– Naýryzbaı qajy Taǵanuly, Ramazan aıy jaqyndaǵan sátte orazanyń bastalatyn naqty ýaqytyna qatysty suraqtar kóbeıedi. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy bul máselege qatysty baspasóz máslıhatynda resmı túrde málimdeme jasaıdy. Dese de bizdiń bilgimiz kelgen nárse: Ramazan aıy qalaı anyqtalady?
– Asa Qamqor erekshe Meıirimdi Allanyń atymen bastaımyn! Qasıetti Ramazan aıynyń kelgenin bildiretin sharapaty mol Shaǵban aıynyń sońynda musylmandar kún batqannan keıin jańa aı týǵanyn baıqaýǵa tıis. Bul – óte mańyzdy másele. Sebebi oraza – Islam negizderiniń biri. Sondyqtan Ramazan aıynyń bastalýyn anyqtaý – óte mańyzdy is. Eger kelesi kúni jańa aı týsa, onda ısi musylman balasy oraza ustaýǵa nıet etedi.
Ramazan aıyn anyqtaýǵa baılanysty ardaqty Paıǵambarymyz Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bylaı dep eskertken: «(Jańa) aı týǵan kezde oraza ustańdar jáne (jańa aı) týǵanda aýyzdaryńdy ashyńdar. Eger aspan bultty bolyp, aıdyń týǵanyn ańǵara almasańdar, onda Shaǵban aıyn 30 kún tolyq etip sanańdar». Alla elshisiniń osy hadısin Abdýlla ıbn Omar (Alla oǵan razy bolsyn) da rastaǵan.
Eger senimdi adam, ıaǵnı ótirik aıtpaıtyn kisi aıdyń týǵanyn kórse, onda Ramazan aıy sol adamnyń kýáligimen bekitiledi. Eger jamaǵat aıdy kóre almaı kalsa, onda eki ádiletti adamnyń aıtýy boıynsha bekitiledi. Al eger eki adam aıdyń týǵanyn baıqamasa, onda aıdy kórgen bir ádiletti adamǵa senim artylady. Bul – aýa raıy ashyq bolǵan jaǵdaıda júzege asatyn is. Eger aýa raıy ashyq bolmasa, joǵaryda keltirilgen hadıske súıene otyryp, Shaǵban aıyn otyz kúnge toltyrý kerek.
– Ǵylym men bilim, aqparattyq tehnologııa qaryshtap damyp jatqan qazirgi HHI ǵasyrda Ramazan aıyn anyqtaý máselesinde ǵylymı zertteýlerge súıenýge bola ma?
– Árıne, bolady. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy elimizdegi irgeli zertteý ortalyqtarynyń biri – Ulttyq ǵaryshtyq zertteýler men tehnologııalar ortalyǵynyń ǵylymı málimetine súıenip, sondaı-aq kórshi О́zbekstan jáne Qyrǵyzstan musylmandary dinı basqarmalarynyń ǵulamalarymen keńesip, jan-jaqty talqylaýdan ótkizip, Ramazan aıy bastalatyn kúndi belgileıdi. Osylaısha, sharıǵat úkimi men ǵylymı zertteý jumystarynyń qorytyndysyna sáıkes sheshim qabyldanady. Iаǵnı astronomdar men ǵylymı zertteý ortalyqtarynyń málimeti men Islam ǵulamalarynyń pikirine súıene otyryp aıdyń týýyn anyqtaýǵa bolady. Ǵylymı negizder men ǵalymdardyń pikiri kez kelgen máseleniń túıinin tarqatady. Anyǵyn Alla jaqsyraq bilýshi.
– Qandaı adamdar aýyz bekitýden bosatylǵan? Bul eń kóp qoıylatyn suraq bolsa da, jaýabyn ózińizden estisek.
– Quranda mynadaı aıat bar: «Alla senderge (ár nárseniń) jeńildigin qalaıdy, qıyndyqpen qınamaıdy» («Baqara» súresi, 185-aıat). Rasynda Islam dini aýyz bekitýge shamasy kelmeıtin adamdardy aýyrtpalyqtan bosatqan. Mundaı adamdar orazasyn Ramazan aıynan keıin ustasa bolady. Al múlde oraza ustaýǵa shamasy kelmeıtinder pidııa sadaqasyn (bir adamnyń tańǵy jáne keshki asyn) berip, ózin aýyz bekitýden bosatady. Pidııa sadaqasy degenimiz – bir adamnyń kúndelikti (tańǵy jáne keshki) toıyp ishetin asy.
Suraǵyńyzǵa oralsam, birinshiden, naýqas adam oraza ustaýdan bosatylady. Bul jerde derttiń túri men deńgeıin eskerý kerek. Eger naýqas adam oraza ustaǵan jaǵdaıda densaýlyǵyna keri áser etse, derti asqynyp ketse, mundaı jaǵdaıda saqtanǵan durys. Iаǵnı mundaı kezde bilikti, janashyr dárigerdiń nusqaýymen orazadan bosatylady. Al derti densaýlyǵyna zııan keltirmeıtinine kózi anyq jetken adamnyń aýyz bekitkeni abzal. О́ıtkeni oraza – jannyń ǵana emes, tánniń de shıpasy. Oraza ustap, dertinen aıyqqan jandar qanshama?!
Alla Taǵala Quranda: «Syrqatqa shaldyqqan jandar jáne saparda júrgen jolaýshylar basqa kúnderi oraza ustap ornyn toltyrsyn» («Baqara» súresi, 185-aıat), degen. Jolaýshy da orazadan bosatylady. Degenmen eger sapar qıyndyq týdyrmasa, orazasyn buzbaǵany abzal. Júkti nemese emizýli balasy bar áıelder ózine nemese jatyryndaǵy balasynyń densaýlyǵyna qaýipti bolatynyn bilse, orazadan bosatylady. Qarttyq jetken egde kisiler de aýyz bekitpese bolady. Olar kúnine bir miskindi tamaqtandyrady. Etekkiri kelgen, sonymen qatar jańa bosanǵan áıelder orazasyn ýaqytsha toqtatyp, keıin qazasyn óteıdi.
Balıǵatqa tolmaǵan nemese aqyl-esi durys emes adam oraza ustamaıdy. Bul týraly Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «(Jaqsy jáne jaman isterdi jazatyn perishteniń) qalamy úsheýden kóterilgen (jazbaıdy): baladan, ol kámeletke tolǵansha; uıqydaǵy adamnan, ol uıqysynan oıanǵansha jáne aqyldan aljasqan, ol aqyl-esin jıǵansha», degen. Alla Taǵala siz ben bizge uly qulshylyqty kemshiliksiz atqarýǵa shynaıy yqylas pen kúsh-qýat bersin!
– Orazanyń ózge qulshylyqtardan ereksheligi nede?
– Jerdi meken etken ań men qustyń, barlyq tirshilik ıesiniń jyl mezgilderinde jańarý, túleý, ózgerý úderisinen ótetini belgili. Al Allanyń adam balasyna bergen sheksiz nyǵmeti, teńdessiz syıy sanalǵan oraza – kúnáǵa betpe-bet kelýden saqtaıtyn, jan-dúnıemizdi, minez-qulqymyzdy jaqsylyqqa tárbıeleıtin, rýhanı túlep shyǵatyn qulshylyq. Orazanyń ereksheliginiń biri – Alla men adam arasyndaǵy qupııa qulshylyq ekendiginde. Sol úshin Alla onyń syıy men saýabyn ózim berem degen. Qudsı hadıste Alla Taǵala: «Aýzy berik adam iship-jeýin men úshin doǵardy. Oraza – Meni men qulymnyń arasyndaǵy ǵıbadat. Oǵan beriletin syıdy Men ǵana ólshep, Men ǵana beremin. Aýzy berik qulymnyń ashtyq pen shóldegende shyǵatyn aýzynyń ısi men úshin mısk átirinen de artyq», degen.
Orazanyń ózge qulshylyqtardan ereksheligi – musylmannyń bul paryz amaldy bar bolmysymen, shynaıy yqylasymen, jan-tánimen oryndaýynda. Ramazan aıynda adam balasy tek iship-jeýden, jynystyq qatynastan ǵana ózin tyımaıdy. Oraza kózdi jaman nárse kórýden, qulaqty jaman sóz estýden, tildi ósek sózden, ǵaıbattan saqtaıdy. Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bir hadısinde bylaı deıdi: «Rasynda Alla ótirik aıtýyn doǵarmaǵan jannyń iship-jemin toqtatqanyna muqtaj emes». Endeshe tilmen de oraza tutýymyz qajet. Taǵy bir hadıste: «Qanshama oraza tutýshylar bar, olardyń bar tapqan paıdasy – shóldeý ǵana» delingen.
Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) oraza erejelerin durys saqtamaǵan, Alla tyıǵan isterden ózin tyımaǵan keıbir adamdardyń orazasynyń qabyl bolmaýy múmkin ekenin eskertken. Sondyqtan oraza ustaýshy musylman ózin ósek-aıańnan, ótirik, balaǵat sózderden, urys-keristen aýlaq ustaýǵa tıis. Ondaı ortada úndemeýdiń ózi – úlken saýap. О́ıtkeni Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bir sózinde: «Oraza tutýshynyń úndemeýi – Allaǵa tásbıh aıtqanmen teń», degen.
Oraza adam balasyn qanaǵatshyl bolýǵa tárbıeleıdi. Qanaǵat – adam balasynyń asyl qasıetiniń biri. Qanaǵatshyl adam – naǵyz baı adam. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Qudaıdyń bergenine rıza bolsań, eń baı adamnyń biri atanasyń», degen. Biz oraza ustaý arqyly qolymyzda bar nárseniń qadirin sezinemiz jáne bizge óte kóp nyǵmet berilgenin túsinemiz. Bul túsinik bizdi qanaǵatshyl bolýǵa tárbıeleıdi.
Quranda qanaǵat týraly mynadaı astarly aıat bar: «Meıli er bolsyn, áıel bolsyn, kimde-kim múmın retinde (Allanyń razylyǵyna bóleıtin) saýapty da ıgilikti ister atqarsa, Biz oǵan mindetti túrde pák ári jaqsy ómir syılaımyz» («Nahyl» súresi, 96-aıat). Hazreti Álı (Alla oǵan razy bolsyn) osy aıattaǵy «jaqsy ómir» degen sózdi «qanaǵat» dep túsindirgen eken. Al sahabalardyń kózin kórgen Hasan ál-Basrı (Alla ony raqymyna alsyn) osy aıat jaıly oıyn bylaı sabaqtaıdy: «Pák ári jaqsy ómir dep qanaǵat etýdi aıtamyz». Demek jaqsy ómir qanaǵatpen teń degen maǵyna shyǵady. Iаǵnı izgilikke toly, salıqaly ómir súrý úshin qanaǵatshyl bolý kerek. Al oraza qanaǵatty dos tutýdy, ony ómirlik serik etýdi úıretedi. Túıindep aıtqanda, oraza jaqsy ómir súrýdi úıretedi.
– Al Ramazan aıynyń ózge aılardan ereksheligi qandaı?
– Alla Taǵala óziniń qalaýymen oraza qulshylyǵy úshin on eki aıdyń ishinen Ramazan aıyn tańdaǵan. Olaı bolsa Allanyń tańdaýy túsken aıdyń ózine tán artyqshylyqtary da bar. Haq Taǵala erekshe aıdaǵy ǵıbadatty buljytpaı oryndaǵan quldarynyń mártebesin de erekshe bıiktetip, mereıin ústem etýge ýáde etken.
Ramazan – on eki aıdyń sultany, berekeli de keshirimi mol aı. Bizdiń halqymyz ejelden Ramazandy erekshe qasterlep, «on eki aıdyń sultany» dep qadirlegen. Bul aıdyń ózge aılardan ereksheligi óte kóp. Birinshiden, Ramazanda Alla razylyǵy úshin jasalǵan jaqsy is basqa aılarda paryz amal oryndaǵanmen teń. Sol sekildi Ramazanda paryz amalyn oryndaǵan adam basqa aılarda jetpis paryz oryndaǵandaı saýap alady. Buǵan qatysty mynadaı hadıs bar: «Osy aıda Allaǵa bir izgi qasıetpen jaqyndaǵan jan basqa ýaqytta paryz oryndaǵandaı. Al osy aıda paryz amalyn oryndaǵan adam basqa ýaqytta jetpis paryz oryndaǵandaı».
Islam ǵalymdarynyń aıtýynsha, izgi amaldyń saýabynyń erekshe eselenýiniń sebepteri bar. Birinshisi, izgilik jasalǵan jerge qatysty. Iаǵnı orynnyń qurmettiligine qaraı onda oryndalǵan is-amaldyń saýaby da eselenedi. Mysaly, úıde oqylǵan namazdan meshitterde oqylǵan namazdyń saýaby aıryqsha kóp. Izgi amaldyń saýabynyń eselenýiniń taǵy bir syry onyń oryndalǵan ýaqytyna baılanysty. Mysaly, Zýl-hıjja aıynyń alǵashqy onkúndiginde jáne Ramazan aıynda jasalǵan qaıyrly isterdiń mártebesi bıik bolady. Birde bir kisi Paıǵambarymyzdan (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Qaı sadaqa qaıyrly?» dep suraǵanda: «Ramazan aıynda berilgen sadaqa», dep jaýap bergen eken. Sondyqtan erekshe Ramazan aıynda Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) erekshe jomarttyq tanytatyn. Bul týraly Aısha anamyz (Alla oǵan razy bolsyn) bylaı dep áńgimeleıdi: «Alla elshisi óte jomart bolatyn. Al Ramazan aıynda odan da erekshe jomarttyq kórsetetin». Iаǵnı Paıǵambarymyz Ramazan aıynda qulshylyq jasaý barysynda da, sadaqa berý kezinde de erekshe jomarttyq jasaıtyn.
Ramazan aıynyń taǵy bir ereksheligi – bul aıda qasıetti Quran aıattary túse bastady. Alla Taǵala bul jaıynda «Baqara» súresinde: «Ramazan aıy sondaı bir aı, ol aıda adam balasyna týra jol jáne (aq pen qarany) aıyratyn dálel túrinde Quran túsirildi», dep baıandaǵan. Ramazan aıynda Quran Kárimge erekshe den qoıýymyz kerek. Bul aıda Jebireıil (oǵan Allanyń sálemi bolsyn) perishte Paıǵambarymyzǵa kelip, Quran Kárimdi qaıtalap úıretetin. Haq Taǵalanyń kitabyn úırený, Onyń elshisin súıý tárbıeniń negizgi qaınar kózi bolyp sanalady.
O dúnıede árbir musylmanǵa tutqan orazasy men oqyǵan Qurany shapaǵatshy bolady. Bul jaıynda Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Qııamet kúni oraza men Quran Rabbynyń aldynda pendege arasha bolady. Oraza: «Rabbym! Men ony kúndiz iship-jeýden tyıǵan edim. Endi men oǵan arasha bolaıyn», – deıdi. Quran bolsa: «Men ony túnde uıqysynan aıyryp edim, sol úshin oǵan arasha bolaıyn», deıdi. Sóıtip, ekeýiniń de shapaǵaty qabyl etiledi», degen.
Adamzattyń asyly Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) Hıra úńgirinde Jaratqanǵa ońasha ǵıbadat etip jatqan túnderdiń birinde Jebireıil perishte (oǵan Allanyń sálemi bolsyn) kelip, Qurannyń alǵashqy aıattaryn ýahı etti. Sol tún myń aıdan qaıyrly Qadir túni edi. Bul oqıǵanyń mánine úńilsek, Ramazan aıynyń týǵanyn kórgen, sol kezde tiri bolǵan árbir musylmanǵa oraza tutý paryz ekenin ańǵaramyz.
Ramazan meıirim, molshylyq aıy bolsa, sol qasıetti aıdyń mańyzyn Qadir túni tipti mándi ete túsedi. Alla Taǵala aılardan – Ramazandy, kúnderden – jumany, túnderden Qadir túnin artyq etken. Qasıetti Quran Kárimniń «Qadir» súresinde: «Qadir túni – myń aıdan qaıyrly», delingen. Bul túnde perishteler jerge túsedi. Qadir túni – boıǵa rýh, sanaǵa nur quıatyn erekshe tún. Sondyqtan osy túndi barlyq musylmandar qulshylyqpen ótkizip, otbasynyń amandyǵyn, eldiń tynyshtyǵyn tilep duǵa jasaıdy. Qadir keshin qulshylyqpen ótkizgen adam úlken saýapqa kenelip, eki dúnıeniń qýanyshyna bólenedi.
– Oraza ustaıtyn jandarǵa qandaı keńes berer edińiz?
– Eń áýeli yqylas pen nıetti durystaý kerek. О́ıtkeni yqylas júrektiń kirshiksiz adaldyǵy men nıettiń tazalyǵyn aıqyndaıdy. Alla Taǵala siz ben bizdiń shynaıy yqylasymyzǵa, nıetimizge qaraı saýap jazady. Dáret almaı, namaz qabyl bolmaıtyny sekildi, nıet durys bolmaı, qulshylyq qabyl bolmaýy múmkin. Jálálýddın Rýmı bir sózinde bylaı degen eken: «Seniń barlyq is-áreketińe yqylas qajet. Sonda ǵana Alla Taǵala jasaǵan saýapty isterińdi qabyl etedi. О́ıtkeni yqylas – qulshylyq qusynyń qanaty. Sen qanatsyz baqyt mekenine qalaı ushpaqsyń?».
Osy rette myna hadısti erekshe aıtyp óter edim: «Shyn máninde Alla senderdiń túrleriń men syrt kórinisterińe qaramaıdy, alaıda júrekteriń men is-amaldaryńa qaraıdy». Sondyqtan ǵalymdarymyz aıtqandaı, az amaldy nıet kóbeıtedi, kóp amaldy nıet azaıtady. Saýaby mol Ramazan aıynda az amal jasasaq ta, shynaıy nıetpen oryndasaq sózsiz onyń nátıjesi men jemisin kóremiz.
Alla Taǵala Ramazan aıyndaǵy orazamyzdy, Qadir túnindegi duǵa-tilekterimizdi qabyl etkeı! Elimiz aman, jurtymyz tynysh bolǵaı! Kelesi Ramazan aıyna aman-esen jetýimizdi Alla násip etsin! Ámın!
Áńgimelesken
Azamat ESENJOL,
«Egemen Qazaqstan»
