Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Almaty menedjment ýnıversıtetiniń (AlmaU) rektory Gúlnar Kúrenkeevanyń aıtýynsha, elimizde tehnologııalardy damytýǵa qatysty strategııalar, kóptegen baǵdarlama qabyldanǵan. Soǵan qaramastan, ınnovasııalyq damyǵan elder qataryna jete almaı kelemiz. Ol onyń sebebin steıkholderlerge arnalǵan kommýnıkasııalyq alańdardyń jetkiliksizdigimen baılanystyryp otyr. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta ınnovasııalyq ekojúıeni jaqsartý úshin kásiporyndar men jetekshi ǵylymı ýnıversıtetter arasynda tyǵyz baılanys ornatý qajet.
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbektiń pikirinshe, Prezıdent janyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń qurylýymen bul saladaǵy birqatar másele sheshimin tabýǵa tıis. Sondaı-aq ǵylymı zertteýler men ázirlemeler barysynda ashylǵan jańalyqtardy kommersııalandyrý da óte mańyzdy.
– Prezıdent VIII shaqyrylymdaǵy Parlament Májilisiniń birinshi sessııasynda ǵylymǵa basymdyq bere otyryp, ásirese qoldanbaly ǵylymdy óndirispen, kásiporyndarmen, bıznespen ushtastyrýdyń zor mánge ıe ekenin atap ótkeni esimizde. Osyǵan oraı Memleket basshysy mınıstrliktiń usynysy boıynsha Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly zańdy qabyldaýǵa, ınnovasııalar, tehnologııalyq saıasatty damytý, eń bastysy bıznesti, kásiporyndardy, ónerkásiptiń nazaryn ǵylymǵa burýǵa tapsyrma berdi. Osy rette jańadan qabyldanatyn salyq, bıýdjettik, ınvestısııalyq kodekske de mınıstrlik tarapynan usynystar engizilip jatyr. Negizgi maqsat – zańnamalyq bazada túbegeıli ózgeris jasap, bıznesti ǵylymı-ınnovasııalyq sharalarǵa baǵyttaý. Endigi kezekte kez kelgen kásiporyn ǵylymǵa negizdelgen óndiristi kóterse, ınvestısııalardy tartsa, tehnologııalyq óndiristik ishki úderisterin ǵylym úlesin tolyqtyrýǵa, kóterýge bet bursa, soǵurlym úkimet tarapynan salyqtyq jeńildikterge ıe bolady. Halyqaralyq tájirıbege súıensek, AQSh, Ońtústik Koreıa, Izraıl sııaqty ınnovasııalyq saıasaty damyǵan elderde fıskaldy organdar tarapynan salyq jeńildikteri 250-300 paıyzǵa deıin qarastyrylǵan, – degen bolatyn Saıasat Nurbek Almatyda uıymdastyrylǵan «Industry Advisory Board» forýmynda.
Bıznes úshin ınnovasııalyq óndirispen aınalysý ınnovasııalyq elementter óndiristi jetildirý úshin tıimdi bolýy kerek. Mınıstrdiń pikirinshe, qoldanbaly formatqa kóshýde joǵary oqý oryndaryndaǵy ǵylymdy damytý da birinshi kezekte tur. Sondyqtan joǵary oqý oryndarynyń meılinshe ǵylymı-zertteý ýnıversıteti formatyna aýysýy mańyzdy. Ýnıversıtetter janynan ǵylymdy qurylymdaý boıynsha tehnologııalyq ınjenırıngtik ortalyqtar qurýǵa akademııalyq basymdyq berilgen. Búgingi tańda ǵylymǵa bólinetin qarjy 3,5 ese artsa, 2023-2025 jyldary ǵylymdy, granttyq qarjylandyrýǵa 650 mlrd teńge jumsalatyn bolady.
Osy oraıda ǵylymǵa kelip jatqan jastarǵa jaǵdaı jasaý kerek. О́ıtkeni qazirgi ýaqytta elimizde 600 myńnan astam stýdent bar. Aldaǵy ýaqytta bul kórsetkish eselene beretini anyq. Al olardyń deni ǵylymǵa keletini sózsiz. Sondyqtan jas ǵalymdar ımıdjin qalyptastyrý, sonymen birge joǵary oqý oryndaryndaǵy kedergilerdi joıyp, tehnologııalyq bilimdi qoldanbaly tehnologııalarǵa transformasııalaý mádenıetin qalyptastyrý, jańa ıntellektýaldy ónimder jasaý, naryqqa daıyndaý, ınvestorlarmen kelissózder júrgizý sııaqty daǵdylardy meńgerý – ýaqyttyń talaby. «Ǵylym qorynyń» basqarma tóraǵasy Ábildá Shámenovtiń aıtýynsha, bıyl 60-qa jýyq joba qoldaý tappaq.
Ǵylym-óndiris dıalogi ǵalymdar ashqan jańalyqtardy tanystyrýmen, startap jobalardy qarjylandyrý, tıimdiligi joǵary ónimder shyǵarý formatynda jalǵasyn tapty. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Qan tamyrlary patologııasy ortalyǵynyń dırektory, professor Oralbaı Dármenov jas uzaqtyǵyn 10-15 jylǵa sozýǵa múmkindik beretin jańasha ádisti tanystyrdy. Ǵalymdardyń uzaq jylǵy zertteý jumystarynyń nátıjesinde aterosklerozdyń aldyn alýǵa múmkindik beretin ınnovasııalyq jańalyqty óndiriske engizýdiń tıimdiligi joǵary. Al Qazaqstan-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary usynǵan «Sun Scutum» jobasy oqý oryndary men áleýmettik nysandarda áınekterge arnalǵan jylýsaqtaǵysh jabyndy energııa únemdiligimen erekshelenedi. «Solnechnyı shıt» dırektory Sergeı Sahnovtyń aıtýynsha, búginde elimizdegi ǵımarattardyń 95 paıyzdan astamy qarapaıym áınekpen jabdyqtalǵan. Al olardy energııa únemdi shyny paketterge almastyrý qymbatqa túsedi. Innovasııalyq ádis shyǵyndardy azaıta otyryp, naryqqa baǵasy on ese tómen ónim óndirýge jol ashady.
Búginde otandyq ǵylym qanshalyqty qoldaýǵa muqtaj bolsa, ınnovasııalardy óndiriske engizý soǵurlym qıyn. «QazCem» senment jáne beton óndirýshiler qaýymdastyǵynyń tehnıkalyq sarapshysy Tımýr Býkashev otandyq ǵalymdarǵa kedergi bolatyn jaıttardy alǵa tartty. Onyń aıtýynsha, ekonomıkanyń naqty sektory ǵylymǵa qarjy bólgisi kelmeıdi. Sonymen qatar maman daıyndaý men ǵylym, bilim bir-birimen úılese bermeıdi. Sondyqtan ǵalymdar men naqty sektordyń dıalogin damytý mańyzdy. «QazInnovation» basqarma tóraǵasy Sanat Ahanov noý-haý kommýnıkasııada ǵana týyndaıtynyn atap ótti. Al ǵylymı yqpaldastyq qurý úshin sala mamandarynyń basyn biriktirý qajet. «MOST Ventures» basqarma seriktesi Alım Hamıtov «startap», «venchýr» jaıynda sóz qozǵap, bıznes ınkýbatordyń qaıyrymdylyq maqsatty kózdemeıtinin jetkizdi. Tehnologııa salasynda kásipker óz ónimine suranys bar ekenine kóz jetkize bilýi qajet. Eger suranys bolsa, ári qaraı ósýge de jol ashylady. Sonymen qatar elimizdegi kóptegen talantty jastardy qoldaý máselesine toqtalyp, naryqqa qaıtalanbaıtyn erekshe jobalardyń qajettigin jetkizdi. Hımık-ǵalym, erekshe ázirlemelerdiń avtory Dıas Tastanbekov memleket ǵylymnan asqan tıimdi bıznes joǵyn túsinýi qajet degen pikirin bildirdi. Onyń aıtýynsha, daryndy jastar Amerıkaǵa qaraǵanda Úndistan men Qytaıda kóp. Osy oraıda básekelesý qadamdaryna toqtalǵan ǵalym bul iste memlekettiń qoldaýy qajet ekenin jetkizdi.
AlmaU kommerısııalandyrý boıynsha prorektory Kendrık Ýaıttyń pikirinshe, jańa býyn ónimderin ázirlemeı, ekonomıkany damyta almaımyz.
– Qazirgi kezde ınvestısııalaý, koýchıng, startap bıznesti damytýǵa keńes beretin 125 venchýrlyq tálimgerden turatyn júıe, sonymen qatar 25 múshesi bar ulttyq ónerkásiptik kompanııalar men kásiporyndar ókilderinen quralǵan konsýltatıvti keńes qurylǵan. Osy qurylymdar arqyly týyndap otyrǵan qaýip-qaterler, problemalardan habardar bola otyryp, ony ýnıversıtetterdi kommersııalandyrý alıansynyń jańa kezeńinde qaperde ustaıtyn bolamyz. Negizgi mindetimiz – ǵalymdar jumys istep otyrǵan salalarda basymdyqtardy anyqtaý jáne ónerkásiptik seriktester qoıyp otyrǵan mindetterge kóńil bólý. Bul bizge bıznes tálimgerler komandasyn qurýǵa, birlesip jumys isteýge múmkindik beredi, – deıdi Kendrık Ýaıt.
Forýmda kommersııalandyrý boıynsha ǵylymı ýnıversıtetter alıansy quryldy. Segiz ýnıversıtet jańa ónimderdi jasaýǵa baǵyttalǵan ǵylymı-zertteý jobalaryn tanystyrdy. Salalyq konsýltatıvtik keńes qazirgi ýaqytta «Siemens», «Microsoft», «MC», «Honeywell», «Coca Cola» sııaqty álemdik kóshbasshylardyń ókilderin de biriktirip otyr.
ALMATY
