– Sálem, Mısakı! Esimińiz ádemi eken. Suraǵymdy eń áýeli osydan bastaıyn: japon tilinde atyńyz qandaı maǵyna beredi?
– Rahmet! Meniń esimim «ádemi gúl» degendi bildiredi. Soǵan oraı Qazaqstandaǵy dosym maǵan «Aıgúl» degen qazaqsha esim berdi.
– Áleýmettik jelidegi aqparattardan bilýimshe, sizdiń qazaq tiline, jalpy Qazaqstanǵa qyzyǵýshylyǵyńyz Denıs Tenniń ónerin kórgennen keıin bastalypty. Osy jaıynda aıtsańyz.
– Iá, men Denıstiń ónerin alǵash ret Sochı Olımpıadasynda tamashaladym. Shynyn aıtsam, onyń ónerine bir kórgennen ǵashyq boldym. Sondyqtan Denıstiń sóılegen sózderin túsiný úshin eń aldymen orys tilin úırene bastadym. Qazaqstanmen de tanysýym osy kezderi bastaldy.
2017 jyly «Astana EXPO» kórmesi ótkende osynda kelip jumys istedim. Ol ýaqytta men orys tilinde sóıleıtin edim. Degenmen bir kúni «Sálemetsiz be», «Rahmet», «Men Japonııadanmyn» degen qarapaıym qazaqsha sózderdi úırenip, aıtyp júrdim. Japon qyzynyń qazaq tilinde sóılegenin kórgen jergilikti adamdar tańdanystaryn jasyrmaı, qýanyp qalatyn edi. Olardyń jyly iltıpaty meni qanattandyryp, qazaq tilin úırenýge bel býdym.
Kórme bitkennen keıin Japonııaǵa oralyp, qarajat jınap, 2022 jyly qyrkúıekte Almatyǵa keldim. Qazirgi kúni Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń joǵary oqý ornyna deıingi bilim berý fakýltetinde sheteldikterdiń tildik daıyndyǵy kafedrasynda qazaq tilin úırenip júrmin.
– Qazaqsha mátin jazýyńyzǵa, sóz saptaýyńyzǵa qarap tildi jaqsy deńgeıde meńgergenińizdi baıqap otyrmyn. Jalpy, qazaq tilin bilý sizge ne berdi? Qandaı paıdasy boldy?
– Eń birinshiden, men qazaq halqyn jaqsy kóremin. Sondyqtan qazaq tilin bilýdiń men úshin paıdasy mol. Burynǵy oryssha ǵana sóılegen kezben salystyrǵanda qazaq tili arqyly qazaqtarmen jaqynyraq tanysýǵa bolatynyn sezinemin. Tipti taksıde otyrǵanda da qazaqsha sóılesem, júrgizýshiler qýanyp qalady. О́zim de aramyzda osyndaı syılastyq bolǵanyna rızamyn. Suhbatty da gazetke birinshi ret berip otyrmyn, bul da meniń qazaq tilin bilgendigimniń arqasy. О́te qýanyshtymyn.
– Japonııa – óz tilin, dástúrin, dilin joǵary deńgeıde saqtap otyrǵan el. Al bizdiń eldegi til jaǵdaıyna qandaı baǵa berer edińiz?
– Iá, siz aıtqandaı, Japonııa men Qazaqstanda til máselesinde aıyrmashylyq bar. Menińshe, eki eldegi jaǵdaıdyń jaqsy jaǵymen qatar, problemasy da joq emes. Mysaly, Japonııada halyqtyń 99%-y japonsha sóıleıdi. Bizdiń elde japon tilinen basqa tildi bilýdiń keregi joq. Sol sebepti mektepte 10 jyl boıy aǵylshyn tilin oqytqanyna qaramastan japondar aǵylshynsha sóıleı almaıdy. Olar tek emtıhan tapsyrý úshin oqıdy.
Al Qazaqstanda barlyq halyqpen erkin sóılesý úshin eki tildi bilý kerek. Árıne, qazaq tiliniń jaǵdaıy alańdatady. Mysaly, baǵana men shashtarazǵa baryp, qazaqsha sóılep edim, ol óz tilin bilmeıtin bolyp shyqty. Degenmen, ekinshi jaǵynan sizderde japondarǵa qaraǵanda eki til bilýdiń arqasynda basqa da tilderdi úırený úshin psıhologııalyq kedergi az. Qazaqstanda mektep oqýshylary da aǵylshynsha jaqsy sóıleıdi eken. Qazirgi zamanda munyń paıdasy kóp, óıtkeni aǵylshyn tilin bilgen adam kóbirek aqparat alady. Osy jaǵynan Qazaqstandaǵy til jaǵdaıynyń paıdaly tustary da bar ekenin aıtqym keledi.
– Siz qazaq tilin 7 aıdyń ishinde úırenip alǵan ekensiz. Bireýler qazaq tili álemdegi eń qıyn tilderdiń biri deıdi. Siz munymen kelisesiz be?
– Adamnyń tildi meńgerýi onyń buǵan deıin qandaı tilde sóıleıtinine baılanysty. Mysaly, qazaq jáne japon tilderi grammatıkalyq turǵyda uqsas. Sondyqtan japon tiliniń qurylymyn biletin adamǵa qazaqshany úırený asa qıyn emes. Ekeýi de jalǵamaly tilderge jatady. Iаǵnı túbir sóz ózgermeıdi, oǵan jalǵaýlar men jurnaqtar jalǵanyp otyrady. Sóılemdegi sózderdiń ornalasý tártibi de eki tilde birdeı. Tek japondarǵa qazaqsha sózderdi aıtý jaǵy qıyndaý. Sebebi japon tilinde 20-ǵa jýyq fonema qoldanylsa, qazaq tilinde 35-ke jýyq fonema bar.
Bir máseleni aıtaıyn. Japondar úshin qazaq tilin úırenetin oqýlyqtar men sózdikter joqtyń qasy. Bar bolsa da, tabý múmkin emes. Sondyqtan men japondarǵa arnap qazaq tilin úıretetin oqýlyq jazyp jatyrmyn.
– Denıs Tennen bólek basqa da qandaı tanymal qazaqtardy bilesiz?..
– Maǵan qazaq mýzykasy óte unaıdy. Máselen, Dımash, «Ninety One» sııaqty álemge áıgili ánshilerdi tyńdaımyn. Aıqyn Tólepbergen, Zırýza, Ǵazızhan Shekerbekovti de unatamyn. Al sońǵy kúnderi Qurmash Mahannyń «Aıaýlym» ánin tyńdap júrmin.
– Bir jyl qazaq tilin úırengen soń ne isteısiz? Bolashaqqa josparyńyzben bólise otyrsańyz?
– Meniń armanym – Qazaqstandy álemge tanystyrý. Sol úshin bolashaqta ınternette kóp maqala jáne vıdeo shyǵarmaqpyn. Ekinshiden, Qazaqstanda jasalǵan sapaly zattardy Japonııaǵa aparyp satýdy josparlap otyrmyn. Úshinshiden, qazaq jáne japon tilderi sóılemderiniń derekqoryn jasaǵym keledi. Al, tórtinshiden, Japonııada qazaq mádenıetin tanystyratyn is-sharalar uıymdastyrsam deımin.
– Sońǵy suraǵym, elimizde óz ana tilinde sóıleı almaıtyn otandastarymyz áli de kóp. Olarǵa ne aıtar edińiz?
– Men sheteldikpin, sondyqtan bul taqyrypta eshteńe deı almaımyn. Alaıda bir aıtatynym: qazaq tilin úırený óte qyzyq!
– Ana tilimizge degen mahabbatyńyz úshin sizge rahmet!
Áńgimelesken
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
