Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Jaqynda qolyma aqynnyń 1998 jyly «Elorda» baspasynan shyqqan «Batyr Baıan» atty kitaby tıdi. Munda avtordyń arnaıy nazar aýdaratyn týyndylary bar. Máselen, «Aqsaq Temir sózi» atty óleńi. Kezinde bir jýrnaldan kezdestirgenimizde, «osyndaı da óleńi bar eken-aý» dep qoıǵanbyz. «Qoılybaıdyń qobyzyn» burynnan bilýshi edik. Kóptegen kitabynda jarııalanǵan. Biraq tolyq nusqasy emes eken. Sońǵy on tórt jolyn qıyp tastaǵan, múmkin áldebir sebepterge baılanysty engizilmegen. Myna «Batyr Baıan» jınaǵynda júr ol shýmaqtar. Bertinirekte shyqqan kitaptarynda da bolsa kerek-ti.
«Oqjetpestiń qııasynda» poemasyn erterekte «Juldyz» jýrnalynyń eski sandarynyń birinen oqyǵanbyz. Aqyn shyǵarmashylyǵynda bul – múlde basqa turpatty, oqshaý shyǵarma. Myna jınaqqa tuńǵysh enip, keıingi kitaptaryna kiriktirile bastaǵan syńaıly. Alǵysózinde búıdeıdi ǵoı: «Alaıda sońǵy jyldary shyqqan, eshbir kitabyna enbegen kóptegen jyry men «Oqjetpestiń qııasynda» poemasy alǵash ret jarııalanyp otyr. 1989 jyly «Jazýshy» baspasy shyǵarǵan jınaqta «Qoılybaıdyń qobyzy» poemasynyń ótken ǵasyrdaǵy batyr, bı, baqsylardy dáripteıtin sońǵy bóligi orynsyz qysqartylyp ketken.
Maǵjan – qazaq halqynyń ǵana emes, ısi túrki dúnıesiniń uly daýylpazy. Onyń ashyq túrikshildi urandaǵy jyrlaryn kezinde bastyrýshylar senzýradan ótkize almaǵan bolýy kerek. Solardyń qatarynda «Oral», «Jer júzin topan bassa eken» óleńderi osy kitapta tuńǵysh ret jarııalanyp otyr.
«Aqsaq aqynǵa» atty óleńin kezinde aıaýly azamat, marqum Jánibek Kármenov el aýzynan jınap ákep, qurastyrýshyǵa tapsyrǵan bolatyn.
«Oramal» men «Batqan kún, atqan tańnyń jyry» ǵashyq jandardyń bir-birine jazysqan haty ispetti tutas dúnıe. Aqyn jınaqtarynan orynsyz shettetilgen óleńderdiń biri «Joǵalǵan altyn» dep kete beredi jınaqtyń baspadan berilgen túsindirmesinde.
Osy kitapta turǵan birinshi óleń haqynda toqtalǵymyz keledi. «Aqsaq Temir sózi» atalady. Kezinde bul shyǵarmaǵa maǵjantanýshylar toqtalǵanyn da bilemiz. Onda túrikshil sanany tý etken aqynnyń jyry tarıhı jaǵynan túsindiriledi. Siz mán berip oqyp kórińizshi:
«Jahan degen nemene
Alaqannyń aýdany.
Bir aýdanda kóp táńiri
Bolýdyń tipti joq sáni.
Kók táńirisi – táńiri
Bılesin kógin, kúńirensin.
Jer táńirisi Temirmin,
Jerime táńir tımesin.
Kók táńirisi táńiriniń
Tuqymy joq, zaty joq.
Jer táńirisi Temirdiń
Tuqymy – túrik, zaty – ot» dep tastaı salady.
Rasynda, álemdi alaqanyna syıdyryp alyp sóılep turǵan jannyń asqaq, tym asqaq beınesi kórinedi óleńnen. Bul buǵan deıin qazaq dalasynda, uly Turan topyraǵynda bolǵan rýh. Biraq Maǵjan tusynda umytylýǵa aınalǵan. Tipti joǵalýǵa shaq qalǵan. Turan bıleýshileriniń ǵana aýzynan shyǵatyn sóz. Meıli ol astamshylyq bolsa da, «Temirdiń sózi» degen soń jarasady. Sony sezinip hám sezindirip jazǵan aqyndy júrek jutqan demeı kórińiz. Jalǵyz bul ǵana emes, Maǵjannyń mundaı óleńderi jeterlik. «Kúl bolsyn kók, jemirilsin jer, ýaıym joq, kóz qyrymmen kúlip qana qararmyn!» degeni bar. Budan da basqalary tolyp jatsa kerek. Aqyn degen ulttyń sana-sezimin túrtkileı otyryp, ejelgi rýh sińgen qadir-qasıetti eske túsirý arqyly erteńge kóz jiberýge tárbıeleýshi sııaqty seziledi. Álemdi alaqannyń aýdanyna syıdyryp qaraıtyn zaman da keldi. Tilin bilseńiz, álem týraly aqparat alaqanyńyzda tur ǵoı qazir. Beınesimen qosa. Tetigin taýyp, baıyptaı alsa bolǵany. Ol úshin Temir bolýdyń qajeti joq, biraq.
