– Saǵdat myrza, siz basqaryp otyrǵan ortalyq joǵary oqý oryndary, kolledjder men gımnazııalarda, orta mektepterde sport pen deneshynyqtyrý salasyn damytýǵa úles qosyp júr. Qazirgi kezde osy bilim oshaqtaryndaǵy ulttyq sport túrleriniń damý deńgeıi kóńil kónshiterlik dep aıtýǵa bola ma?
– Oqý-aǵartý mınıstrliginiń Ulttyq ǵylymı-praktıkalyq dene tárbıesi ortalyǵy balalar men jasóspirimderdiń boıyna salamatty ómir salty qundylyqtaryn sińirýde jan-jaqty jumystar atqaryp keledi. Sondaı jobalardyń biri ári biregeıi – qazaq kúresinen oqýshylar arasynda Halyq qaharmany Raqymjan Qoshqarbaevty eske alýǵa arnalǵan respýblıkalyq týrnır. Ol óte joǵary deńgeıde ótip júr. Sonymen qatar mektep oqýshylary men deneshynyqtyrý muǵalimderi arasynda keńinen tanymal «Ulttyq mektep lıgasy» jobasy aıasynda ulttyq sport túrleri keńinen qamtylǵan. Máselen, 2012 jyldan beri asyq atý, bestas, toǵyzqumalaqtan 5-6, 7-8, 9-11-synyptaǵy uldar men qyzdar arasynda jarys úzdiksiz uıymdastyrylyp keledi. Ol mektepishilik irikteý básekelerinen bastaý alyp, ekinshi kezeń – aýdandyq pen qalalyq, úshinshi kezeń – oblystyq, tórtinshi kezeń – respýblıkalyq, ıaǵnı fınaldyq saıystarǵa deıin jalǵasady. Osy dúbirli dodalardy oqýshylar qaýymy asyǵa kútedi.
Bıyl alǵash ret 5-6-synyptaǵylardyń jarysyn – Pavlodarda, 7-8-synyptardyń saıysyn – Almatyda, 9-11-synyptardyń básekesin Astanada toptap ótkizý júıesin engizdik. Atalǵan sport túrleri boıynsha túrli federasııalarmen birlese otyryp, lıga erejelerin jazyp, tóreshiler quramyn jasaqtaımyz. Ár jyl saıyn ár óńirden iriktelip kelgen 200-den asa úzdik oqýshy respýblıkalyq, ıaǵnı fınaldyq kezeńde baq synaıdy. Osy oraıda, sportty serik etken jas jetkinshekter deńgeıiniń ósýine barynsha kúsh salyp júrgen ustazdardyń eren eńbegin aıryqsha atap ótkim keledi. Sol sebepti atqarylǵan jumysqa kóńilimiz tolady dep aıtýǵa barlyq negiz bar.
– Sońǵy kezderi osy baǵytta taǵy qandaı aýqymdy ister qolǵa alyndy?
– Oqý-aǵartý mınıstrliginiń qoldaýynyń arqasynda respýblıkalyq toǵyzqumalaq federasııasymen birlese otyryp, bıyl alǵash ret 2-11-synyp oqýshylary arasynda «Toǵyzqumalaq Olımpıadasy» uıymdastyrylmaqshy. Oqýshylardyń ulttyq sport túrlerine degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrý maqsatynda jarystardy ótkizý formattaryn ózgertip jatyrmyz. Osyndaı is-sharalar uıymdastyrý arqyly mınıstrlik elimizdegi toǵyzqumalaq qozǵalysyna barynsha qoldaý kórsetýdi kózdep otyr. Atalǵan Olımpıada talantty balalardy anyqtaýǵa, oqýshylardyń zeıinin arttyrýǵa, oılaý qabiletin damytýǵa jol ashyp, halyqaralyq dodalarǵa qatysýǵa múmkindik beredi. Aldaǵy ýaqytta bul joba mektep sporty aıasyndaǵy aýqymdy sharalardyń birine aınalady. Qazirdiń ózinde oqýshylar, deneshynyqtyrý muǵalimderi jáne ata-analar tarapynan Olımpıadaǵa degen erekshe qyzyǵýshylyq baıqalyp otyr. Biraq «áttegen-aı» deıtin de tustarymyz bar. Eń ókinishtisi, búgingi tańda jergilikti bilim basqarmalary tarapynan qoldaý azdaý bolyp tur. Osy kúnge deıin respýblıkalyq kezeńge qatysýǵa Astana, Almaty, Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy jáne Mańǵystaý óńirleri ǵana ótinish berdi. Al qalǵan aımaqtarda qarjy máselesi áli de qarastyrylyp jatyr.
– Birqatar jaqsy jobalardy qolǵa alǵan ekensizder. Al sol sportshylar arasynda halyqaralyq deńgeıdegi jarystarda daralanyp júrgender bar ma?
– Mektep oqýshylary sporttyq sharalar arqyly damıdy, ósedi, dene bitimi jetilip qalyptasady, al jas sportshylar árbir jarys arqyly shyńdalady. Bizdiń ortalyq uıymdastyratyn Spartakıada, Gımnazıada, Ýnıversıada syndy jyldar boıy ótkizilip kele jatqan dástúrli dodalar talaı jas jetkinshek úlken sportqa joldama berdi dep nyq senimmen aıta alamyn. Solardyń arasynan Azamat Bımaǵambet (Aqtóbe), Ádilet Bekmahan (Astana), Nádir Ahmetov (Pavlodar), Aqjibek Manarbekqyzy (Astana), Raýshan Áýelbaı (Astana), Uljan Pazylbekqyzy (Qyzylorda) jáne taǵy basqa daryndy ári jalyndy jastar sýyrylyp shyǵyp, halyqaralyq deńgeıdegi dodalarda tabysty óner kórsetip júr.
– Tól ónerimizdi odan ári damytý úshin aldaǵy ýaqytta taǵy qandaı aýqymdy is-sharalardy qolǵa alý qajet dep oılaısyz?
– Ulttyq sport túrleri óskeleń urpaqty tárbıelep, ulttyń ıntellektýaldyq áleýetin arttyrýda mańyzdy ról atqarady. Jalpy, men toǵyzqumalaq, bes asyq, asyq atý sekildi zııatkerlik oıyndardy júıeli ári qısyndy oılaý qabiletin qalyptastyryp, bilim men ǵylymǵa beıimdilik negizderin qalaýda utymdy ári taptyrmas tárbıe quraldary retinde qabyldaımyn. Sol sebepti tól ónerimizdiń tárbıelik mazmunyn ashyp, oqýshylar qatysatyn jarystardy aqparattandyrý máselesin damytyp, otandyq telearnalar men buqaralyq aqparat quraldarynda kreatıvti sıýjetter shyǵaryp, tanymdy maqalalar jarııalap, úzdik esimderdi nasıhattaý isin qolǵa alsaq, tipten jaqsy bolar edi. Zamanaýı tendensııa boıynsha búgingi tańda jarqyratyp jarnama jasaý, jas jetkinshekterdiń nazaryn jaýlaý mańyzdy. Al bul jumystardy atqarýda osy saladaǵy barlyq uıymdardyń birlesip áreket jasaǵany jón. Sebebi, barlyǵymyzdyń bir ǵana maqsat-muratymyz bar. Ol – óskeleń urpaqty ulttyq qundylyqtar negizinde tárbıeleý.
– Aldaǵy ýaqyttaǵy josparlaryńyzben bólisseńiz?
– Qazaq ultynyń álemdik órkenıetke qosqan súbeli úlesteriniń biri – dáp osy tól ónerlerimiz. Ár jarystyń «Bizdiń saıystarda jeńimpazdar bolsa da, jeńiletinder joq. Utatyn – ulttyq mádenıetimiz» degen barshaǵa ortaq ári turaqty qaǵıdasy bar. Sol sebepti de ony odan ári damytyp, nasıhattaýǵa tıispiz. Mysaly, toǵyzqumalaq federasııasynyń resmı aqparaty boıynsha elimizde 190 myńnan asa mektep jasyndaǵy balalar osy sport túrin serik etedi. Mektepterde 10 myńnan astam úıirme bar. Aldaǵy ýaqytta sol bilim oshaqtarynda úıirmelerdiń jumysyn jandandyryp otyrǵan deneshynyqtyrý páni muǵalimderi arasynda biliktilikti arttyrý kýrstarynda sheberlik sabaqtar men semınarlar ótkizýdi josparlap otyrmyz. О́ıtkeni kásibı quzyreti joǵary mamandar shákirtterdi sportqa qyzyqtyrýdyń jolyn biledi. Mine, osyndaı ıgi ister men tynymsyz eńbek arqyly joǵary nátıjeler men jarqyn jeńisterge qol jetkize alatynymyzǵa kámil senemiz.
– Áńgimeńizge kóp rahmet.
Áńgimelesken
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»
