Foto: ihsan.kz
Mysyrdy bılegen Beıbarys sultan burynǵy qypshaq dalasy, qazirgi qazaq jerinen ketkenin túsindirip jatpaımyz. Hıkaıada onyń ómirin ustap turǵan jalǵyz-aq sóz ekeni aıtylady. Jalǵyz-aq sóz mazasyn alyp, júregin sýyrardaı sezimderge bóleıdi. О́mir boıy sol sózdiń mánin ashsam degen armanmen júredi. «Kóke» degen eń aıaýly ári qasiretti sóz edi ol úshin. Beıbarystyń taǵdyry kókesinen aıyrylǵan kúni tereńdeı túsken. Qypshaq dalasynda qannen qapersiz, shamasy esi de tolyq kire qoımaǵan bala aýylyn jaý shapqan kúni dushpan qolyna túsip, quldyqqa satylyp kete barǵan. Esin tolyq bilgendegi ómiri nanǵa talastan bastalady. Bir quldyqtan ekinshi quldyqqa, ekinshisinen taǵy bir qolǵa satylyp, teńiz asyp, teńizden qurlyq, muhıt asyp taǵdyr aıdaýymen jónele beredi. Qaıda bara jatyr, kim áketip bara jatyr, bilmeıdi. Tamaqty az úlestirgendikten únemi nanǵa toımaıdy, quldar arasyndaǵy kúres sodan týady. Beıbarys bolsa, nanyn tartyp alý úshin qasyndaǵy quldy ne taldyrady, ne óltirip otyrady. Iá, siz senersiz, múmkin senbessiz, men buǵan ılanam. Onyń ómiri olaı bastalmasa, qanshama bek, bıleýshi, sultandardy óltirip taqqa da otyrmas edi. «Ol óz ǵumyrynda ata-ana kórmegenine razy bolatyn. Olar tegi kisini kóńilshek te áljýaz etetin jaman adamdar bolsa kerek...
...Onyń nanyna áldebir qol sozyla berdi. Ol shynjyr oralǵan judyryǵymen qolǵa perip qalǵanda, bireýdiń basy eskek ústine sylq etti, bul basty da bir soqty. Eskekpen jylpyldap jyp-jyly qan aqty». Bul keme astyndaǵy eskekshi quldardyń ómirinen úzindi. Osyndaı pıǵylmen ósken balanyń bolashaǵyn oılaýdyń ózi qorqynyshty bolýy múmkin. Biraq bul ondaı bolmasa, muny basqalar sóıteri taǵy anyq qoı. Sondyqtan tirshilik úshin kúres qashan da toqtamaǵan... Bul maıdan kózge battıyp kórinbegenimen áli de júrip jatyr. Qazirgisi budan da jymysqy, kózge kórine bermeıdi, biraq.
«Shypyrtqyly kisi munyń dymqyl arqasyn eki ret osyp ótti. Ol áli jurttyń qımyl yrǵaǵyn dál tappaı, bóget bolyp otyrǵan. Shypyrtqyly kisiler ámanda ádiletti keledi...» deıdi. Osy joldardan siz ne túıesiz? Meniń oıyma Beıimbet Maılınniń «Talaǵy» ma eken, áıteýir bir shyǵarmasyndaǵy oqıǵa tústi. Ashý-yzaǵa ábden býlyqqan kúıeýiniń aldyna baryp shabalanǵan áıel «ur, al, ur» dep kese-kóldeneńdemeýshi me edi? Ekeýi eki basqa dúnıe bolǵanymen, psıhologııalyq uqsastyq bar sııaqty. Álgi jerde eskekshi qul arqasynan osqandy qabyl kóredi jáne ádiletti sanaıdy. Qulǵa tán qyzyq psıhologııa... Oılanatyn, oılandyratyn minez-qulyq emes pe? «Bastyq adam ǵoı, úlken adam ǵoı» deıtin keıbir oqıǵalardy eske salady.
О́stip keme astynda kún kórmeı, qamshynyń astynda eskek esken qul, nan men tamaqqa bola basqanyń janyn alýdy ádetke aınaldyrǵan bolashaq sultannyń taqqa deıingi hám taqtan keıingi ómiriniń bári tek qantógis pen qatygezdikten turady. Bárin sol qalpynda sup-sýyq aqyldyń muzdaı sáýlesimen sheship otyrady. Izgilik pen meıirimge júrek qýaty jetpeıdi emes, jetedi. Oǵan salsa, óz basy ketedi. «О́mir ashy bolsań túkirip tastaıdy, tátti bolsań juta salady» degen támsildi kezinde M.Maǵaýınniń bir shyǵarmasynan ushyratyp edik. Beıbarys ta osy joldy ustapty. Quldyqta júrgenniń ózinde topty jigit arasynda tártip ornatyp, ózimen ıyqtasa bastaǵandaryna tamaǵyn berip syılap, qapysyn taýyp, kózin qurtyp otyrǵan ol únemi osy saqtyq pen «qyraǵylyqty» tumar qylyp taǵyp ótedi. Taq úshin kúres tipten qanquıly. Onda dos, janashyr, serik degen atymen joq. Bári qarsylas, bári dushpan. Syralǵy qylmaı qasyńdaǵylardy óltirip otyrý – shart. О́ıtpeseń, ólim óz basyńa tónedi. Bıleýshilerdiń «erlik» jolynyń bir sıpaty ǵana bul. Taǵy bir sıpaty – halyq úshin qylǵan eńbegi, salǵan meshiti, jasaǵan qamqorlyǵy. Ne deýge bolady, baǵasyn paryqtap alatyn oqyrmannyń ózi.
Maǵan salsa ol joldy ómiri tańdamas edim. Biraq Beıbarystan tańdaısyń ba, joq pa dep surady ma? Ol olaı etpese nanǵa talasqan quldar arasynda-aq ólip qalmas pa edi? Keıin Qutyz satyp alǵanda da solaı. Basqa joldy tańdasa taǵy ólim. Ne ólý, ne jeńý ǵana turdy aldynda. Siz qaısysyn tańdar edińiz?
