Sýretti túsirgen Esenjol Isabek
Máshhúr Júsip jınaǵan «On san Orta júzge uran bolǵan Oljabaı batyr» dep atalǵan ańyzdar men áńgimelerde batyr týraly málimetter az emes. Oljabaı Tolybaıuly Baıanaýyl jerinde dúnıege kelip, qazaq-jońǵar soǵysynda Abylaıdyń tý ustaýshy batyrlarynyń biri retinde 1735 jyly Túrkistan men Tashkentti jońǵarlardan azat etý joryǵyna, 1736 jyly Baıanaýyldy Qaldan Serennen bosatqan shaıqastarǵa, 1756 jyly qazaq jerine tutqıyldan basyp kirgen qytaı áskerin talqandaýǵa qatysqan. Erliginiń erekshe kózge túsken jeri – Baıanaýyldy jońǵarlardan azat etý shaıqastary. Abylaı han batyrdy «Er Oljabaı», «Qý jarǵaq» dep atap ketken eken. «Qý jarǵaq» degeni jaýdyń atqan oǵy Oljabaıǵa tımeıdi eken. Al Oljabaıdyń batyrlyǵy jaıynda Abylaı: «Oljabaı esen bolsa, el aman» dep baǵa bergen. Derekterde aıtylatyndaı, Ábilmámbet hannyń da batyrǵa degen qurmeti erekshe bolǵan. Sol qurmetiniń belgisi retinde oǵan altyn sapty qylysh syılaǵan.
Oljabaıdyń óz qolymen jazyp qaldyrǵan qara kitaby bolǵan desedi. Onda joryqtary jaıynda jazylypty. Batyrdyń qolynan tastamaǵan týy 1937 jylǵa deıin saqtalyp kelgen degen derek bar. Álkeı Marǵulan Oljabaıdyń shópshegi bolsa, aqyn Oljas Súleımenov jetinshi urpaǵy sanalady.
Keńes ókimeti tusynda qazaqtyń handary men batyrlary jaıynda eńbek jazý óte kúrdeli másele bolǵany málim. Onyń ústine Oljabaı batyr Álkeı Haqanulynyń tikeleı babasy bolǵandyqtan oǵan arnap ǵylymı kitaptar shyǵarý sol zamandaǵy ıdeologııa úshin qısynsyz dúnıe edi. Akademık ómir boıyna jınaǵan tarıhı derekteri men qoljazbalary arasynda babasynyń jádigerlerine aıryqsha mán berdi. Ári bul derekterdiń barlyǵyn ǵalym qaǵazǵa eski arab jazýymen túsirgen. Muny qyzy Dánel Marǵulan aıtty. Keıin ákesiniń amanatyn júzege asyrýdy maqsat etip, tarıhshy ǵalymdar Gúlnar Omarova men Baǵdat Dúısenovke qolqa salady. Sóıtip, qos oqymysty barlyq qoljazbany asyqpaı zerdelep, Álkeı Marǵulannyń «Oljabaı batyr» atty kitabyn dúnıege ákeldi.
Oblys ortalyǵynda ótken kitaptyń tusaýkeserine Marǵulan atyndaǵy halyqaralyq qordyń vıse-prezıdenti Dánel Marǵulan, Parlament Senatynyń depýtaty, UǴA korrespondent-múshesi Altynbek Nýhuly, Pavlodar oblysy ákiminiń orynbasary Aızada Qurmanova, kitaptyń shyǵarýshylary men jergilikti ǵalymdar, zııaly qaýym ókilderi qatysty.
Dánel Álkeıqyzy tebirene sóıledi.
– Men ózimdi ulylardyń tuıaǵy retinde baqytty janmyn dep esepteımin. Sebebi ákem Álkeı Marǵulan bolsa, Qanysh Sátbaev – naǵashy atam, al Muhtar Áýezovtiń nemeresi meniń úlken kúıeý balam. Bul kitapty shyǵarǵan ǵalymdarǵa rızashylyǵym sheksiz. Qanshama ýaqyt eńbektenip, arab qarpindegi derekterdi kırıllısaǵa kóshirdi. Akademııalyq shyǵarmalar jınaǵy retinde basylyp qalar dep úmittenip júrgenmin, meniń kútkendegimnen de asyp tústi, – dep aqjarma alǵysyn jetkizdi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń otyrysynda: «Ǵylym akademııasy Qazaqstandy turaqty ári jan-jaqty damytýǵa mol úles qosady dep senemin. Elimizdi ǵylymı-tehnologııalyq jaǵynan damytýǵa qatysty meniń negizgi paıymdarym – osy... Bul bizdiń Ádiletti Qazaqstandy qurý jolyndaǵy strategııalyq baǵdarymyzǵa tolyq saı keledi. Elimizde Qanysh Sátbaev, Álkeı Marǵulan sııaqty ǵulamalardyń jolyn qýǵan ǵalymdardyń jańa býyny shyǵatynyna nyq senimdimin» dep aıryqsha atap kórsetkeni belgili.
Parlament Senatynyń depýtaty, UǴA korrespondent-múshesi Altynbek Nýhuly bul qatarǵa akademık Shapyq Shókındi de qosýǵa bolatynyn atap ótti. Kezinde Qanysh aǵa akademık ǵalymdar Álkeı Marǵulan, Ábiken Bekturov, Shapyq Shókındi «Meniń tulparlarym!» dep maqtanysh tutyp otyrady eken. Keler jyly Qanysh Sátbaevtyń – 125, al Álkeı Marǵulannyń 120 jyldyq mereıtoılary. Osy mereıli datalardyń joǵary deńgeıde atap ótilýine Pavlodar oblysynyń bıligi men oqý oryndary múddeli bolsa ıgi. Búginde Álkeıdiń urpaǵy Edige Marǵulan kórnekti qoǵam qaıratkeri, mádenıettanýshy ǵalym Murat Áýezovtiń ıdeıasy boıynsha Qanysh Sátbaev, Muhtar Áýezov jáne Álkeı Marǵulannyń dostyqtary jaıynda derekti fılm túsirýde. Kezinde Baıanaýyl aýdany ortalyǵynda Oljabaı men Jasybaı batyrlarǵa eskertkish kesheni salynýy kerek degen bastama kóterilip, eldegi bas kóterer azamattar bul máselege kelgende pikir qaıshylyǵyna jol berip, sońynan ol jabýly kúıinde qalyp qoıdy. Shapqynshylyq dáýirinde sonaý Túrkistan jerine aýyp ketken aǵaıynnyń basyn biriktirip, Atamekeni – Baıanaýyl óńirin qalmaqtardan azat etken Oljabaı men Jasybaı batyrlardyń qaıratkerligin tarıhı turǵydan ádil baǵalaýdyń ýaqyty jetkenin ataı kele, Altynbek Nýhuly eskertkish keshenin turǵyzýǵa oblys basshylyǵy muryndyq bolsa eken degen tilegin jetkizdi. Búginde Oljabaıdyń eskertkishi quıylyp daıyn tur. Endigi qazynadan qajet qarajat bólinip, joba tolyq júzege assa ǵanıbet.
Jıynda ǵalym Baǵdat Dúısenov batyrdyń ómiri men onyń jońǵar shapqynshylyǵy kezinde paıdalanǵan soǵys quraldary jaıynda áńgimeledi. Al fılosofııa ǵylymynyń kandıdaty, professor Amantaı Qudabaev 2 tomdyq «Álkeı Marǵulan» ensıklopedııasyn keler jyly jaryqqa shyǵatynyn jetkizdi.
PAVLODAR
