Ár ardager – bir tarıh

Qostanaı oblysynda Jeńistiń 70 jyldyǵyna arnalǵan taǵylymdyq estafeta bastaý aldy HH ǵasyrda adamzattyń sońyna qan ergizgen alapat soǵystaǵy Jeńistiń 70 jyldyǵy da jaqyndap keledi. Sol soǵysta qan keship júrip, Otandy, adamzatty fashızmnen qorǵaǵan ardagerlerdiń qazir aramyzda sanaýlysy ǵana júr. Kárilik aıaǵyn tusaǵan olar memleketimizdiń kómegin alyp, balalarynyń, nemereleriniń baǵym, kútimimen baqytty ómir súrip otyr. Ýaqyt qum saǵattaı jyljyp jatyr. Oblystyń biraz aýdandarynda Uly Otan soǵysyna qatysqan ardagerler qalmady da. Mysaly, Altynsarın aýdanynda jalǵyz soǵys ardageri ǵana qaldy. Biraq erlik is qashan da óshpeıdi. Tek ony jas urpaqqa aıtyp otyrý kerek. Jaqynda oblysta Uly Otan soǵysyndaǵy atalar erligin nasıhattaý maqsatynda jáne Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyna daıyndyq jumystaryn arqaý etken ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótken. Sol jıyn qararymen «Qostanaı oblysynyń áskerı dańq kitaby» jasalyp, ol aýdandarǵa estafeta arqyly berilip otyratyn boldy. – Uly Otan soǵysynda jaýmen alysyp, oqqa keýdesin tosqan atalarymyzdyń esimi umytylmaq emes. Olardyń árqaısysynyń jáne maıdanǵa qoldaǵy baryn jiberip, kúndiz-túni uıqy kórmegen tyl eńbekkerleriniń erligi men esimi, jetim qalyp erte eseıgen ákelerimiz ben jesir qalǵan analarymyzdyń azapty ár kúni týraly búgingi urpaq bilýi tıis. Ony umytsaq bizdiń eldik bolashaǵymyz da bulyńǵyr deı berińiz. Osy estafeta barysynda buryn jazylmaǵan, estile bermegen tyń dúnıeler de aıtylady, jańa jádigerler tabylady degen de úmitimiz bar. Onyń barlyǵy da jastardyń patrıottyq tárbıesine qyzmet etedi, – deıdi osy jaqsy bastamanyń tikeleı avtory, oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń basshysy, áleýmettaný ǵylymdarynyń kandıdaty Jandilda Maqanov. Estafeta Altynsarın aýdanynan bastaldy. Aýdan ortalyǵyndaǵy mádenıet úıin betke alǵandar kóp boldy. Jınalǵandar buryn Obaǵan atalǵan qazirgi Altynsarın aýdany turǵyndarynyń maıdanǵa kómegi, soǵysqa qatysqan jerlesteri týraly arhıv materıaldary boıynsha daıyndalǵan beınehabardy tamashalady. Soǵys bastalǵanda aýdannan 3 myń adam maıdanǵa attanǵan eken, sodan elge 1571 jaýynger ǵana qaıtyp oralǵan. Barlyq kúsh-jiger maıdanǵa jumyldyryldy. Obaǵan aýdanynyń turǵyndary 1941 jyldyń ózinde maıdanǵa 108060 put astyq, 11508 put et, 180 put sút, 37000 rýbl aqsha jiberdi. Sonymen qatar, Qyzyl armııa jaýyngerleri úshin 572 par pıma, 52 sholaq ton, 400 par qolǵap, 282 qulaqshyn, 347 tósek jaımasy, taǵy basqa da jyly kıimder jınady. Aýdan maıdanǵa qajettilerdi jyl saıyn osylaı jiberip turdy. 1943 jyly obaǵandyqtar áskerı ushaq jasaý úshin 1240000 rýbl aqsha jınady. Aýdannyń patrıottyq mundaı jetistigin I.Stalın joǵary baǵalap, obaǵandyq kolhozshylarǵa jedelhat joldady. Kitapta Altynsarın aýdany turǵyndary maqtanysh etetin Keńes Odaǵynyń Batyry Sergeı Amelechkın, onyń erlik isteri týraly materıaldy oqýǵa bolady. Tankıst Amelechkınniń ekıpajy Belorýssııa maıdanyndaǵy bir urysta jaýdyń eki tankisin, úsh zeńbiregin, 20 mashınasyn joıyp, 30 soldaty men ofıserin tirideı qolǵa túsirdi. Al Mıhaıl Iаkovenkov – búginde Altynsarın aýdanyndaǵy kózi tiri jalǵyz soǵys ardageri. 1944 jyly 12 jasar Mısha Armavır qalasynan soǵysqa tárbıelenýshi retinde attanady. Ol Ýkraın maıdanyndaǵy 337-shi dıvızııa quramynda boldy. Soǵys eshkimdi aıamaıdy, ana súti aýzynan ketpegen bala Eýropany fashızmnen azat etý urystaryna qatysady. Rýmynııa, Avstrııa, Vengrııany jaýdan azat etti. Bala bolsa da kórsetken erligi úshin «Za boevye zaslýgı» medalimen marapattaldy. 1945 jyly Jeńisti 13 jasynda qarsy aldy. – Kitapqa soǵys kezinde atalarymyz ben ájelerimiz kórsetken erlik isterdiń barlyǵyn qamtýǵa tyrystyq. Búgingi jas urpaq olardyń erlik isin umytýǵa tıis emes. Biz ótkendi umytsaq, jastar boıynda patrıo­tızm sezimin tárbıeleı almaımyz, – dedi Altynsarın aýdanynyń ákimi Batyrbek Ahmetov. Munan keıin sóz alǵan oblystyq ardagerler uıymynyń tóraǵasy Kenjebek Ýkın Uly Otan soǵysyndaǵy erlik isterdi este qaldyrý maqsatymen ardagerler uıymy atqarǵan jumystardy sholyp ótti. Oblysta osyǵan deıin respýblıka boıynsha shyǵarylǵan «Bozdaqtar» kitabyn qospaǵanda, oblystyq ardagerler uıymynyń bastamasymen úsh tomdyq «Olar soǵysty bastan keshti», on segiz tomdyq «Olar jeńispen oraldy», «Tyl eńbekkerleri», «Qostanaılyqtar – tyl batyrlary» atty kitaptar shyǵarylyp, kitaphanalarǵa taratyldy. Oblys óńirinde Uly Otan soǵysynda qaza tapqandar men oǵan qatysýshylarǵa arnalǵan 380 eskertkish ornatylǵan. Bıyl olardyń barlyǵyn jóndeýden ótkizý úshin 27 mıllıon teńge bólindi. – Jeńistiń 70 jyldyǵyn sol jeńisti jaqyndatqan ardagerlermen birge qarsy alaıyq! – dep aıaqtady sózin Kenjebek Úkiuly. Jıyn sońynda «Oblystyń áskerı dańqy kitabyn» Altynsarın aýdanyndaǵy soǵys ardageri Mıhaıl Iаkovenkov Qarasý aýdanynda turatyn maıdanger Jaqyp Qarataevqa saltanatty túrde tabys etti. Endi erlik shejiresin qarasýlyqtar jalǵastyrady. Osylaısha, taǵylym estafetasy búkil oblys óńirin aralaıtyn bolady. Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan». QOSTANAI. SÝRETTE: «Oblystyq áskerı dańq kitabyn» estafetalyq saltanatty tapsyrý sátinen. Oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń basshysy J.Maqanov, soǵys ardagerleri J.QARATAEV jáne M.IаKOVENKOV.