Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Memlekettiń ekonomıkalyq áleýeti halyqtyń qanshalyqty jumyspen qamtylǵanymen ólshenedi. Demek, kez kelgen eldiń damý jolynda eki qolǵa bir kúrek tappaı sendelgenderdiń tıgizer áseri zor. Qazaqstandaǵy saıasattanýshy, áleýmettanýshy, psıhologterdiń pikirinshe, jumyssyz jastar sýısıdtiń, ajyrasý faktileriniń kóbeıýine negiz. Sondaı-aq nashaqorlyqqa, ishimdikke salynýǵa beıim keledi eken.
– О́tken jylǵy statıstıka boıynsha respýblıkada 18085 adam nashaqorlyqqa qatysty tirkeýde turǵan. Onyń 97-si kámelet jasyna tolmaǵan jastar. Bul bizge belgilisi ǵana, esirtkige áýes jandardyń qatary biz oılaǵannan da áldeqaıda kóp bolýy yqtımal. О́ıtkeni esirtki bir-aq ret dámin tatqannan-aq adamdy eliktirip áketedi. Mine, adamdardyń nashaqor bolý sebepteriniń biri sonda jatyr. Tanysy, bir ret dámin tatsań nemese ıiskeseń, shekseń esirtkige táýeldi bolmaısyń, qıyndyqtardyń barlyǵyn umytasyń, lázzat alasyń, janyń tynyshtyq tabady degen arbaý sózderimen jaman jolǵa tartady. Al áleýmettik qıyndyqtardan, otbasyndaǵy urys-keristen, jumyssyzdyqtan nemese qyzmetindegi janjaldan sharshaǵan azamat qıyndyqtan az ýaqytqa bolsa da «qashyp ketýdi» oılap, esirtkiniń dámin tatady da, nashaqor sanatyna qosylǵanyn bilmeı qalady. Qazir esirtkiniń de túri ózgerdi ǵoı. Sondaı-aq sıntetıkalyq zattardy qabyldaý úshin ony satyp alý shemasy da basqasha, – dedi Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń «Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy» Pavlodar qalasyndaǵy fılıalynyń aǵa dárigeri Shaızat Tileýbaeva.
«Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵy byltyr jasaǵan áleýmettik zertteýin baǵdarlasaq, ortalyq júrgizgen saýaldamaǵa jaýap bergen azamattardyń 61,1%-y jumysqa ornalasýda kezdesetin eń basty qıyndyq retinde jumys tájirıbesiniń joqtyǵyn ataǵan. Al úshten bir bóligi JOO men kásiptik oqý ornynda alǵan mamandyq boıynsha ornalasýdyń qıyn ekenin aıtqan. Shendiler bul problemany odan ári kúrdelendirip almas úshin jyl saıyn jańa bastamalardy iske qosady. Al nátıje bergen jobalardyń merzimin uzartyp, aıasyn keńeıtedi. Sonyń biri – jastar praktıkasy. Bul týraly Premer-mınıstrdiń orynbasary Altaı Kólginov habarlaǵan edi.
«Memlekettik jastar saıasaty jóninde zań qabyldandy. Onyń birneshe jańa normalary bar. Eger buryn jastar sanatyna 29 jasqa deıingi azamattar kiretin bolsa, qazir 35 jasqa deıin ulǵaıtyldy. Demek, jastarǵa arnalǵan mehanızmderdi qoldanatyn azamattardyń sany edáýir artty. Eger buryn jastar kategorııasyna 3 mln 700 adam kirse, qazir 5 mln 700 myń adam kiredi. Iаǵnı olar osy normalarǵa, osy qoldaý tetikterine ıe bolady. Sondaı-aq «Jastar praktıkasy» baǵdarlamasyna sáıkes, buryn jastar jarty jyl ótetin bolsa, qazir ol bir jylǵa deıin uzartylǵan. Osy bir jyldyń ishinde jastar 100 myń teńgege jýyq aılyq alady. Sonymen birge «Alǵashqy jumys orny» degen baǵdarlama da bir jarym jylǵa deıin uzartyldy. Bul baǵdarlama boıynsha da jastar 100 myń teńgege deıin aılyq alady», dedi A.Kólginov.
«Jastar praktıkasy» jobasynyń maqsaty – ýnıversıtet pen kolledj bitirgen azamattardy mamandyǵy boıynsha jumysqa ornalasýǵa kómektesý. Iаǵnı olardyń tájirıbe jınaqtap, belgili bir qyzmetke beıimdelýine járdemdesý. Tek bir eskere ketetini jobaǵa oqý bitirgenine 3 jyldan aspaǵan maman ǵana qatysa alady. Ári jastar aýyr kásiporyndar men zııandy, qaýipti jumystarǵa jiberilmeıdi.
– Jasyrynatyny joq, kez kelgen jumys berýshi, mamannyń tájirıbesine asa mán beredi. Jańa ǵana oqý ornyn bitirgen adamda qaıdan tájirıbe bolsyn. Saldarynan keı joǵary bilimi bar stýdentter jumys taba almaı sandalyp qalady. Osy oraıda jastar praktıkasy olarǵa úlken múmkindik. Bul rette bos qańǵyp júrgen mamandy qabyldaǵan jumys orny da utylmaıdy. Sebebi olardyń eńbekaqysyn memlekettiń ózi óteıdi. Al bir jylǵa qyzmetke kirisken azamat bolsa, tájirıbe jınaqtaıdy. О́zim dál osy jobamen birneshe jasty qataryma qabyldadym. Praktıka kezinde ózderiniń qarym-qabiletin shyńdap, jaqsy tusynan kóringenderdi turaqty jumysqa aldym. Tek bolashaqta Úkimet bul baǵdarlamaǵa bólinetin kvota sanyn arttyrsa eken degen usynysym bar, – dedi Qazaqstan Jastar kongresiniń atqarýshy dırektory Toqtar Bolysov.
Jalpy, Astana qalasy boıynsha osy baǵdarlamamen jumysqa kirisken azamattardyń jartysy sol orynda turaqty qyzmetke aýysady eken. Al ornalasa almaǵan jastarǵa jumyspen qamtý ortalyǵy basqa múmkindikterdi izdeıdi. Máselen, taǵy bir mekemege jiberý nemese «Enbek» elektrondy bırjasyna ótinish berý arqyly qoldaý jasaý. Odan bólek, shaǵyn kásip ashý úshin memlekettik grant alý syndy memlekettik kómek túrleri qarastyrylady.
– Byltyr Astana qalalyq halyqty jumyspen qamtý ortalyǵyna 17,9 myńnan astam jas jumysqa ornalasýǵa ótinish bildirdi, «Jastar praktıkasy» jobasy boıynsha – 923 jas, «Alǵashqy jumys ornyna» 179 adam jumysqa ornalastyryldy, «Urpaqtar kelisimshartymen» 3 adam jumysqa ornalastyryldy, «Áleýmettik jumys oryn» boıynsha 49 adam jumysqa ornalastyryldy, qoǵamdyq jumystarǵa 950 azamat jiberildi. Sonymen qatar jastar arasynda grant ıegerleri – 204 adam. «Bastaý bıznes» – 2251 adam. Qysqa merzimdi kásiptik oqýǵa qatysyp jumysqa ornalasqan – 40 jas boldy, onlaın oqytý 196 azamat oqydy. Áleýmettik kásiptik baǵdarlaý jumystaryn júrgizýden 9671 adam ótti. Turaqty jumys oryndaryna 3407 jas jumysqa ornalasty, – dedi Astana qalasy ákimdigi halyqty jumyspen qamtý ortalyǵyna qarasty Jastardy jumyspen qamtý bóliminiń mamany Aınur Omarbekova.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń deregine súıensek, bıyl respýblıka boıynsha jastar praktıkasyna 22 myńǵa jýyq azamatty jiberý josparlanǵan. Al «Alǵashqy jumys orny» jobasyna keminde 3 myń jastyń qatysýyn uıymdastyrý kózdelipti. Bul baǵdarlamalarǵa qatysý úshin olar ne isteý kerek?
– «Alǵashqy jumys orny» jobasy kolledjder men joǵary oqý oryndarynyń túlekterine, jumys tájirıbesi joq jastar, onyń ishinde NEET sanatyndaǵylarǵa arnalǵan. Qatysý uzaqtyǵy – 18 aıdan aspaıdy. Jalaqy mólsheri – 30 AEK. «Urpaqtar kelisimsharty» – 2 jyl ishinde oqýyn aıaqtaǵan bilim berý uıymdarynyń túlekterine arnaıy qurylatyn jumys orny. 6 aı ótkennen keıin jumyssyzǵa turaqty jumys beriledi jáne ol zeınetkerlik jasqa tolǵan qyzmetkerdi almastyrady. Qatysý uzaqtyǵy – 6 aı. Munda da eńbekaqy 30 AEK mólsherinde. Jumyspen qamtý ortalyǵyna baryp tirkelip, ótinish berse, ortalyq mamandary qatysýdyń sharttaryn, qandaı jumys oryndary baryn, baǵdarlama erejelerin túsindiredi, – deıdi Aınur Omarbekova.
Túıindesek, bıyl 20 myńnan astam túlek qańtardaǵy UBT-da shekti baldy jınaı almady. Árıne, bul sheshýshi synaq emes. Talapkerlerde áli tórt múmkindik bar. Dese de eskeretin fakt. Osy rette hakim Abaı da «Tamaǵy toqtyq, Jumysy joqtyq, Azdyrar adam balasyn» dep teris jolǵa túspes úshin kúpirligimizdi emes, shúkirligimizdi arttyryp, jalqaýlyqty emes, eńbekqorlyqty serik etý kerek ekenin eskertedi.
