan Edige týady deıdi. Biraq keıbir ańyzda Edigeni týra Baba túkti Shashty Ázizdiń óz balasy deıdi. Anasy peri, atasy adam, osyndaı erekshe juptan ǵajaıyp ul týady. Aqtóbe óńirinde shyǵarmashylyq saparmen bolǵan kezimde birinshi nazarym­­dy aýdarǵan Edigege qatysty osy oqıǵa bol­dy. Alyp ana men Túkti ata ekeýiniń zırattarynyń bólek bolǵany – biri adam násilinen, biri peri bolǵandyqtan birge jerlenbegen eken desedi. Ańyzdaǵy logıka, tuspal erekshe, onyń bári tike­leı baıandalmaıdy. Bular belgili bir qalypqa salynyp, ıshara-tuspalmen aıtylady. Ulttyq kórkem sanadaǵy erekshelikterdiń biri mıstıkalyq boıaý­men, ǵajaıyp tásilmen berý bolsa, so­nyń bir mysaly osy «Alyp ana – Túkti ata» ápsanasy.

Eldi basqaratyn, eldikti oılaıtyn, memlekettiń irgesin nyǵaıtýdy jan-júre­gimen sezinip, sanasymen túısi­netin azamattar halyq úshin qashanda qa­laýly. Bul týyndydaǵy negizgi keıip­ker eldikti saqtaý jolynda úlken jaýap­kershilikti sezinip, basyn ajalǵa tigip kúresken áıgili Edige ǵoı. Halyq Edige beınesi arqyly eldiktiń týyn ustaıtyn azamattardyń kóptep týýyn kóksegen muratyn beıneleıdi.

– «Mıf-o-poezııa» kitaby beınebir Altaıdy kezgen baqsynyń jyry sekildi baǵzyny eske salady. Álem aqyn­daryna kóz júgirtsek, Borhes, Ieıts, Bodler, Edgar Po – bárinde mıfke, tyl­symǵa qumarlyq baıqalady. Aqyn men mıfti jaqyndastyratyn ne nárse?

– Jalpy, mıfke kózqaras eki túrli. Biri – dúnıeni, jaratylysty tanýǵa umtylǵan adamnyń talpynysy, adam bala­synyń alǵashqy dúnıeni túsinýi hám aqıqat negizi. Ekinshisi – mıf aqıqatty teris túsindirý dep jatady. Men birinshi jaǵyndamyn.

Amerıkalyq jazýshy Tornton Ýaıl­der: «Mıf degenimiz – óziniń tarıhyn uzaq ǵasyrlar boıy áńgimelegen ha­lyqtyń armanshyl jany» dese, nemis oıshyly Frıdrıh Shellıng: «Mıf degenimiz – ejelgi poezııa, poezııanyń ıadrosyn baıaǵy mıften izdeńiz», deıdi. Al ıtalııalyq oıshyl Djambattısta Vıkonyń pikirinshe, «Mıf degenimiz – eń ejelgi, eń al­ǵashqy poezııa». Jalpy, poe­zııa ǵana emes, ónerdiń bar­lyǵy da mıfpen baılanysty, sodan bastaý alady. Búkil aqıqat aıqara ashylyp kórinedi dep aıta almaımyn, biraq sony mıften sezinip, túsinýimiz kerek.

– Sokrat: «О́zińdi tany», dedi. Siz­diń­she ózińdi tanýdy neden bastaý kerek?

– Sen ózińniń ishińde óziń jatyrsyń degendi meńzese kerek bul paıym. Ejelgi dinı mátinderde, kıeli dep sanalatyn baıandardyń bárinde bir motıv bar. Martın Býberdiń «Hasıd ańyzdary» kitabyndaǵy bir hıkaıanyń qysqasha baıany mynadaı mazmunda: krakovtyq (Krakov – Chehııadaǵy qala) Eısık atty bir ravvın tús kóredi. Túsinde oǵan Pra­gadaǵy kópirdiń oń jaǵynda bir qazyna kómilip jatqanyn, sol qazynany qazyp alsań, kedeılikten qutylatynyn aıtady. Bul tústi birneshe ret kórgen soń, Eısık sonda barýǵa sheshim qabyldap, Pragaǵa keledi. Kelse, ol jerdi torýyldap qaraýyl júr eken. Dittegen jerge ene almaı kóp júredi, óıtkeni ol korol júretin jol bolǵandyqtan únemi kúzet turady. Qaraýyl ony baıqap, ne istep júrgenin suraıdy. Sonda rav­vın túsinde oǵan osy jerde bir qazy­na baryn, sony alsań kedeılikten quty­lasyń dep aıtqanyn baıandap beredi. Sóıt­se kúzetshi kúledi de: «Men de tús kór­genmin, onda Krakov qalasynda bir adam­nyń úıinde (ravvınniń atyn aıtady), peshiniń buryshynda qazyna bar dep aıtqan, men túske senbeımin», deıdi. Eısık kú­zet­shimen sypaıy qoshtasyp, úıine kelip, peshiniń buryshyn qazady. Sol jer­den qazyna taýyp, búkil ómirinde ózin kedeılikten qutqarǵan baılyqqa kene­ledi. Munyń astarynda sen ózińdi ta­nýyń kerek, búkil qazyna óz ishińde ja­tyr degen támsil bar. Biraq ol úshin min­detti túrde bir saparǵa shyǵasyń, azap shegip, qınalýyń múmkin. Rýhanı ke­me­lińe kelý úshin, óz ishińdegi ózińdi, jú­re­gińniń ishindegi júregińdi tabý úshin ózińdi zerdeleý kerek, ár adam – bir qun­­dylyq. Dál osy oqıǵanyń sıý­je­tin Paýlo Koelo «Alhımıginde» jań­­­ǵyrtyp, Santıago degen baqtashy ke­ıip­­kerge tús kórsetedi. Santıagony tú­sin­degi nusqaýmen alys saparǵa alyp shy­ǵady da izdegen qazynasyn ózi mal baq­­qanda keletin tóbeshikten tap­qyzady...

Adam bolmysynda qanshama qat­par bar, olardy ıgerip tutyna bilý – adamnyń adamyna tán.

Túsimde bir zatty izdep tappaı júre­min. Onyń zat emes, múlde basqa nárse ekenin sanammen túısinemin... Bul kúı kez kelgen qolyna qalam ustaǵan adamda kezdesedi. О́zińdi tabý, ózińdi taný – adamdyq murat osy ǵoı...

– «Týǵan aıǵa túnimen muń shaǵady

Sen ketken soń qulazyp qalǵan kósheń», – deısiz. Siz ózińiz júrgen kósheden, kezdestirgen adamdardan, ótken ómirden alǵan eń úlken ǵıbra­tyńyz qandaı?

– Jalpy, kóshe degen nárse – meniń keńistigim, meniń súrip júrgen ómirim. Sol kóshemde júrgen qansha jaqsylar ketti, qansha jastar ketti...

Jazýshy Asqar Altaıdyń alpys jas­qa tolǵan keshinde boldym. Sol jıyn­da jan-jaǵyma kóz salyp, úlkende­rimiz­diń qatarynyń seldirep qalǵanyna qula­zydym. Qarap tursam, osyndaı jerde bir kezde Ábish aǵa, Rymǵalı aǵa, Ánes aǵa, Farıza apa, Aqseleý aǵa, Esenǵalı aǵa, basqa da jaqsy-jaısańdarym júretin. Bári joq búgin.

Bul óleńdi naqty bireýge arnaldy dep aıta almaımyz, biraq qımastaryń­­nan ­aıyrylyp, ómirdiń jalǵandyǵyn ­sezi­­nip, sanańdy solq etkizetin nár­se bola­­dy. Lılııa Serǵazy degen ádebıet­taný­shy sińilimizben birge jumys iste­dim, sol áriptesim aýyryp qaıtys boldy. Sol kezde kóńil kúıdiń aýanymen, muń-sazymen jazylǵan óleń bolatyn.

Men júrgen keńistikte jaqsy da boldy, jaman da boldy. Jaqsydan da, jamannan da ǵıbrat ala bilý kerek. Eger myqty bolsaq, ózimizdiń oı-nıetimizdi durys tárbıeleı alsaq, ózimiz izdegen qazynamyzdy ıgerýge talpynysymyz bolsa, ómirdiń eki jolaǵynan da ǵıbrat alýǵa bolady. Qazaq «Jaqsydan úıren, jamannan jıren» deıdi. Biz Chehovtyń «qundaqtaǵy adamy» emespiz ǵoı?

Iá, jamandyq, kórgen zábir biraz ýaqyt este júrer, biraq kóbine jaqsy adamdarmen júrgenimdi maqtan tutamyn, olardyń sharapatyn umytpaýǵa, jaqsy isterinen úlgi alýǵa tyrysamyn.

– О́mirińizde tapqanyńyz kóp pe, joǵaltqanyńyz kóp pe?

– Mıfologııada ómirdi kún men tún­niń, jaryq pen túnektiń, aq pen qara­nyń, jaz ben qystyń birligi ári kúresi dep túsindiredi. Qazaq ertegisindegi Jaq­sylyq pen Jamandyq, mysyr mıfo­logııasyndaǵy Gor men Set, úndilerdiń Harı-Harasy (Vıshný men Shıva) –  osyndaı qaıshylyq birliginiń sımvoly. Aq pen qaranyń qaıshylyqty oda­ǵynan tirshilik jaratylady. Eger qarama-qaıshylyqty toqtatyp tastasa, damý bolmas edi. Alǵanym da kóp, jo­ǵalt­qanym da kóp, jaqsylyǵy da kóp, jamandyǵy da kóp, óıtkeni ómir ǵoı bul. Qazaq jaq­sylyqty aıtady, jamandyqty jasyrady. Jaqsylyq pen jamandyq­tyń kúresi seniń ishińde, meniń ishimde júr. Ishińde aq qasqyr men qara qasqyr bar, qaısyna kóbirek azyq beresiń, soǵan beıimdelesiń demeı me bir támsil.

– Qazirgi qoǵamda sizdi ne tolǵan­dy­rady?

– Eń jaman nárse – bárine ústirt qaraý, asyǵys baǵa berý, bárin bir ózim bilemin dep oılaý, baıybyna barmaı baı­balam salý, bir nárseni bilip almaı, ózgelerge aqyl aıtý. Ábish aǵa Kekil­baıuly bir suhbatynda: «Bir nárseni esińde saqta – bireýge aqyl aıtpaýdy, jurttyń aqyly qaltasyna syımaı júr­genin esińnen shyǵarma», deıdi. Qazir áleýmettik jelide ózi bilmegen dúnıe­si týraly tolǵam aıtatyndar óte kóp. Qoǵamda bul nárse óte ózekti bolyp tur. Eshqandaı kórkem ádebıet degen nárseni túsinbeı, epıgondyq nárse jasap, mara­patqa laıyqtymyn dep, mynadaı dáre­jege saı edim dep ózińe-óziń baǵa berý ózińniń tómen deńgeıińdi kórsetedi. Nege biz ózimiz qolǵa alǵan dúnıeni tereńdep baryp meńgermeımiz, nege baıbalamǵa qumarmyz? Ustazym, akademık Rym­ǵalı Nurǵalı: «Qazir kásibılerdiń zamany ótken, dıletanttardyń zamany bastalyp ketken», dep aıtatyn. Árıne, kópke topyraq shashýdan aýlaqpyn, biraq qoǵamda dıletanttar basym. Sonyń saldarynan talanttar tasada qalyp, talantsyzdardy «tanyp júrgenimiz» shyndyq.

– О́z óleńińizde aıtatyn Ǵaıyp qusy kelip ótken ómirińizdegi bir ­jaǵ­­daıatty ózgertýge múmkindik berse, neni ózgerter edińiz?

– Kınolarda ýaqytty shegindirip jatady ǵoı. Men ýaqytty keri shegindirýdi surar edim, ýaqyt sheginse, qatelikterim­di jónder edim... Qııal ǵoı...

– Aqynnyń óleńge degen kózqarasy ár jasta ártúrli bolyp ózgere me?

– Bala kúnimde jazǵan óleńde bir shýmaq bar edi:

«Aqyndyqqa halyqpyz jany jaqyn,

Qııal qýyp, sharq uryp sabylatyn.

Uıqasqannyń bári de óleń boldy,

«Qalam tartqan qazaqtyń

bári de aqyn».

Balalyq shaqta ártúrli oqıǵa, sulý sýret izdep júresiń. Ýaqyt ózi talantpen qosa bilim keregin túısindiredi. «Bir paıyz talant, toqsan toǵyz paıyz eńbek» demeı me? Talant pen izdenisti jalǵap otyrsań, ár jasta ózgeris, ósý bolady. О́leń jıyn-toıda aıtylatyn, jurtty kúldiretin jadaǵaı oı, jaıdaq sóz emes.

О́leńge degen kózqaras ár jasta ár­túrli ekeni ras. Negizi óleń degenimiz rýh qoı. Aqyndyq – áý bastan adamnyń ishindegi adamyna ǵana beriletin tumsa dúnıe. О́leń qonady, darıdy degen babalar sózi ras. Biraq qolǵa túsken qusty baptaý, jetildirý, ony ári qaraı samǵatý aqynnyń óz qolynda.

– Esenǵalı Raýshanovtyń kitap­tarynyń shyǵýyna atsalysyp júrsiz. Aqyn týraly estelik aıta alasyz ba?

– Esenǵalı poezııasy – syrty kúmis, ishi altyn dúnıe. Qazaqtyń uǵymyna, sanasyna sińetin tamasha úlgilerdi búkil adamzattyq, máńgilik murattarǵa tıesili oılarmen úılestirip, tamasha óleńder jazyp ketti. Esenǵalıdyń tereńdigi, bıiktigi – bólek áńgime. Qazaq ekenimiz ras bolsa, poezııamyzdyń qaı deńgeıge jetkenin baǵamdaý úshin Esenǵalıdy túsinip, túısinýimiz kerek dep oılaı­myn. «Ǵaısha bıbidegi» túr­kiniń jeti belgi­sin alyp, túsindirip kórsinshi biri. Sol ­poe­mada Kúltegin men qaǵandy ­aıtystyrady, Ǵaısha bıbi men Mástekbaıdyń obrazyn jasap, ekeýin salystyrady. Bizdiń keıde qazirgi óleńdi jıyn-toıda aıtylar uıqasty sóz nemese ataq shyǵaratyn qural dep túsinýimiz Mástekbaıdyń áreketine ja­qyn keledi. Ol kezdegi aıtystyń quny bólek bolǵan. Japondar Fýdzııama taýyna baryp, búkil kúnásinen qalaı arylsa, ol kezde túrkiler úshin, qazaq úshin aıtys sondaı kıeli bolyp edi deıdi poemada aqyn. Esenǵalı aqynnyń bilimi tereń, óresi bıik edi, tynymsyz izdeniste bolǵan adam. Uly aqyndar Abaı men Maǵjannyń, Ilııastyń, Qasymnyń, Muqaǵalıdyń, Tólegenniń, olardan keıin Esenǵalıdyń poezııany shyrqaý bıikke kóterýi – aqyn halyq ekenimizdiń dáleli. Esenǵalıdy nege qurmetteımiz? Sebebi onda seniń qazaqtyq rýhyń jatyr, qazirginiń, bolashaqtyń oıy, talap-tilegi, arman-muraty jatyr.

– Armanyńyz bar ma?

– Arman taýsylǵan kúni adamnyń ómir súrýi de toqtaıtyn shyǵar. Isa Baı­­za­qovtyń «Quralaı sulýyn» oqysań, se­giz uly segiz aýyl bolyp otyrǵan Kel­den qart­ saqalynan jas tamshy­lap jy­­lap otyrady. Sonda ony arnaıy iz­dep kel­gen Montaı bı armansyz adam bol­­maıdy degen oıǵa toqtaıdy. Aqıqaty osy. Pende balasy úshin qol jetkenniń bári jalǵan, qol jetpegenniń bári ­arman ǵoı negizi.

– Keıingi jazǵan óleńińizdi oqyp berseńiz.

Terezeme jaqyndap Aı keledi,

Aramyzǵa kedergi áınek edi…

Túıir nuryn túıme qyp alar edim,

Bola qoıar pendeniń qaı degeni…

Túnniń óńi aq emes…

qara da emes,

San suraqty sýyrar sanadan es.

Tús kóredi túngi álem shym-shytyryq

Oıdan, qyrdan jıylyp támam eles.

Aı betinde qalǵandaı ótken ǵumyr,

Sony aıta ma tylsymnan

jetken kúbir?!

Júregimniń dúrsilin ile ketti,

Quıǵyp baryp sol aıǵa shókken dúbir.

Sáttik qana mezettiń nege bári,

Nege úrkektep qashady menen ári?!

Áldeqaıda bir sáýle aǵyp ótti,

Túndi oıatyp «Men – ǵaıyp»

degen áni.

Qol jetkizsin ǵaıypqa pende qalaı?!

Sátter júıtkip barady

jerge qaraı…

Áınek degen álemge basyn súıep,

Terezemnen qaraıdy dóńgelek Aı.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Batyrhan SÁRSENHAN,

«Egemen Qazaqstan»