Bloomberg portalynyń habarlaýynsha, Qazaqstannyń batysynda eki iri munaı kenin óndirýmen aınalysatyn sheteldik kompanııalar ruqsat etilmegen shyǵyndar boıynsha aıyptaýlarǵa baılanysty el úkimetinen talap-aryz aldy. North Caspian Operating Company jáne Karachaganak Petroleum Operating BV munaı konsorsıýmdary tórelik sotqa tartylyp otyr. Úkimet Qashaǵan ken ornyn ıgerý jobasy boıynsha seriktesterden 13 mıllıard dollarǵa jýyq jáne Qarashyǵanaq jobasyndaǵy seriktesterden taǵy 3,5 mıllıard dollarǵa jýyq qarjyny memlekettik bıýdjetke qaıtarýdy talap etip jatyr. Bılik kompanııalardy 2010-2019 jyldar aralyǵynda damý shyǵyndaryn ádeıi arttyrdy dep aıyptaıdy. Shaǵymdar sondaı-aq tenderlik jumystarǵa da qatysty, olardyń keıbiri joǵary baǵamen júrgizilip, tolyq kólemde oryndalmaǵan. Qazaqstan eki kompanııa da tenderlik rásimderdi buzdy, al Qashaǵan ken ornyna jaýaptylar ózderine tapsyrylǵan barlyq merdigerlik jumysty oryndamady dep málimdeıdi.
Talap-aryzdar halyqaralyq ekonomıkalyq sot isin júrgizýdiń eń tanymal oryndarynyń biri – Jeneva jáne Stokgolm sottaryna berilgen. Bılik ókilderi sot prosesine qatysty pikir bildirmedi. Ken oryndaryn ıgerýmen aınalysatyn eki konsorsıým da eshqandaı túsinikteme bergen joq. Úkimettiń talaby konsorsıýmdar quramyndaǵy keıbir kompanııalarǵa ma, joq álde tutastaı birlesken kásiporyndardyń ózderine qarsy ma, agenttik ol jaǵyn naqtylamaǵan.
Buǵan deıin Qazaqstan Qashaǵan kenishiniń operatorynan 2,3 trıllıon teńge (5,1 mlrd dollar) ekologııalyq aıyppul tóleýdi talap etip, sotqa berdi. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi NCOC-ty óz óndirisinde ruqsat etilgennen eki ese kóp kúkirt saqtady dep aıyptady. Vedomstvo habarlamasynda jazylǵandaı, NCOC-qa 700 myń tonna kúkirt saqtaýǵa ruqsat berilgen. Al kompanııa «Bolashaq» zaýytynyń alańyna shamamen 1,7 mıllıon tonna ornalastyrǵan. Qashaǵan operatoryna qatysty shaǵym tek kúkirtpen ǵana shektelmeıdi. Kúkirtti normatıvten tys ornalastyrýdan basqa, naýryz aıynyń basynda Atyraý oblysy boıynsha ekologııa departamenti júrgizgen tekserý NCOC kúkirt qyshqylyn saqtaýdyń ýaqytsha alańyn ekologııalyq ruqsatsyz paıdalanatynyn, tazartylmaǵan shıki gazdy alaýlarǵa jaǵyp, tıisti tazartýsyz aǵyndy sýlardy býlandyrǵysh toǵanǵa aǵyzǵanyn, qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi is-sharalar josparyn tolyq kólemde oryndamaǵanyn, taǵy basqa buzýshylyqtardy anyqtaǵan. Atalǵan faktiler boıynsha kompanııaǵa qatysty Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń alty baby boıynsha: 324-babynyń 1-bóligi, 325-babynyń 1-bóligi, 326-babynyń 1-bóligi, 328-babynyń 1-bóligi, 331-babynyń 3-bóligi, 332-babynyń 2-bóligi boıynsha ákimshilik is qozǵaldy.
Al NCOC óz kezeginde kúkirtti óndirý men saqtaýdy jaýapkershilikpen jáne Qazaqstan zańnamasynyń talaptaryna, sondaı-aq qoldanylatyn standarttar men ozyq tehnologııalarǵa saı basqaratynyn málimdep otyr. Qazirgi sátte kompanııanyń ótinishhaty negizinde qozǵalǵan materıaldar Atyraý qalasynyń ákimshilik sotynda qaralýda.
Álemdegi eń iri kómirsýtegi nysandarynyń biri sanalatyn Qashaǵanda baǵalanǵan alynatyn munaı qory ‒ shamamen 9-13 mıllıard barrel. Búginde alyp kenishtiń aty atalǵanda onyń qoınaýyndaǵy qara altynmen qosa, oı jıegine kúrdeli óndiristik jaǵdaılar, jıi qaıtalanatyn apattar qatarlasady. Bastapqyda iske qosylýy 2005 jylǵa josparlanyp, artynan qunynyń ósýimen birneshe ret keıinge qaldyrylǵany, 2013 jyly óndirý bastalmaı jatyp magıstraldyq qubyrdaǵy gazdyń aǵyp ketýine baılanysty toqtap qalǵany, qubyr korrozııaǵa shydamaı jarylyp, ony aýystyrý qajet bolǵanda joba qaıtadan qymbattaǵany sııaqty uzyn-sonar oqıǵalar tizbegi qalyń eldiń kóz aldynda ótti. Munaı óndirý 2016 jyldyń kúzinde ǵana qaıta bastaldy. Joba aksıonerlerine birneshe máseleni sheshýge týra kelgenine qaramastan, problemalar bolashaqta da azaıa qoımaıtyn syńaıly. Sońǵy jyldary munaı men gaz óndirýdiń qorshaǵan ortaǵa áseri kúrdelenip barady. Sondyqtan munaı-gaz kompanııalarynyń ekologııalyq jaýapkershilikpen jumys isteýin qamtamasyz etý úshin Úkimet normatıvtik aktilerdi qatańdatyp otyr.
Buqaralyq aqparat quraldary ekologııalyq aıyppul salý isi Qazaqstannyń atalǵan kompanııaǵa baqylaýdy kúsheıtip jatqanyn kórsetedi, sondaı-aq respýblıka North Caspian Operating Company konsorsıýmyndaǵy úlesin ulǵaıtýǵa barýy múmkin dep jazady. Mysaly, 2010 jyly salyqtyq shaǵymdar berýdiń nátıjesinde elimiz «QazMunaıGaz» arqyly Qarashyǵanaqta 10 paıyzdyq úleske ıe boldy. Bastapqyda jobada «QazMunaıGazdyń» úlesi múldem joq-ty. Sodan keıin Qazaqstan 2,7 mlrd dollarǵa salyqtyq jáne ekologııalyq talaptar qoıyp, keıin bul talaptardy keshirdi. Sóıtip, konsorsıým beretin nesıege 1 mlrd dollar tóleıtin jáne nátıjesinde QMG 10 paıyz úlesin alatyn bolyp kelisti. Bloomberg aqparat agenttiginiń topshylaýynsha, vedomstvo jeńiske jetken jaǵdaıda Qazaqstan ken oryndaryn ıgerýden túsken kiristiń qomaqty bóligin qazynaǵa qaıtara alady.
El úkimeti tórelik arqyly munaıdy satýdan kóbirek kiris alýmen qatar, ulttyq ekonomıkany jergilikti kompanııalardyń kiristerin ulǵaıtý arqyly tıimdirek etý úshin munaı kásiporyndaryn paıdalanatyn tenderler júıesin ózgertýge nıetti. Osynyń aıasynda jergilikti bılik Qazaqstandaǵy munaı-gaz salasyndaǵy tenderlerdi ótkizý erejelerin qaıta qaraý týraly sheshim qabyldady. Sondaı-aq keıbir reseılik sarapshylar Qazaqstan jahandyq saıasatta respýblıka damýynyń eýrazııalyq vektoryn nyǵaıta túsetin jańa pozısııany izdeý ústinde jáne saıası reformalar kezeńinde iri korporasııalarǵa eldiń ishki isine aralaspaý týraly eskertýde dep paıymdaıdy.
Búginde elimizdegi munaıdyń 80 paıyzy negizinen AQSh pen Eýropanyń munaı kompanııalary ıgeretin Qarashyǵanaq, Qashaǵan jáne Teńiz ken oryndarynda óndiriledi. Munaı óndirisiniń 65%-y jáne gazdyń 85%-y ‒ osy úsh alyptyń úlesinde. Kelisimsharttar 40 jylǵa jasalǵan bolsa, ınvestorlar Qashaǵandy qospaǵanda, óz salymdaryn ótep úlgerdi. Demek endi kelisimshartty qaıta qarap, olardy elimiz úshin tıimdi etetin kez keldi.
Munaı-gaz salasyndaǵy sarapshy Oljas Baıdildınov elimiz NCOC konsorsıýmyndaǵy úlesin arttyrýy múmkin degen pikirde. Onyń aıtýynsha, bılik konsorsıým aldyna jobany iske qosýdaǵy kidiristerdi, basqa da kemshilikterdi qoıýy, sondaı-aq kelisimsharttardy qaıta qaraýdy talap etýi múmkin. Qazaqstan Qashaǵan munaıyn satýdan shamamen 2 paıyz ǵana paıda alady.
«2030 jyldardan keıin bizde munaı-gaz salasynda eleýli daǵdarys bolady. Osynyń aıasynda munaı-gaz kelisimsharttaryn uzartýǵa negiz joq dep esepteımin. Máselen, 10 jyldan keıin Teńizdi ıgerý merzimi aıaqtalady. Qashaǵan negizinen úlken kidiristermen júrdi jáne qazir bastapqy merzimder keshigip keledi. Qazaqstan ‒ munaı derjavasy bola tura, qara altynnyń jartysynan kóbi ózimizge buıyrmaı, sheteldik kompanııalarǵa ketip jatyr. Biz munaı-gaz kelisimsharttary boıynsha óz pozısııamyzdy qatań qorǵaýymyz qajet», deıdi ol.
Úkimettiń Qashaǵan jáne Qarashyǵanaq ken oryndarynda munaı óndiretin eki konsorsıýmǵa qoıǵan talaptary tóńireginde oı-pikir bildirýshiler Bloomberg habarlamalaryna tutastaı senýge bolatynyn, bedeldi agenttik aqparatty tolyq teksermeı usynbaıtynyn aıtady. Sondaı-aq elimizdegi jalpy úrdis, ekonomıkany yntalandyrý, memlekettiń tabysyn arttyrý, halyqty qoldaý maqsatyndaǵy aýqymdy reformalar barlyq is-qımyldarda kórinis tabatyny sózsiz. Qazaqstannyń qazirgi ishki saıasaty men ustanyp otyrǵan baǵyty ádiletti qoǵam qurý qaǵıdatyna negizdelgen. Onyń qatarynda ulttyq baılyq, qarajat pen qazyna qarapaıym azamattardyń, bolashaq urpaqtyń paıdasyna bólinedi. Jer men onyń qoınaýy halyqqa tıesili. Sarapshylar eki munaı konsorsıýmyna qatysty sot Qazaqstan Prezıdentiniń bılikke kelý qarsańynda da, odan keıin de jarııalaǵan jalpy baǵytyna sáıkes keledi dep sanaıdy. Mysaly, Reseıdiń ulttyq energetıkalyq qaýipsizdik qorynyń jetekshi taldaýshysy Igor Iýshkovtyń aıtýynsha, talap-aryz ‒ mundaı saıasat elementteriniń biri ǵana. Qazaqstan úkimetiniń jospary odan aýqymdy.
«Iri munaı-gaz jobalarynyń salyq rejimin ózgertý ‒ sheteldik bıznesti osy ken oryndaryn ıgerý sheńberinde ónimdi bólý týraly kelisimderdi qaıta qaraýǵa májbúr etetin qural. Jańa jaǵdaıda ıgerý men óndirýden túsetin aqsha sheteldik kompanııalarǵa azyraq, al Qazaqstanǵa kóbirek beriledi. Bul turǵyda mıllıardtaǵan qarajat ‒ basty nysana emes. Jobalardy júzege asyrý barysynda aldaǵy onjyldyqtar ishinde el bıýdjetine qansha qarajat túsetini odan mańyzdyraq. Sondyqtan Qazaqstannyń jeńisi syrttan qaraǵanda ymyraǵa kelý sııaqty kórinýi múmkin. Astana ken oryndaryn ıgerý týraly kelisimder qaıta qaralsa, talap qoıý somalaryn qysqartýǵa nemese qarjylyq talaptardan bas tartýǵa barýy múmkin», deıdi sarapshy.
Kaspıı qaırańy ‒ elimiz úshin munaı men gazdan paıda tabýdyń erekshe múmkindigi. Biraq táýelsizdiktiń eleń-alańynda ken oryndaryn barlaýǵa qarjy da, tehnologııalyq áleýet te bolmady. Ol úshin jas elge memleket kepildigimen ǵana berýge bolatyn ınvestısııa qajet edi. Osynyń negizinde iri transulttyq energetıkalyq konsorsıýmdar munaı-gaz salasyndaǵy barlyq iri jobaǵa (Teńiz, Qarashyǵanaq jáne Qashaǵan) ónimdi bólý týraly kelisimder boıynsha qatysýǵa kelisti. Otyz jyl burynǵy jaǵdaıda ónimdi bólý týraly kelisimder qolaıly bolyp kórindi. Biregeı tehnologııalardyń, mol tájirıbeniń kómegimen munaı-gaz salasy qarqyndy damydy. Endi iri munaı-gaz kelisimsharttarynyń aıaqtalý merzimi jaqyndap kele jatqandyǵyn eskere otyryp, 40 jyl ıgerilgen bul ken oryndarynyń Qazaqstanǵa qandaı jaǵdaıda beriletinin, memleket pen ınvestorlardyń bir-biriniń aldynda qandaı mindettemeleri bar ekenin baǵamdaýdyń, munaı alyptary ketkennen keıingi bolashaqty búginnen bastap qalyptastyrýdyń mańyzy artady.
