Kazaqtyń kóne 60 jyldyq esebi
Kóne túrkilik esep boıynsha bir ǵasyr 60 jylǵa tán bolǵany anyq. Muny olar «jaryn esebi» dep ataǵan eken. Naqtyraq aıtqanda, 60 jylda 12 jyl ataýy bes dúrkin qaıtalanatyndyqtan, atalarymyz qatelesip ketpes úshin olarǵa bes túrli tús jáne bes túrli materıaldyq zattyq ataý bergen. Mysaly, aq, sary, qyzyl, qara, kók deıtin bes túrli túske: temir, aǵash, topyraq, ot, sý sııaqty zattyq ataýlar qosa qoldanylypty. Bul tásil – jaryn esebin júrgizgende jańylyspaý úshin qajet dúnıeler.
Osy jaryn esebin qazaq halqy tipti bertinge deıin qoldanyp kelgen eken. Mysaly, Ahat Shákárimulynyń 1992 jyly «Juldyz» jýrnalynyń 11-shi sanynda jarııalanǵan «Meniń ákem, halyq uly – Shákárim» atty kólemdi esteliginde: «Bir kúni ákeıden «Qazaq buryn qandaı dinde bolǵan?», dep suradym. Ákeı: «Qazaq atanǵany – Noǵaılydan bólingen soń musylman bolǵany. Oǵan deıin eski túrkiniń máýjýsı dinderi bolǵan. Eski túrikter qudaı jaratqan zattardyń eń qasıettisi – bes nárse dep bilgen. Olar: ot, topyraq, sý, temir, ósimdik (aǵash) jáne osy nárseni 12 jyldyń atyna qosyp, 60 jyldyq uly múshel etkeni de sondyqtan edi», dep aıtqan sózin keltiredi.
Sol sııaqty eski ábjattyq tanymnyń bilgiri Aqjan Mashanıdyń eńbek-terinde de 60 jyldyq múshel esebi aıtylypty. Ǵulama múshel degenimiz – ýaqyt ólshemi, osy arqyly kúnniń, aıdyń, jyldyń esebin aıyramyz deı otyryp, alpys jyldyq múshelge (jaryn esebi) toqtalypty. Iаǵnı 12 jyl bir múshel ony bes saýsaqqa kóbeıtý arqyly 12 h 5 = 60 jyl shyǵady. Bul barlyq kóne Shyǵys eline ortaq deıdi. Onymen qoımaı múshel esebiniń alpys jyldyq kestesin jasapty (ál-Mashanı A.J. «Ál-Farabı kópiri», – Almaty: «Alataý» baspasy, 2005. – 239-240 b.).
Osyndaǵy 12 jylǵa negizdelip, bes múshelge úılestirilgen jyl sanaý esebi zertteýshilerdiń pikirinshe b.z.b. II ǵasyrda Týn taýyn mekendegen ǵun taıpalarynan bastaý alǵan. Buǵan dálel – osy óńirde jartasqa qashap salynǵan petroglıf túrinde 12 jyldyń músin-beınesi saqtalǵan. Bul jádigerdi taýyp, ǵylymı aınalymǵa engizgen áıgili qytaı arheologi Gaı Shanlın: «Tastaǵy jyl ataýlary men músheldik tańbalar osy ólkede eki myń jyl buryn ómir súrgen halyqtyń týyndysy» dese («Qazaqsha músheldik jyl sanaý», «О́rnek» baspasy. Astana, 2000 jyl. – 12 b), bizdiń jyl sanaýymyzdan bir ǵasyr buryn ómir súrgen ejelgi qytaı tarıhshysy Syma Sıan óziniń kóne ǵundar jaıly jazǵan «Tarıhı jazbalar» atty eńbeginde jyldyń alǵashqy aıy týǵan kúni Shanıý (ǵun patshasy) ordasynda jıyn ótip, Lún (ǵun astanasy) qalasynda úlken as beriledi. Odan keıin kúzde jylqy semirgen kezde Daılınde jıyn ashyp, barlyq mal-múliktiń esebin shyǵarady», dep jazady. Bul paıymda atap ótilgen «Jyldyń alǵashqy aıy týǵan kúni» degen mátindi keıingi zertteýshiler «kún men tún teńesken jylbasy Naýryz» dep tápsirlese, «Jylqy semirgen ýaqyt» qyrkúıektiń 22-i, ıaǵnı kúzgi kún men tún teńelgen ýaqyt. Demek, baıyrǵy babalarymyz jylyna eki dúrkin kún men túnniń teńeleýin turmystyq- kúntizbelik esep retinde paıdalanyp otyrǵan eken.
Bıyl – qara Qoıan jyly
Kóneden kele jatqan qazaqtyń jyl qaıyrý esebi boıynsha bıyl qara Qoıan jyly kiripti. Osy qara Qoıan jylyn joǵaryda Shákerim atamyz aıtqan bes túrli túske (qara, aq, qyzyl, kók, sary) negizdesek, bıyl sý qoıany eken. Jalpy, Qoıan jyly týraly halqymyzdyń folklorynda:
«Keletin tórtinshi jyl Qoıan eken,
Qysy qatty, al jazy aıaly eken,
Aq qoıan, qara qoıan, qyzyl qoıan,
Ishinde sary qoıan saıaly eken»,
– degen jyr baryn bilemiz. Osy shýmaqta aıtylǵandaı 12 músheldiń tórtinshi jylyn qazaqtar – qoıan dep atasa, teleýitter – qoıon, altaılyqtar – týlaı, ózbekshe – qoıan nemese taýyshqan, sary uıǵyrlar – tosqan, noǵaısha qoıan deıdi eken.
Qoıan jylynyń tarıhı-etnografııalyq artyqshylyǵy jaıly etnolog-zertteýshilerdiń pikirine nazar aýdarsaq, osy salanyń bilgiri Qalban Yntahanulynyń 2020 jyly jaryq kórgen «Qazaqsha músheldik jyl sanaý» atty eńbeginde: «Qoıan jyly týǵan adamdarǵa bylaı dep anyqtama berilipti: «Aq kóńil, minezi jumsaq, názik keledi. Qımyl-qozǵalysy shıraq, qınalǵan adamdardy kórse, kómek qolyn sozýǵa daıar turady. Sanasy ýaıym-qaıǵydan alys, rýhy bıik bolady. О́tken-ketken oqıǵalarǵa oı júgirtý, egjeı-tegjeıli saraptama jasaýǵa beıim. Eń bastysy, basqanyń jetistigin qyzǵanbaıdy, qanaǵatshyl, ózin orynsyz daý-damaıdan alys ustaıdy. Kemshiligi – kóńil kúıi qubylmaly, keıde maqsatynan aınýǵa beıim, sonymen qatar keı jaǵdaıda ashýǵa boı urǵysh keledi» dep jazsa, tanymal etnograf Bıqumar Kámalashuly 2003 jyly Ulanbatyr qalasynda jaryq kórgen «Qazaq halqynyń salt-dástúrleri» atty kólemdi týyndysynda: «Qoıan jyly týǵandar jumysqa uqypty, týysqa qaıyrymdy keledi. Kemshiligi – tabansyz, turaqtylyq saqtamaıdy. Bul jyly týǵan adam – ıt, dońyz, qoı jyly týǵandarmen jarasym tapsa, ulý, qoıan, tyshqan jyly týǵandarmen qaıshylyqta bolýy kádik», depti.
Sonymen qatar qazaqtyń aýyzeki sózinde «qoıan jylǵy jut» degen uǵym saqtalǵan. Soǵan qaraǵanda keıbir Qoıan jyldary qatty jut bolatyny el esinde saqtalǵan. Mysaly, 1891 – aq qoıan jyly keremet jut bolǵan. Bul oqıǵa týraly kereı Namaz aqyn men Qultýma Sarmuratulynyń aıtysynda bylaı delinipti:
«Elińdi zar eńiretken
qara qoıan,
Seniń quryp qalǵanyń
táńirge aıan,
Isher tamaq,
kıerge kıim tappaı,
Bala-shaǵań jep ósti
baqa-shaıan»,
dese, dál osy Qoıan jylǵy jut jaıynda halyq aqyny, aıtysker-jyrshy Maılyqoja Sultanqojauly:
«Qoıan jyly jaýmady
kókten jańbyr,
Qabaǵy sharýalardyń boldy salbyr,
Qysta kúni bolǵanda qar tynbady,
Haıýanǵa ólim jetti ashtan árbir», dep sóz qaldyrǵan. Sol sııaqty taǵy bir aq qoıan juty ataqty aqyn-ánshi Úkili Ybyraı (1830-1930) aıyr-kómeı aqyn Doskeı Álimbaıulymen (1850-1946) aıtysynda:
«Árbir aıtqan óleńim halqyma aıan,
Sarańdarǵa bitken mal –
shaqqan shaıan,
Baıdy sabap, jarlyny
janshyp ótken,
Esten qalmas keshegi taqyr qoıan»,
dese, dúldúl aqyn Ilııas Jansúgirov:
«Bolmasa túlik aldyrǵan,
qasqyr atqan,
Bir qazaq taba almaısyń
qysty unatqan,
О́tipti aq qoıandaı qyrǵyn qystar,
Túkirik túspeı qatqan,
jurt jutatqan», –
dep jyrlaǵan eken (M.Isqaqov. «Halyq kalendary». – Almaty: Qazaqstan, 1980. – 259-260 b.).
Qoıan jyly – qazaq tarıhynda
Kelesi kezekte qazaq tarıhynda Qoıan jyly oryn alǵan oqıǵalarǵa toqtalar bolsaq: 1687 jyly qazaq hany Táýke pashalyq Reseımen saýda-sattyq qatynasty ornyqtyrý úshin Táshim bastatqan elshilerin Tobyl bekinisine attandyrsa, 1699 jyly qazaq halqynyń azattyǵy úshin oırat basqynshylyǵyna qarsy qol bastap kúresken ataqty О́tegen batyr О́teǵuly (múıizdi О́tegen) dúnıege kelgen eken. Al 1711 jyly ult tarıhynda orny zor Abylaı han (Ábilmansur) dúnıege kelse, 1723 jyly qazaq jerin qatty jut jaılap, osy jyl kóktemde Oırat qontaıshysy Sevan Rabdan bastaǵan 100 myń sherik jerimizge basyp kiredi. Nátıjesinde, ataqty «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» oqıǵasy oryn alady. 1735 jyly Abylaı barlyq qazaqtyń hany bolyp 1735 jyly saılansa (Qudaıberdiuly Sh.Rodoslovnaıa tıýrkov, kırgızov, kazahov ı hanskıh dınastıı. – Almaty, 1990), 1747 jyly 10 sáýirde Reseı syrtqy ister alqasy qupııa jarlyq shyǵaryp, qazaqtarǵa qarý-jaraq, oq-dári, ottyq, qorǵanys quraldaryn satpaý jaıynda buıryq bergen. 1771 jyly qazaq hany Ábilmámbet qaıtys bolyp, onyń ornyna úsh júzdiń ókilderi Abylaı sultandy han saılady. 1783 jyly Syrym batyr Datuly bastaǵan kishi orda qazaqtary orys-kazak áskerlerine qarsy kóterilis bastady. 1795 jyly reseılik arandatýshylardyń yqpalymen Orta júz hany Ýálıdiń ústinen aq patshaǵa narazylyq hat joldanyp, ol bılikten shettetildi. 1807 jyly Qazan baspasynda eń birinshi qazaq kitaby «Seıpil-Málik» atty ǵashyqtyq dastany jaryq kórdi. 1819 jyly Ýálı han qaıtys bolyp, Orta júzde baıyrǵy han saılaý dástúrine shek qoıylsa, 1831 jyly kishi orda qazaqtaryn bıleý úshin «El basqarýdyń dıstansııalyq sıstemasy» atty qujat qabyldanyp, baıyrǵy bıler sotymen sheshim shyǵarý úkimi toqtatyldy. 1843 jyly Reseı úkimeti Kenesary hanǵa qarsy keń kólemdi áskerı joryq uıymdastyrdy. Soǵan qaramastan, Kenesary hannyń jasaǵy olarǵa oısyrata soqqy berdi. Sonyń biri – osy jyldyń qyrkúıeginde bir jumaǵa sozylǵan Orynbor jasaǵymen shaıqas. 1855 jyly ataqty qazaq ǵalymy Shoqan Ýálıhanov Ombydan Semeı, Aıakóz, Qapal arqyly Ile Alataýynan ótip, Jońǵar qaqpasyna deıin kelip, qaıtarda Alakól, Tarbaǵataı, Qarqaraly, Baıanaýyl, Kókshetaý arqyly Ombyǵa oralady. Bul saparda ol qazaq halqynyń tarıhy men ádet-ǵurpy, dinı uǵymdary jaıynda kóptegen materıal jınap, nátıjesinde «Táńiri», «Qazaqtardaǵy shamandyqtyń qaldyǵy» sııaqty eńbekter jazdy. 1867 jyly 11 shildede ımperııa quramynda Túrkistan general-gýbernatorlyǵy quryldy jáne «Syrdarııa men Jetisý oblystaryn basqarý týraly» patsha jarlyǵy qabyldandy. 1879 jyly aǵartýshy Ybyraı Altynsarın Torǵaı oblysy mektepteriniń ınspektory qyzmetine taǵaıyndalyp, onyń bolashaq aǵartýshylyq qyzmetine keń jol ashyldy. 1891 jyly 12 aqpan kúni qol qoıylǵan orys pen qytaıdyń Peterbor kelisimi negizinde Shyǵys Túrkistan qazaqtary Qytaı quramyna ótti. 1891 jyly Reseı ımperatory III Aleksandr 25 naýryz kúni «Aqmola, Semeı, Jetisý, Oral jáne Torǵaı oblystaryn basqarý týraly erejege» qol qoıdy. 1903 jyly Alash arysy Álıhan Bókeıhan eki avtormen birlesip jazǵan «Qazaq ólkesiniń tarıhı taǵdyry jáne onyń mádenı jetistikteri» atty tuńǵysh ǵylymı monografııasy
Peterborda jaryq kórdi. Bıyl bul týyndyǵa 120 jyl tolyp otyr. 1915 jyly Alash qaıratkeri Mustafa Shoqaı Tashkentte zııalylardyń basyn qosyp «Keńes» atty uıym qursa, osy jyly M.Turǵanbaevtyń «Paıǵambar zamany» atty kitaby jaryq kórdi. 1927 jyly aqpan aıynda BOAK tóralqasy kóshpeli, jartylaı kóshpeli qazaqtardy jerge ornalastyrý týraly sheshim qabyldap, Goloshekın Qazaqstandaǵy egistikke jaramdy jerlerge orys sharýalaryn qonystandyrýdy kózdedi. Bul is N.Nurmaqov, J.Sultanbekov sııaqty qaıratkerlerdiń qarsylyǵyn týdyrdy. 1939 jyly Máskeýde ótken Búkilodaq boıynsha halyq aspaptarynda oınaıtyn sheberler baıqaýynda Dına Nurpeıisova birinshi oryndy jeńip aldy. 1951 jyly Qazaq drama teatrynda qoıylǵan «Abaı» spektakline KSRO Memlekettik syılyǵy berildi. 1963 jyly A.V.Zataevıch qurastyrǵan qazaq mýzykasynyń etnografııalyq eńbegi «Qazaq halqynyń 1000 áni» osy jyly Máskeýde ekinshi ret basylyp shyqty. 1975 jyly Oljas Súleımenovtiń «AZıIа» kitaby jaryq kórdi jáne áıgili ǵulama Ál-farabıdiń týǵanyna 1100 jyl tolýyna baılanysty Almatyda halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótti.
Merekelik datalar men tarıhı oqıǵalar
Jańadan ǵalam qaqpasyn ashqan bıylǵy Qoıan jyly merekelik datalar men tarıhı oqıǵalarǵa toly. Atap aıtqanda, halyq kompozıtory Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń dúnıege kelgenine 205 jyl tolsa, jyraý Murat Móńkeuly men kompozıtor Aqan seri Qoramsaulynyń 180 jyldyq, halyq batyry Amangeldi Imanovtyń (3 sáýir) 150 jyldyq mereıtoıy atap ótilmek. Sonymen qatar Alash qaıratkeri, ǵalym Halel Dosmuhamedulynyń (24 sáýir) týǵanyna 140 jyl, ataqty aqyndar Maǵjan Jumabaıuly (25 maýsym) men Sultanmahmut Toraıǵyruly (28 qazan) jáne ulttyq kásibı teatr óneriniń negizin salýshylardyń biri Qalıbek Qýanyshbaevtyń (25 sáýir) týǵanyna bıyl 130 jyldyń júzi bolypty. 125 jyl buryn memleket qaıratkeri Temirbek Júrgenov (25 aqpan), 120 jyl buryn kórnekti tiltanýshy-ǵalym Sársen Amanjolov (27 jeltoqsan), halyq aqyny Nurhan Ahmetbekov týsa, 110 jyl buryn ataqty kompozıtor Muqan Tólebaev (13 naýryz) pen jazýshy Qalıjan Bekhojın (15 jeltoqsan) dúnıege kelgen eken.
Osydan bir ǵasyr buryn 1923 jyly dúnıege kelgen elimizdiń eńbek sińirgen óner qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty («Qyz Jibek» fılmi úshin) Sultanahmet Qojyqov (10 naýryz), Halyq ártisi, professor Beken Jylysbaev (9 mamyr), Memlekettik syılyqtyń laýreaty Tahaýı Ahtanov (25 qazan), Halyq jazýshysy Muzafar Álimbaev (29 qazan), jazýshylar О́tebaı Qanahın (7 jeltoqsan) men Kemel Toqaev (2 qazan), jáne taǵy basqalarynyń 100 jyldyq mereıtoıy bolsa, UǴA akademıgi, professor Jabaıhan Ábdildın (16 aqpan), Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ákim Tarazı (9 qyrkúıek), jazýshy-jýrnalıst Seıdahmet Berdiqulovtyń (9 mamyr) týǵanyna 90 jyl tolyp otyr.
Osydan 80 jyl buryn, ıaǵnı 1943 jyly Tótenshe jáne ókiletti elshi hám mádenıettanýshy Murat Áýezov (1 qańtar), aqyn Rafael Nııazbek (24 naýryz), jazýshy Oralhan Bókeı (28 qyrkúıek), qoǵam qaıratkeri Altynshash Jaǵanova (23 jeltoqsan) dúnıege kelse, 70 jyl buryn, ıaǵnı 1953 jyly qoǵam qaıratkeri Berdibek Saparbaev (9 aqpan), Memlekettik syılyqtyń laýreaty, opera ánshisi Kenjeǵalı Myrjyqbaı (3 sáýir), jazýshy Serik Baıhonov (15 mamyr), Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev (17 mamyr) dúnıe esigin ashsa, bıyl 60 jyldyq mereıtoıdyń ıesi ataqty sportshylar ziltemir kóterýden Olımpıada chempıony, álem jáne Eýropanyń bes dúrkin jeńimpazy Anatolıı Hrapatyı (20 qazan) jáne grek-rım kúresinen KSRO, Azııa, Eýropa jáne álem chempıony, Olımpııa oıyndarynyń júldegeri balýan Dáýlet Turlyhanov (18 qarasha) dúnıege kelgen eken.
Osy oraıda, keıbir tarıhı oqıǵalar týraly aıtar bolsaq: 110 jyl buryn, ıaǵnı 1913 jyly 2 aqpanda Orynbor qalasynda Alash kósemderi Á.Bókeıhannyń, A.Baıtursynulynyń, M.Dýlatulynyń uıymdastyrýymen tuńǵysh jalpyulttyq basylym – «Qazaq» gazeti jaryq kórse, aǵartýshy-pedagog Spandııar Kóbeevtiń «Qalyń mal» romany baspadan shyqqan.
Sondaı-aq 100 jyl buryn 1923 jyly ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń 50 jyldyq mereıtoıy Orynbor qalasynda qazaq oqyǵandardyń atsalysýymen atalyp ótilse, Tashkent qalasynda Sultanbek Qojanovtyń alǵysózimen Maǵjan Jumabaıulynyń óleńder jınaǵy jaryq kóripti. Qazaq rýhanııaty úshin taǵy bir qundy jańalyq 1923 jyly Máskeýdegi «Kúnshyǵys» baspasynan qazaqtyń tuńǵysh dıplomaty Názir Tórequlovtyń bastamasymen «Temirqazyq» jýrnaly jaryq kórdi. Osydan 60 jyl buryn ıaǵnı 1963 jyly Abdolla Qarsaqbaevtyń rejısserligimen «Meniń atym – Qoja» kórkem fılmi jaryqqa shyqsa, Máskeýde oqıtyn qazaq jastarynyń «Jas tulpar» uıymy qurylǵan eken
