Kerjaqtar

Áýeli túsindire keteıik, kerjaq dep otyrǵanymyz ult emes. Orys ultynyń ishindegi dini bólek, dástúri ózgesheleý qaýym dese bolar. Tipti ata dinin urpaqtary áli kúnge deıin umytpaı kele jatyr. О́skemende ózderiniń jeke shaǵyn shirkeýine deıin bar. Baıqaǵanymdaı, kerjaqtar eski din ustanýshylardyń urpaqtary ekenin esh jasyrmaıdy. Shirkeý aýlasynda senbilikte júrgen jas shamasy alpysty alqymdap qalǵan áıeldi jasqanshaqtaı baryp sózge tartyp edim, ómirbaıanyn aıtyp, zyrlaı jóneldi.

– Qazaqstan degen bir shańyraq astynda bereke-birlikte ómir súrip jatqandyqtan, ultqa bóliný túsinigi joq mende. Ár ulttyń salt-dástúrin, tilin, dinin syılaımyz. Qurmetpen qaraımyz, – dedi ózin Ýlıana Korabeınıkova dep tanystyryp jatyp.

Áńgimelese kele, «kerjaqtar eshkimmen aralaspaıdy, bógde adamǵa zat bermeıdi» degen sekildi túsigimizdi joqqa shyǵarǵandaı boldy. Áıtpese, kórshi-qolańmen, týǵan-týysymen aralas-quralasy joq bireýdi bilip qalyp jatsaq, «kerjaq» dep kemsitetinimiz bar. Kim bilsin, dini men dástúri bir bolǵanymen, bes saýsaq birdeı emes. Olar daǵy et pen súıekten jaralǵan adam balasy. Eń bas­tysy, kisilik kózqarastary túzý bolsyn!

– Ákem, atam Qazaqstanda týǵa­nyn bilemin. Arǵy atalarymyz jer aýyp keldi dep otyratyn úlkender. Kele sala qazaq halqymen etene aralasyp, biri bilmegenin birine úıretken eken. Qazaqstanǵa alǵash kelgen eski din ustanýshylar tabıǵatta tir­shi­lik etip ketýge sheber bol­ǵan eken. Altaıdyń tabıǵaty qa­tal, ómir súrý qıyn. Alaıda berer yryzdyǵy mol. Tek paıdalana bil. Ol zamanda jeti aı qystan aman shyǵýdyń ózi qııamet bolǵan sekildi. Kóbinese atalarymyz ańshylyqpen kún kórgen. Bóreneden qıyp úı turǵyzǵan, egin ekken, mal baqqan. Biraq tabıǵatpen bite qaınasqan halyq bolǵandyqtan, aǵashty albaty kesý, ań-qusty kózsiz aýlaý degennen aýlaq. Tek tirshilik úshin ǵana. Maqtanǵandaı bolmaıyn, Altaıda alǵash ara ustap, bal shaıqaýdy eski din ustanýshylar bastaǵan. Maraldy qolǵa úıretip, múıizinen em-dári jasap, Qytaıǵa ótkizgen eken. Sol tusta jergilikti qazaqtar bal shaıqaýdy bizdiń ata-babalarymyzdan úırense, qolóner buıymdaryn jasaýdy bizge úıretken eken. Qaıys ıleý, taspa tilý sekildi kúndelikti kádege jaraıtyn ónerdi jergilikti qazaqtar kórsetipti. Sol zamanda Qazaqstanǵa taban tiregen eski din ustanýshylar qazaqsha sóıleýge de tyrysyp baqqan. Sondaǵy ata-babamyzdyń qaısarlyǵyna tańym bar. Estýimshe, qoldarynda tuz, oqqa dári, ottyq bolsa boldy, tabıǵatta op-ońaı tirshilik etip kete alady eken. Men Buq­tyr­ma­nyń oń jaǵalaýyndaǵy Bekalqa degen aýylynda týyp-óstim. Er^­te­rekte, ótken ǵasyrdyń 60 jyldary mektep biti­re sala, bilim qýyp, О́skemenge kel­dim. Oqý oqydym, turmysqa shyq­tym. Eńbek ettim. Sodan beri bul qaladan taban aýdarmadym. Qalalyq bolyp ketkenimmen, óz dinimdi, dilimdi umytqan joqpyn, – deıdi Ýlıana Korabeınıkova.

Aıtsa aıtqandaı, qazaq halqy qaı ultqa bolsyn, qushaǵyn jaıdy, úzim nanymen bólisti. Ker­jaq­tardyń jerimizge ońaı sińi­sip ketkeni de qazaq halqynyń darhan kóńiliniń arqasy. Ý.Kora­beı­nıkova aıtpasa, qazaq pen kerjaqtyń maly qoralas, ózderi aralas bolǵanyn birimiz bilsek, birimiz bilmeppiz. Bizge beıne bir eski din ustanýshylar jeke toptasyp, taý arasynda jeke-dara ómir súretindeı kórinetin. Dese de, alǵa umtylyp turǵan halyq. Áıtpese, aýlaǵan ań terisin, buǵy múıizin Qytaıǵa jetkizip, aıyrbas jasar ma edi? Qytaıǵa ǵana emes, Qazaqstanǵa kelgen orys kópesterimen de saýda jasasyp otyrǵan. Aıta keterligi, Altaı óńirinde dárilik shóp jınap, ony buǵy múıizimen qaınatyp, panty vannasyn jasaǵan da eski din ustanýshylar desedi. Onymen qoımaı, ustalyqqa, qurylysqa da sheber bolǵan. Qaraǵaıdan qıyp kótergen úıleriniń ózi erekshelenip turady. Terezeleriniń jaqtaýlaryn ózderine tán oıý-órnekpen kómkerip, kórik berip qoıar edi. Desek te, alǵash kóship kelgen jyldary birden úı turǵyza qoımaǵan. Jer qazyp, orman-toǵaı arasynda jasyryn ómir súrgen. XVII ǵasyrda «keshirim» alǵan soń ǵana aǵash jyǵyp, eńseli úı kóterip turmystaryn túzeı bastaǵan. Kerjaqtardyń aýyl­yn turǵyzǵan úılerine qarap-aq tanýǵa bolady. Ásirese, mun­daı úıler Katonqaraǵaıdyń Korobıha, Bekalqa, Aqsý, Bar­lyq aýyldarynan, Rıdderdiń Poperechkasynan, Úbi ózeniniń jaǵasynan kezdestirýge bolady. Alysqa barmaı-aq  О́skemendegi etnoaýylǵa jol tússe, baı-kópes bolǵan eski din ustanýshynyń qos qabatty bórene úıin kórýge bolady. Ony bertinde Barlyq aýylynan buzyp ákelip, mýzeı retinde sol jaǵalaý parkine turǵyzǵan. Bul parkte kerjaqtyń ǵana emes, elimizde turyp jatqan barlyq ult­tyń dástúrinen, turmys-tirshi­li­ginen habar beretindeı úılerdiń onnan astamy bar.

Eski din ustanýshylardyń urpaǵy Ýlıana Korabeınıkova aıtqandaı, kerjaqtyń turmys-saltyn tereń tarqatyp jazý úshin aýyldaryn aralap kórý kerek. Turǵyndarymen tildesip, tarıhyna tereń úńilý kerek shyǵar. Sondyqtan da bul taqyryptyń núktesi búgin qoıylmaıdy.

Shyǵys Qazaqstan oblysy