Qostanaı qazanatyn joǵaltyp almaıyq

Zaýyttyń dúrildegen dáýiri

Bir anyǵy, dál qazirgi tańda «Qazaq tulpary» seriktestigi qaryzǵa belsheden batyp otyr. Aýyl sharýashylyǵy basqar­ma­synyń málimetinshe, seriktestiktiń búgingi bereshegi 240 mln teńgeden asyp ketken.

1999 jyly ekonomıkalyq qul­dyraýǵa  túsip, jabylyp qala jazdaǵan  eski Qostanaı jylqy zaýyty  2000 jyldyń 10 qańtarynda Úkimet qaýlysymen  «Qazaq tulpary»  memlekettik kásiporny  bolyp qaıta ashylyp, aldyna úlken seleksııalyq maqsattar qoıyldy. Eń bastysy – Qostanaı jylqy tuqymyn alaman báıgeler men  at sporty oıyndarynda bási basym aǵylshyn men arabtyń  daıyn attarymen básekege túse alatyndaı etip seleksııalyq jańǵyrtý jáne osy baǵytty ustana otyryp jańa «Qazaq tulpary» tuqymyn shyǵarý edi.

Osy maqsatta atqarylǵan se­lek­sııalyq jumystardyń nátı­jesinde 2005-2016 jyldar ara­lyǵynda «Qazaq tulparynyń» sáı­gúlikteri shetelden ákelingen taza qandy jylqylarmen birge túsken báıgelerde 359 júldeli orynǵa ıe boldy. Qostanaı jylqyla­ry osy jyldary ótken ártúrli báıgelerde 147 ret birinshi, 125 ret ekinshi, 87 márte úshinshi oryn alyp, uzyn-sany 16 avtokólik utyp alǵan.

2013, 2015 jyldary jańa se­lek­sııalyq jetistik retinde mo­ıyn­dalǵan Neon jáne Fort aıǵyr­­larynan taraıtyn qulyn­dar­dy kóbeıtý maqsatynda Ádi­let mınıstrliginen arnaıy patent alyndy. «Qazaq tulpary» DNK zerthanasy Qazaqstanda eń al­ǵashqy bolyp ISAG, ıaǵnı halyq­aralyq janýarlardyń gene­tıkalyq ortalyǵynyń resmı mú­shesi bolyp tirkeldi.

«Qazaq tulpary» elimizde bi­rinshi bolyp asyl tuqymdy aıǵyr­lardyń sháýitin muzdatyp saq­taý jáne bıelerdi qoldan uryq­tandyrý zerthanasyn iske qosty. Qostanaıdan basqa óńirlerde mundaı zerthana joq. Munda 2430 paıet aıǵyr sháýiti muzdatylyp saqtaýǵa qoıylǵan. Sondaı-aq qoldan uryqtandyrylǵan 47 qu­lyn ósip shyqty.

Qostanaı qazanattary ár jyl­dary at sporty túrlerinen ót­ken respýblıkalyq jarystar­da aldyna qara saldyrmaı kel­di. Buǵan dálel retinde 2009 jy­ly 25 shaqyrymda ozyp kelgen Gıpotezany, osy jyly 15 sha­qy­rymda qara úzip kelgen Ja­zı­rany, 2013 jyly 120 sha­qy­rymdy alqynbaı eńserip, je­ńis tu­ǵyrynan kóringen jorǵa Taralǵyny, 2015 jylǵy kókparda «Altyn tuǵyr» ıegeri bolǵan Nurtobany aıtsaq ta jetkilikti. Qostanaı júırikteri 5 márte res­pýblıka chempıony atandy. Al Bataly, Tobylǵy, Syılas, Alash, Toıbastar, Bota, Ǵanıbet, Demo­kratııa, Sardar, Talısman, Tarlan syndy tulparlardy jurt áli kúnge deıin ańyz ǵyp aıtyp otyrady.

Konkýrdan 10 jyl boıy el quramasynda bolǵan Partızan men shógennen (polo) respýblıka qurama komandasynda oınaǵan Qostanaıdyń 25 qazanaty týraly áńgime bólek.

Jylqy zaýytyn sol kezde basqaryp turǵan aýyl sha­rýa­shylyǵy ǵylymdarynyń doktory, Muǵaljar jylqysynyń av­tory Nábıdolla Kıkebaevqa ha­bar­lasyp, zaýyttyń qazirgi jaǵ­daıy týraly ne deısiz dep sura­dyq.

– Kezinde tájirıbeli ǵalym­dardy aıtpaǵannyń ózinde, «Qazaq tulpary» jylqy zaýy­tynyń jas mamandardyń ishinen 1 ǵylym doktory, 6 ǵylym kan­dıdaty shyq­ty. Myqty-myq­ty mamandar bar edi. Qa­zir olar­dyń kóbiniń qaıda júr­genin bilmeımin. Búginde gene­tık retinde myqty ǵalym shá­kirtim Indıra Beıishova ǵylym doktory. Qazir Oraldaǵy úlken genetıka­lyq zerthana­ny basqaryp otyr. «Qazaq tul­parynda» eki zertha­na jumys istep turǵan. Genetıka­­lyq zerthana Qazaqstanda eń birin­shi halyqaralyq deńgeıindegi zerthana bolatyn. Ekinshisi – aıǵyr­dyń uryǵyn saqtap turǵan bıotehnologııa zerthanasy. Ondaı zerthana Qazaqstana áli joq. Ke­zinde ol jerde arnaıy qor jasa­dyq. 2500-den astam paıet asyl tuqymdy aıǵyrdyń uryǵyn saqtap qoıǵanbyz. Sol qordyń ózin joq qyp jibergen sııaqty ǵoı. Genetıkalyq laboratorııasy istemeı qalypty qazir. Men Qostanaı ǵylymı zertteý ınstıtýtyna bas dırektor jumysyna aýystyrylǵanda sonyń bári ju­mys istep turǵan, – dedi ǵalym.

Jol kartasy ázirlendi

2014 jyly memleket tarapy­nan qarjylandyrý toqtap qalǵan soń, sharýasyn quldyratyp al­ǵan jylqy zaýyty 2020 jyly eki jyl merzimge «Qarabalyq aýyl­sharýashylyq tájirıbe stan­sa­synyń qaramaǵyna ótken. Aqpan aıynda oblys ákiminiń qaty­sýymen ótken jıynda aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Tımýr Beısenbaev eki kásiporynnyń arasyndaǵy senimgerlik basqarý merzimniń aıaqtalǵanyn, soǵan baılanysty kelisimshart uzartylmaı qalǵanyn málimdedi. Basqarma basshysy sózin «Endigi mindet – Qostanaı jylqysyn qaıtkende saqtap qa­lýymyz kerek. Ol úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginen kásiporyndy saýyqtyrýǵa qarjy bólýdi surap, zaýytta saýatty menedjment qalyptastyrýymyz qajet» dep túıindegen. Jıynda kásiporyndy sýbsıdııalaý qajet, sonda ǵana tyǵyryqtan shyǵýǵa bolady degen usynystar da aıtyldy.

О́ńir basshysy Qumar Aqsa­qalov ta «Qazaq tulparynyń» asa qıyn jaǵdaıda otyrǵanyn tilge tıek ete kelip: «Buǵan jol bersek, elimizdegi biregeı jylqy zaýytyn joǵaltyp alýymyz ábden múmkin. Sondyqtan bul máseleni baqylaýǵa alamyz. Qostanaı tuqymyn odan ári damytý úshin, asyldandyrý jumystaryn oblystyq bıýdjetten derbes qarjylandyrýǵa da­ıynbyz» degeni bar.

Sodan beri eki aı ótti, ob­lys­­­tyq aýyl sharýashylyǵy bas­­qar­­masynyń málimetinshe, «Qa­zaq tulpary» men «Qaraba­lyq AShTS» arasyndaǵy kelisim­shart 2025 jyldyń 31 jeltoqsa­nyna deıin uzartylypty.

Aqpan aıynda Tımýr Beısen­baev zaýytta nebári 48-aq bas asyl tuqymdy jylqy qaldy dep edi, aýyl sharýashylyǵy basqar­masynyń sońǵy málimetine sensek, eki aıdyń ishinde oǵan 4 bas qosylyp, kásiporyndaǵy asyl tuqymnyń sany 52-ge jetken. Onyń ishinde 2 aıǵyr, 29 bıe, 19 baıtal, 13 qulyn bar.

«Qazaq tulpary» seriktestigi 4 myń 478 gektar alqapty paıdalanyp otyr: 3 648 gektar egin al­qaby, 830 gektar jaıylymy bar. Byltyr 11 34 gektar jerge bı­daı ekken seriktestik bir gektar­dan 22 sentner ónim alyp, 2 myń 493 tonna bıdaı bastyryp alǵan. Oǵan 111 gektar kópjyldyq shabyndyqty qosyńyz. Zaýyttyń 3 avtogarajy, tehnıka qoıatyn 2 ala­ńy, 1 qambasy, kúrdeli jón­deý­di qajet etetin 2 qoımasy bar. Se­rik­testiktiń 2 jeńil, 1 júk kó­ligi, 5 traktory, jumys istemeı tur­ǵan 2 kombaıny, 3 tirkemesi taǵy bar.

Aýyl sharýashylyǵy basqar­masynyń málimetinshe, 2021 jyly oblys bıýdjetinen 60 mln 801 myń teńge qarjy bólinip, «Qazaq tulparyna» qarasty «Arǵymaq» ıppodromyna jóndeý jumystary júrgizilgen.

Basqarmanyń málimetinshe, byl­tyr Qostanaı qazanattarynyń qatysýymen ótken báıgelerdiń jalpy syılyq qory 43,2 mln teńgeni quraǵan. Bıyl at sportyn damytý jáne Qostanaı asyl tuqymdy jylqylaryn damytý maqsatynda ótetin at jarystaryna respýblıka bıýdjetinen 100,8 mln teńge bólinip otyr.

Alaıda Nábıdolla Kıkebaev aǵamyzdyń pikirinshe, qyrýar qar­jy shyǵyndap, báıge ótkize bergennen asyl tuqymdy Qostanaı jylqysy kóbeıip ketpeıdi.

– Qazir endi jyl saıyn 80 mln aqshaǵa at shaptyramyz deıdi. Qos­tanaı jylqysy shabatyn báı­gelerdi jıi uıymdastyrsaq, sodan tuqym kóbeıip ketedi deıdi. Onyń bári ýtopııa, durys emes nárse.

Básekelestigi joq qostanaı tu­qymy jeke shapqan báıgelerdiń respýblıka kólemindegi basqa aǵylshyn-arab tuqymy qatysqan jarystarda deńgeıi tómen bolady, bolashaǵy bolmaıdy. Odan góri, sol aqshaǵa bıe satyp alý kerek. Oblys ákimi bárin óz qolyma alamyn, saqtap qalamyn dep talap qylyp jatyr dep estidim. Bulaı bolsa, at sportyna jiberip jatqan qarjyny alý kerek. Kezinde 150 bas asyl tuqymdy aktimen tapsyryp ketkenbiz. 3-4 jyldyń ishinde 50-ge jetpeıtin jylqy qalǵan. Endi joqtyń ornyn toltyrý úshin ne istemek kerek? Kezinde bolǵan jylqylardyń qaıda satylyp ketkeni belgili ǵoı. Biz­diń kezimizde de satylǵan. Satylyp tu­rady. Satylǵan maldyń qaı jerge satylǵany týraly máli­mettiń bári esep bóliminde jazýly tur. Qazir sol qujattardy kó­terip, jurttyń qolynda júr­gen Qostanaı bıelerin qaıta áke­lip, qaıta kóterýge bolady. Onyń 2014-2015 jyldary týǵan tól qazir 8-9 jastaǵy ádemi bıe boldy. Olardyń báriniń qujaty bar. Qazir 40 bıe ákep qoısa, sonyń ózi jetedi. Sodan-aq kóbeıip ketedi ózi. Ol jerde eshqashan 100 bıe­den artyq bolmaǵan. Taılaryn qosqanda 286 bas. Ol jerdegi oryn 286-aq basqa arnalǵan. Kezinde 400 jylqy bolǵan degeni bos sóz. Biz ustap júrgen kezde ári ketkende 100 shaqty bıe bolǵan. Qazir endi zaýyttyń ózinen shyqqan 40 bıeni qaıtyp satyp alsa, zaýyttyń óz bıeleri bar, kóbeıip ketedi. Odan basqa jol joq, deıdi Muǵaljar jylqysynyń «atasy».

Ǵalym taıaýda 2024-2026 jyldardy qamtıtyn «Jylqy ósi­rý­di damytý» degen úlken bir ǵy­ly­mı respýblıkalyq baǵ­dar­lama jasaýǵa qatysypty. Oǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi 3 jyl­ǵa dep 900 mln teńge shamasyn­da qarjy qarastyrady.

– 1 jylǵa 300 mln teńgeden keledi. Biraq bul Qazaqstan bo­ıynsha – adaı, kóshim, qostanaı, ja­by degen sııaqty asyl tuqym­nyń bárine bólingen qarjy. So­nyń ishinde Qostanaı zaýytyn qaı­­ta jańǵyrtýǵa jylyna 100 mln teńgedeı bólinetindeı etip jo­ba­ladyq. Biraq bul – 2024 jyl­dan bastap iske qosylatyn joba. Ony utyp alý úshin qazirden ­bastap daıyndalý kerek. Buǵan jan-jaqtan kádimgideı qolynan is keletin myqty ǵalymdardy tar­tý kerek. Áıtpese, ortanqol mamandar aqshany utyp alady da, shala-sharpy jumys istegen bolady da, merzimi aıaqtalǵan soń, taıyp otyrady. Sondyqtan oblys basshylyǵy endigi 2024-2026 jylǵy baǵdarlamaǵa qatysýǵa da­ıyndyǵyn jasaý kerek. Zaýyt­ty tájirıbeli ǵalymdarmen kú­sheıtip, jańaǵy eki zerthananyń ju­mysyn qaıta jandandyrý kerek. Eń úlkeni – nıet bolý kerek, – deıdi Nábıdolla Kıkebaev.

Oblystyq aýyl sharýashyly­ǵy basqarmasynyń málimetinshe, búgingi tańda Qostanaı tuqymdy jylqylardan jáne olardyń býdandarynan 215 synama alynǵan. «Qazaq Tulpary» seriktestiginde jáne jeke azamattardyń qolynda búginde 203 Qostanaı tuqymdy jylqy bar ekeni anyqtalyp, tir­keýge qoıylyp, pasporttaý rási­minen ótken. Sondaı-aq Qostanaı Aqmola, Aqtóbe jáne Qaraǵandy oblystarynan 10 asyl tuqymdy bıe satyp alynyp, 2023 jyly Qostanaı jylqy tuqymyn saqtaý jáne damytý jónindegi Jol kartasy ázirlengen.

2021 jyly shildede Premer-mı­nıstrdiń burynǵy orynbasa­ry Eraly Toǵjanovtyń tór­aǵa­lyǵymen ótken ulttyq brendterdi damytý jónindegi keńeste de qa­zaqy qazanat – Qostanaı jyl­qysyn qalpyna keltirý jáne saq­taý boıynsha Jol kartasy ázir­lengeni aıtylǵan. О́kinishke qaraı, osy Jol kartalarynyń jumys isteýi qıyn bolyp tur.

Qostanaı oblysy