Áńgime rejısser Chjan Imaýdyń «Soǵys gúlderi» kınokartınasy jaıynda. Shyǵarma 1937 jyly Qytaıdyń astanasy Nankın qalasynda bolǵan jantúrshiger oqıǵalarǵa negizdelgen. Japon áskeri shahardy basyp alyp, beıbit turǵyndarǵa bilgenin isteıdi. Jaý alty apta boıy jazyqsyz halyqtyń záre-qutyn qashyrady. Búginde bul qasiretti qyrǵyn 500 myń adamnyń ǵumyrymen ólshenýde. Oǵan tarıh «Nankın qyrǵyny» dep ataý da berdi. Kúni búginge deıin qytaılyqtardyń japondardy jek kórýine sol jyldardyń jańǵyryǵy sebep.
Atalǵan fılm mıssıoner Mınnı Votrınniń kúndeliginiń negizinde jazylǵan ssenarıst Iаn Gelınniń «Nankınniń 13 gúli» romanynyń ekrandyq nusqasy. Jazýshynyń jastyq shaǵy Qytaıdaǵy mádenı revolıýsııa jyldarymen qatar órbidi. Sondyqtan onyń bul taqyrypqa barýy kezdeısoqtyq emes. Iаn Qytaı-Vetnam maıdanyna da barǵan erjúrek qalamger.
Týyndyda amerıkalyq kásipker Djon óziniń batyldyǵynyń arqasynda qala hramynyń tárbıelenýshi jas qyzdaryn ottyń ortasynan aman-esen alyp shyǵady. Japon sarbazdaryna ózin shirkeýdiń monastrimin dep tanystyrǵan ol, qalada emin-erkin júrýge múmkindik alady. Ol tusta «qasıetti ákeıler» soǵys qımylynyń jebeýshisi sanalatyn. Muny aılaker Djon jaqsy paıdalanyp, jertólede jezókshe bıkeshterdi de jasyryp qalady.
Biraq qatygez japon palkovnıgi jeńis kúnine oraı jas qyzdardyń óner kórsetýin talap etedi. Onda barsa 13 jastaǵy balaýyz arýlardyń taǵdyrynyń tastalqany shyǵatyny belgili. Osylaısha on ekide bir gúli ashylmaǵan balalardyń ornyna kánigi jeńil júristi bıkeshter attanady. Al Djon dinge qyzmet etken qarshadaı qyzdardy, áýpirim dep júrip qutqaryp qalady. Eshkimge qajet emes adamdardyń aman qalýyna bar kúshin salǵan kásipkerdiń erligi kóńil súıindiredi. Fılmdegi jankeshtilik, ulttyq ustyn, sheksiz qatygezdik, sulýlyqqa qushtarlyq bári-bári birtutas ıdeıanyń sheńberinde toǵysqan.
Munda rejısser Chjan Imaý soǵys týraly sumdyqty kallıgrafııalyq dáldikpen túsirgen. Kartınadaǵy qımyl-qozǵalystar ótkir de anyq, ár epızod rýhanı málimdemege toly, árbir kadr bólek óner týyndysy. Bizdińshe bul –qatygezdik pen minsiz sulýlyqtyń sımbıozy ispetti. Otan úshin ózin qurbandyqqa shalǵan arýlardyń erligi men adamzattyq oılaý órisiniń jemisi. Qandaı sátte de adam bolyp qalý, eń uly qasıet!
«Soǵys gúlderin» erejeden tys erekshelikke toly dep tústeýge bolmas. Jalpy, kartına rejısserdiń fılmografııasyna tamasha sáıkes keledi. Soǵys, Qytaı men Japonııa arasyndaǵy teketires, jeńisti tarıhı epopeıa. Tipti, akter Krıstıan Beıldiń beınesi ótken ǵasyrdyń ortasyndaǵy Nankın qalasynyń shyndyǵyna organıkalyq túrde sáıkes keledi. Bul tek erlik pen batyldyqty jyrlaý emes, árkimge ómirinde bir ret keletin tańdaý. Qashý kerek pe, joq álde kómekke muqtaj adamǵa qol sozǵan jón be? Seniń erkińde… sol sátte oǵan jaýap berý ońaı emes, degenmen, adamnyń ishindegi meıirimdi soǵys mansuqtaı ala ma? Bul ǵalamda nemquraıdylyqtan asqan paıdasyz, joıqyn eshteńe joq. Osyǵan jaýap beredi.
Endi fılmnen tys, kórkemdeýsiz, kúlbilteleýsiz atalǵan oqıǵaǵa taza kúıinde nazar salaıyqshy. Nankınniń qorǵansyz turǵyndary sol kezde qaladaǵy jalǵyz-aq nemis kásipkeri Ion Rabeden kómek suraı aldy. Gıtler bastaǵan nasıster japondardyń odaqtasy bolǵandyqtan olar úshin qaýipsizdik aımaǵyn qurdy. Sonyń nátıjesinde myńdaǵan qytaılyq tutqynnan tiri shyqty. О́kinishke qaraı, alapat maıdan aıaqtalǵan soń Rabe qaıyrshynyń kúıin keshedi. Tipti, qaraýsyz qalady. Ony estigen nankındikter jıylyp aqsha aýdaryp, qaza tapsa da qabirin qadir tutypty. Al Eýropalyqtar ony Qytaıdyń «Oskar Shındleri» dep atasa, qytaılardyń ózi «Býddanyń tiri beınesine» balaıdy.
Qandy qyrǵyn kezinde amerıkalyq pastor Djon Magı japondardyń qylmysyn sýretke túsirip, keıin ony Djordj Fıtch Qytaıdan zańsyz alyp shyǵýǵa múmkindik alady. Osy shejireniń arqasynda álemniń qalǵan bóligi Nankınde 6 apta ishinde shynymen ne bolǵanyn bile aldy. 1938 jyly qańtardyń aıaǵynda Nankın qyrǵyny aıaqtalady. Naýryzda qalada Van Szınveı basqarǵan ýaqytsha (kolaborasıonıstik) úkimet qurylyp, qalany 1945 jylǵa deıin basqardy.
Eń qyzyǵy, búginde Japon úkimeti qurbandardyń sanyn tym asyra siltedi dep aıyptan jaltaryp otyr. Al keıbir japon saıasatkerleri Nankın genosıdin teriske shyǵaryp, barlyq fakti burmalanǵan deýden taıynbaıdy. Osy sátte oıymyzǵa jýrnalıst Vladımır Solovevtyń sandyraǵy oralyp otyrǵany… Osy fılmdegi keıbir detaldar Ýkraınadaǵy qyrǵyndy kóz aldyńyzǵa ákeledi. Kórińiz, qurmetti oqyrman!
