Bıologııalyq qaýipsizdik – eldiń qaýipsizdigi

Birinshi orynda aýsyl tur

Oblysta byltyrdan beri iri qara, qoı-eshki jáne shoshqada kez­desetin aýsylǵa, modýlıarlyq dermotıt, qa­rasan, pasterelez aýrýlary men qus tumaýyna qarsy vaksına egiledi. Ekpeni ústi-ústine ege berýge bolmaıdy. Sondyqtan vaksınalaý ýaqyt aralyǵy eskerile otyryp naqty jyldyq jospar boıynsha júzege asyrylady.

– Mysaly, qańtar, aqpan aılarynda aýsylǵa qarsy vaksına egip aldyq. Naýryz aıynda ne­gizinen sibir jarasyna qarsy ekpe jasadyq. Odan keıin tórt jas­qa deıingi jas tólge qarasanǵa qarsy vaksına egemiz. Buryn pasterelez shyqqan eldi mekenderdi de qolaısyz aýmaq retinde baqylap, ekpe jasap otyramyz. Bul endi jyl boıy júrgiziletin jumys. Buryn mal aýrýy shyqqan jerler úsh jyl boıy epızotııalyq baqylaýda bolady. Al sibir jarasy shyqqan jerdegi malǵa jyl saıyn vaksına egiledi, – deıdi oblystyq veterınarııa basqarmasy basshysynyń orynbasary Baýyrjan Beket.

Baýyrjan Ǵalymjanulynyń aıtýynsha, Qostanaı oblysynda ótken ǵasyrdyń otyzynshy, qyr­qynshy jyldary, odan bergi ke­zeń­derde sibir jarasy shyqqan 156 eldi meken bar. Asa qaýipti aýrýdyń bakterııasy qumda da bola beredi jáne júz jylǵa deıin saqtalady. Ol, mysaly, jelmen, qummen birge kóship basqa eldi mekenderge qaýip tóndirýi múmkin. Sondyqtan veterınarııa salasynyń strategııasy boıynsha óńirdegi malǵa sibir jarasyna qarsy vaksına jyl saıyn turaqty túrde egiledi. Búginde asa qaýipti aýrýlardyń ishinde birinshi orynda aýsyl, odan keıin sibir jarasy tur. Bul aýrýlardyń aldyn alyp otyrmasa, malǵa ǵana emes, adamǵa da qaýip tóndiredi.

– Byltyr Fedorov aýdanyn­da­ǵy Zapasnyı degen aýyldan, osy­dan ­eki ­jyl buryn Denısov aýda­nyn­daǵy «Altaı», «Batalın­skıı» degen jaýapkershi­ligi shek­teýli serik­testikterden sibir ja­rasy shyqqan. Biz qazir bul sha­rýashylyqtardy ba­qylaýǵa alyp, ýaqtyly vaksına egi­lýin qadaǵa­lap otyramyz. Taıaýda ǵana bizdiń ­maman­dar «Batalınskııge» baryp, maldyń jaǵ­daıyn kózben kó­rip, vaksına egýge qatysyp qaıtty. Onyń aldynda Zapasnyıǵa baryp, bir kún­de 500 bas egip keldi. Qa­zir Jiti­qara, Qamysty aýdandaryn­da da vaksına egýge qolushyn berý, qadaǵalaý jumystaryn atqaryp jatyr. Bul óńir­lerge sáýir aıyn­da taǵy mamandar jiberemiz. О́ıt­keni egilmeı qalǵan jeke­menshiktiń maly bar, solardy egý jumys­ta­ryna qa­tysady, – dedi bas­qar­ma basshysy­nyń orynbasary.

Brýsellezdiń taralý aıasy tarylyp keledi

Brýsellez – juqpaly ári sozylmaly aýrý bolǵandyqtan, mem­leketten arnaıy qarajat bóli­nip, keseldiń bul túrine qarsy úzdiksiz kúres júrgizilip keledi. Veterınarlardyń sózine sensek, óńirde brýsellezben aýyrǵan mal basy jyldan-jylǵa azaıyp keledi. Mysaly, 2015 jyly oblys kóleminde brýsellezdiń taralý kórsetkishi 1 pa­ıyz shamasynda bolsa, 2021 jyly 0,24 paıyzǵa túsken. Al 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha 0,2 paıyzǵa deıin kemigen. Sıfr tilimen aıtsaq, 2015 jyly 5 myńdaı iri qaradan brýsellez anyqtalsa, 2022 jyly nebári 895 bastan ǵana aýrý shyqqan.

Brýsellez oshaǵy anyqtalǵan sha­rýashylyqtar men eldi meken­der­ge saýyqtyrý jumystary júr­gizi­ledi. 2020 jyly oblysta osyndaı 23 sa­ýyqtyrý orny bolypty. Byltyr olar 13-ke deıin azaı­ǵan. Bul uzaq jyldar boıy júrgizil­gen veterınarlyq jumystardyń jemisi deıdi mamandar. Al endi óńirdegi qoı-eshkiniń jyl saıyn 0,02 paıyzy ǵana brýsellezga shaldyǵady. Oblys boıynsha jylyna turaqty túrde 60-70 usaq maldan ǵana brýsellez shyǵady, ıaǵnı bul sıfr usaq mal arasyndaǵy brýsellezdiń eń tómen deńgeıde ekenin kórsetedi. Sondyqtan qoı-eshkiniń epızotııalyq jaǵdaıy óte jaqsy dep aıtýǵa bolady.

Brýsellezdiń aldyn alý sharalaryna memleketten arnaıy qarjy bólinedi. Oblys veterınarlary jylyna 500 myńnan asa iri qaradan qan alyp, zerthanalarǵa jiberip, tekserip otyrady. Bul baǵyttaǵy jumystardyń deni naýryz aıynda bastalady.

– Taıaýda Uzynkól aýdanyn­daǵy iri sharýashylyqta júrgizilgen ­josparly zertteý jumystarynyń barysynda 36 bas iri qaradan brýsellez shyqty. Sharýashylyq basshysy aýrý maldyń birin qaldyr­maı «Sever-Et» JShS-ǵa tapsyrdy. Áli de kúmán týǵyzatyn 72 bas bar. 15 kúnnen soń, solardan qan alyp tekseremiz. 9 bastan synama alynyp, oblystyq veterınarlyq zerthanada taldaý jasalyp jatyr. PTR qorytyn­dysy oń nátıje kórsetetin bolsa, atal­ǵan sharýashylyqqa ýaqytsha shekteý sharalary engiziledi. Sony­men qatar Jitiqara aýdanyndaǵy Stepnoı eldi mekeninen de brýsellez anyqtalǵan. Qazir bul aýylda saýyqtyrý sharalary júrip jatyr, – dedi oblystyq veterınarııa basqarmasy basshysynyń orynbasary.

Veterınar mamannyń aıtýyna qaraǵanda, keseldiń bul túrin anyqtaý jumystary endi bastalyp jatyr. Sondyqtan brýsellez áli de shyǵýy múmkin. Munymen aýyrǵan maldy emdeý uzaq ýaqytty jáne qomaqty qarajatty qajet etedi. Iаǵnı brýsellezdi emdeý – ekonomıkalyq turǵydan tıimsiz. Sondyqtan onymen aýyrǵan iri qara 15 táýliktiń ishinde soıylýy qajet. Adamnan malǵa, maldan adamǵa juǵatyn qaýipti aýrýdyń arty indetke ulasyp ketpeýi úshin mal basyn jylyna kem degende eki ret tekserip, aýrý degen maldyń kózin qurtyp otyrý kerek. Odan basqa em joq.

Ár aýdanda aýrý maldy tası­tyn arnaıy kólikter bar. Brýsellez anyqtalǵan mal osy kóliktermen tegin tasymaldanady. Ol kólikter­diń janarmaıy men júrip-turýyna qajet qarjyny memleket tóleıdi. Odan keıin aýrý oshaǵyn zalalsyzdandyrý jumystary júrgiziledi.

Mamandardyń aıtýynsha, brý­sellezdiń shyǵýy keıde mal ıele­riniń salǵyrttyǵynan bolyp jatady.

– Mysaly, keıbir aǵaıyndar malyn ýaqtyly teksertpeýi múm­kin. Qorada on bas tursa, áı soıam ǵoı ­dep, segizin teksertip, ekeýin qaldyra salady. Artynan ony soımaı, bas­qa bireýge berip jiberedi. Ol aýy­ryp turǵan mal bolsa, barǵan jerindegi basqa malǵa juqtyrýy múmkin. ­Ártúrli faktorlar bar. Sondyqtan maldy mindetti túrde ektirý kerek. Adamdar ártúrli ǵoı. Aýrý anyqtalǵan soń, bireýler malymdy bermeımin dep qasarysyp turyp alady. Ondaı jaǵdaıda, eń aldymen túsindirý jumystary júrgiziledi. Al endi malyn ektirýden múlde bas tartqan jaǵdaı­da, bizdiń mamandar jergilikti jerle­rdegi aýdandyq, qalalyq, aýmaqtyq veterınarlyq ınspeksııalarǵa bá­lenshe malyn ektirmeı jatyr nemese aýrý anyqtalǵan malyn tapsyrmaımyn dep jatyr, 15 kúnnen asyp ketti. Soǵan shara qol­danýyńyzdy suraımyn degen mazmunda baıanhat jazady. Olar zańmen belgilengen ókilettigi boıynsha jańaǵy sharýashylyqqa tekserý júrgizip, ákimshilik hattama toltyryp, ákimshilik quqyq buzýshylyqtyń dárejesine sáıkes 5-10 AEK kóleminde aıyppul salady. Tipti sottasatyn da jaǵdaıymyz bolady. Al jalpy alǵanda, oblysta brýsellez deńgeıiniń tómendegenin baqylap, kórip otyrmyz, – deıdi Baýyrjan Beket.

Joldaýda aıtylǵan sóz iske asyp jatyr

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev osydan eki jyl burynǵy «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» Joldaýynda veterınarııa qyzmeti qazirgi zaman talabyna saı bolýy úshin salada júıeli jumys atqarylýǵa tıis ekenin aıtqan edi. Prezıdent, atap aıtqanda, mal basyn tirkeý úderisterin sıfrlandyrý, málimet jınaý jáne ony avtomattandyrý, mal dárigerleri­niń jalaqysyn kóbeıtý sııaqty kóp­tiń kókeıindegi ózekti máselelerdi sheshýdi mindettegen.

– Prezıdent bizdiń ulttyq qa­ýip­sizdigimiz, bıologııalyq qaýip­sizdigimiz veterınarııaǵa baıla­nysty dedi. О́ıtkeni kúndelikti ishetin sútimiz ben jeıtin tamaǵymyzdyń taza bolýy, sondaı-aq shetelge et, sút ónimderin, mal shyǵaratyn bolsaq, sonyń bári veterınarııa jumysymen tyǵyz baılanysty. Memleket basshysy veterınarııany damytpaı, mal sharýashylyǵy ilgerilemeıtinin túsinip, osylaı degen. Bul salaǵa sodan keıin baryp, kóńil bóline bastady. Osydan biraz jyl buryn eńbekaqy mardymsyz bolyp, dárigerler múlde kelmeı ketti. Byltyrdan bastap eńbekaqy ósip jatyr. Mysaly, 2021 jylǵa deıin eńbekaqy kólemi 90 myń teńgeniń shamasynda boldy. 2022 jyly 175 myńǵa deıin ósti. Bıyl jyl basynan beri ár aýdannyń qarjylyq múmkindigine baılanysty veterınarlar 190 myńnan 240 myń teńgege deıin aılyq alyp otyr, – deıdi basqarma basshysynyń orynbasary.

Búginde óńirge vaksınanyń bári respýblıkalyq bıýdjetten tegin ke­lip túsedi. Malǵa da tegin salynady. Mal dárigerleri atqaryp jatqan vete­rınarlyq jumystardyń bári tegin. Mal ıesi buǵan kók tıynyn da shyǵarmaı­dy. Memleket ha­lyqtyń qolyndaǵy mal men sha­rýashylyqtardyń malyna ala­lamaı bárine birdeı vaksına­syn, mal dárigeriniń eńbekaqysyn, onyń jú­rip-turýy úshin janarmaıyn tegis tegin taýyp beredi. Iаǵnı bıologııalyq qaýip­sizdikti qam­tamasyz etip berip otyr.

– Onyń syrtynda, tótennen aýsyl­ aýrýy shyqty ǵoı. Qorǵanys aıma­ǵy­na Qostanaı oblysy da enedi. Sondyq­tan biz de vaksına ege bastadyq. О́te aýqymdy jumys atqaryldy. Qoı, eshki, qara mal, shoshqanyń bárine birdeı vaksınaladyq. Bir maldy birneshe ret ektik. Nátıjesinde, jumystyń kó­lemi ulǵaıyp ketip, soǵan baıla­nysty osy jumysty aıaǵyna deıin atqarý úshin Úkimet qosymsha qa­rajat bóldi. Mal dárigeriniń qa­synda sanıtary bolady, kóbine, egilgen maldy jazyp jú­redi. Olar kelgende mal ıesi maldy ózi ustaýy kerek, ózi fıksa­sııa jasaýy kerek. Ol veterınardyń mindeti­ne kirmeıdi. Veterı­nar kelgennen keıin, mal ıesi ustap, fıksasııa jasaǵan maldan qan alady. Vaksınasyn egedi. Qasyndaǵy adam ony jazyp, vaksına salynǵan qorabyn kóterip júredi. Kóp jaǵ­daıda maldy óz ıesi baılamaıdy. Eki qo­lyn qaltasyna salyp, al isteńder dep qa­rap turady. Mundaı jaǵ­daıda bizdiń veterınar dárigerler syrttan úshinshi adamdy alady. Fıksator deıdi ony. Ol adamnyń qolynda arqan-jibi bo­lady, qoraǵa kirip maldy baılap, kómektesedi. Onyń eńbegin mal ıesi qaltasynan tóleý kerek. Kádimgi soǵym soıyp beretin qasapshy sııaqty, ekeýi aýyzsha kelisim jasaıdy. Osydan basqanyń bári tegis tegin. Memleket sony qarastyryp qoıǵan, – deıdi Baýyrjan Beket.

Búginde oblys aýmaǵyndaǵy ­17 aýdanda memlekettik veterınar­lyq zerthanalar bar. Munyń syr­tynda, Qostanaı qalasynyń irgesin­degi Zarechnyı kentinde bilikti mamandary bar oblystyq zerthana jumys isteıdi. Qandaı da bir kúdik týǵan jaǵdaıda maldyń ishki organdarynan, qanynan synama alynyp, osy atalǵan zerthanalarda qutyrma, pasterellez, sibir jarasy sııaqty vırýstyq jáne bakterııalyq aýrýlarǵa qatysty taldaý jasalady.

Iri sharýashylyqtardyń jeke veterınar dárigerlerin qospaǵanda, ár aýdanda memlekettik veterınarlyq beketter jumys istep tur. 20 aýdanda 25 beket bar. Onyń ar jaǵynda, ár aýyldyq okrýgte mal dárigeri men sanıtary bar veterınarlyq pýnktter jumys isteıdi.

Búginde veterınarııa salasyn sıfrlandyrý máselesi de jaqsy jolǵa qoıyla bastaǵan.

– Buryn ár bastyń qaǵaz túrin­degi qujaty bolǵan. Biraq ol bıýdjetten kóp qarajat bólýdi qajet etti. Qaǵazdy basyp shyǵarý kerek. Bir jyldary 17 mln teńgege tapsyrys berip jiberdik. Kóp aqsha ǵoı. Ár oblysqa esepteńiz, 17-20 mln teńgeden kelse qanshama aqsha! Qazir elektrondy qujat­qa kóshtik. Bizde maldy tirkeıtin «Aýyl sharýashylyǵy ónimderin sáıkestendirý júıesi» dep atalatyn portal bar. Mysaly, kez kelgen adam vedpýnktke baryp, bálenbaı jerden mal satyp alatyn edim, sonyń qujatyn berińiz dep surasa, birden jelige kirip shyǵaryp beredi. Onda maldyń nómiri, túr-túsi, buryn kimniń atynda boldy, qandaı aýrýlarǵa qarsy vaksına egildi degen sııaqty kerek málimettiń bári bar, – deıdi mamandar.

Mal dárigerleriniń eńbek­aqy­sy óskenine qaramastan, Uzyn­kól, Qarabalyq aýdandarynda áli kúnge deıin veterınar mamandar jetispeıdi. О́ıtkeni kópte­gen aýyldyń tur­mystyq jaǵdaıy áli de máz emes. Aýyl áli de bolsa, bir aýyq bir jerge baryp demalyp, kóńil kóterýdi, sportpen shuǵyl­danýdy, basqa da ıgilikterdi jany qalap turatyn jas adam úshin qolaı­syz. Sondyqtan jastardyń kóbi oqýyn bitirgen soń, qalada jumys istegisi keledi. Olarǵa aýyl qorasynda qı keship júrip silekeıin shubyrtqan sıyr­dy emdegennen góri, qaladaǵy jyly klı­nıkada páterde turatyn «máde­nıetti» ıt-mysyqtardy emdegen tıimdi.

Qostanaı oblysy