Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Qoǵam birligi – qoǵamnyń ilgerileýin jedeldetýdiń, memlekettiń tutastyǵy men turaqtylyǵyn nyǵaıtýdyń qýatty faktory. Eger bir elde qoǵam birligi bolmasa, ol eldiń kez kelgen qıyndyqtardan shyǵý jolynda eleýli kedergiler kezdese bermek. «Qoǵam birlikte ómir súrýi úshin ne isteý kerek?» degen saýal – áleýmettik ǵylymdardaǵy eń mańyzdy máselelerdiń biri. Qoǵamnyń birligin túsiný eń aldymen, qoǵamdyq kelisim teorııasymen baılanysty. Keıin qoǵamdyq kelisim teorııasy qoǵam birligine jetý quraly retinde konsensýs ıdeıasymen aýysty. Jalpy, qoǵam birligi dep naqty neni túsinemiz? Bizdiń oıymyzsha, qoǵam birligi yntymaqtastyqpen baılanysty. Fransýz áleýmettanýshysy E.Dıýrkgeım óz eńbekteriniń birinde áleýmettik yntymaqtastyqty ólsheýge bolmaıtynyn aıtty. Demek, biz bir qoǵamnyń «yntymaqtastyǵy» joǵary, ekinshisi tómen dep aıta almaımyz.
Qoǵamnyń birligin tek adamdardyń konsensýsy emes, qoǵamda qalyptasqan qaǵıdalardyń birligi retinde de qaraýǵa bolady. Qoǵam birligin qurý úderisinde osy qaǵıdalar arasynda ıerarhııalyq tepe-teńdik ornaıdy. Bul tepe-teńdik árbir jaǵdaıda «qoǵamdyq kelisimdi» kórsetedi. Qoǵamdyq kelisimge qol jetkizý týyndaıtyn qaqtyǵystardy eńserý tetigi bolyp tabylady. Tek memleket qana emes, búkil azamattar osy qoǵam birligi tetikterin damytýǵa birlese atsalysýy qajet.
Ǵylymda adamdar qaýymdastyǵynyń mańyzdy belgileriniń biri – olardyń bir uǵym týraly ıdeıalarynyń birligi týraly kóp aıtylady. Ujymdyq shynaıylyqqa kózqarasty bildiretin túsinik ujymdyq kózqarastardyń qaýymdastyq negizdegen qaǵıda boıynsha áreket etedi. Ujymdyq kózqarastar qoǵam birliginiń mazmunyn qalyptastyrýda mańyzdy ról atqarady. О́ıtkeni ujymdyq kózqarastar kómegimen kez kelgen adam ózin qaı topqa jatatyndyǵyn tanıdy. Qoǵamnyń damýymen ortaq moraldyq sezimderge negizdelgen yntymaqtastyq, onyń ishinde mehanıkalyq yntymaqtastyq óz retimen eńbek bólinisine negizdelgen organıkalyq yntymaqtastyqpen aýysady. Normalar men erejeler azaıady jáne organıkalyq yntymaqtastyq qoǵamyndaǵy adamdar túrli qyzmetterdi oryndaıdy.
Qoǵam birligin zertteýde amerıkalyq áleýmettanýshy T.Parsons teorııasynyń tásilderi mańyzdy ról atqarady. T.Parsons qoǵam nemese áleýmettik top birliginiń negizin «áleýmettik júıeniń qajetti tıpi týraly ıdeıalar» retinde anyqtaıtyn jáne «úlgini saqtaý jáne jańǵyrtý qyzmetterin» oryndaıtyn qundylyqtar dep ataıdy. Qundylyqtar qoldaýshylardyń ortaq ıdeıalarǵa sáıkes áreket etýin jáne birge áreket etetin jeke tulǵalar birlestikterin – «qundylyqqa negizdelgen birlestikterdi» qurýǵa mindetteıdi. T.Parsons pen E.Dıýrkgeım tujyrymdamalarynda qundylyqtar men ujymdyq qaǵıdalar sáıkesinshe qoǵamnyń ıntegrasııasyna, onyń tepe-teńdik jaǵdaıyna jetýine yqpal etedi.
Fransýz áleýmettanýshylary L.Boltanskı jáne L.Teveno birlik uǵymyn qalyptastyrýda alty álemge mán berý qajettiligin negizdeıdi. Birinshisi – adam shabyty álemi. Shyǵarmashylyq, aǵartýshylyq negizgi resýrsy bolyp tabylatyn shabyttanǵan týyndyger – onyń sýbektisi. Ekinshi, dástúr, senim, bedel, jeke qarym-qatynasqa nazar aýdarýmen sıpattalatyn úı álemi. Úshinshi, yntymaq, teńdik, ujymdyq múddeni júzege asyrýǵa umtylatyn azamattyq álem. Tórtinshi, tıimdilik pen ónimdilikke baǵyttalǵan ındýstrıaldyq álem. Besinshi, tanymaldylyq pen qadir-qasıet eń mańyzdy kategorııalar bolyp sanalatyn pikirler álemi. Altynshy, baǵa, aıyrbas, aqsha jáne satyp alý qabiletimen ólshenetin naryq álemi.
Qoǵamnyń birligi men yntymaqtastyqtyǵynyń negizi ındıvıd pen ujym arasynda únemi tepe-teńdik ornatý arqyly ózara árekettestikke umtylýmen baılanysty. Birlik pen yntymaqtastyq qalyptasqan qoǵamda jeke adamdar men ujymdardyń bastamalary qoldaý taýyp, memleket qoǵamdaǵy ádildik pen sabaqtastyqtyń, ujymdyq talqylaýdyń kepili retinde áreket etedi. Talqylaýlar arqyly týyndaıtyn ujymdyq jaýapkershilik bolmasa, birlik pen yntymaqtastyq jekeshildikke toly qoǵamdaǵy olqylyqtardy joıýy yqtımal. Demek, qazirgi jahandaný zamanynda birlik pen yntymaqtastyqta bolýymyz kerek.
Bizdiń ata-babalarymyz baǵzy zamandardan beri birlik pen yntymaqtastyqty joǵary baǵalady. Muny «Birlik bolmaı – tirlik bolmas», «Yrys aldy – yntymaq» sekildi kóptegen maqal-mátelimizden bilýge bolady. Sondyqtan birlik memleketimizdiń damýy úshin qajet.
Murat NASIMOV,
saıası ǵylymdar kandıdaty
Qyzylorda
