Jıyndy Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent-múshesi Zııabek Qabyldınov ashty. Búginde shartarapqa shashylǵan qazaq halqy qaı elde tursa da óziniń tili men dilin, mádenıeti men salt-dástúrin jahandyq keńistikte jutylyp ketýden kózdiń qarashyǵyndaı qorǵap keledi. Osy oraıda shetelderde turyp jatqan qazaqtardyń baı dástúri men murasyn bir ortalyqqa jınastyryp, arnaıy murajaı ashyp bersek, degen usynysyn jetkizgen Zııabek Qabyldınov osy baǵyttaǵy ǵylymı jumystarǵa jas ǵalymdardy tartý maqsatynda ǵylymı qyzmetkerler Qýanysh Murzahodjaev pen Eldos Saýyrqanǵa Hasan Oraltaı atyndaǵy stıpendııany tabys etti.
Alqaly jıynǵa arnaıy joldanǵan Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyráliniń quttyqtaýyn «Qazaq gazetteri» JShS Bas dırektorynyń orynbasary – Almaty qalasy basylymdarynyń jetekshisi Dýman Anash oqyp berdi. Hasan Qalıbekuly – halqymyzdyń kúreske toly san qıly taǵdyryn qalamyna arqaý etken parasaty bıik tulǵa. Onyń zertteý maqalalary men ǵylymı eńbekteri – el tarıhynan habar beretin qundy mura. Qaıratker qalamynan týǵan qaıtalanbas týyndylar elimizdiń ótkeni, búgini jáne bolashaǵymen ushtasyp, óskeleń urpaqtyń tarıhı sanasynyń qalyptasýyna septigin tıgizeri sózsiz. Mustafa Shoqaı jolyn jalǵastyrǵan alashshyl aǵamyz jýrnalıstıka salasynda uzaq jyldar boıy jemisti jumys istep, ulttyq máselelerdi kóterip, qajyrly qyzmet atqardy. Onyń baspasózdegi eseli eńbegi árdaıym joǵary baǵalanady. Hasan Oraltaıdyń esimi el tarıhynda laıyqty oryn alyp, elshil tulǵanyń jarqyn beınesi urpaq jadynda máńgi saqtalady. Ataýly mereıtoı qurmetine uıymdastyrylyp jatqan «Hasan Oraltaı jáne el táýelsizdigi úshin qyzmet etýdiń qundylyǵy» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa – sonyń aıqyn dáleli» delingen quttyqtaýda.
Hasan Oraltaı Túrkııa jerinde de óz maqsatyn júzege asyra bildi. Qazaqtar týraly kólemdi maqalalary gazet betterinde jarııalandy. Sheteldegi qazaqtardyń tynys-tirligin zertteı bastaıdy. Salıhlı qalasyna ornalasqannan keıin qoǵamdyq isterge, saıası qozǵalystarǵa aralasty. 1968 jyly Mıýnhendegi «Azattyq» radıosyna qyzmetke turyp, zeınet jasyna deıin eńbek etti. Onyń jeti jylynda Hasan Oraltaı Qazaq bóliminiń basshysy boldy.
Ǵalymdar bas qosqan alqaly jıynda jazýshy, kınodramatýrg Smaǵul Elýbaı «Aqparattyq soǵys nemese ultshyldyq pen ultsyzdyq haqynda» baıandamasynda qaıratker esimin, arýaǵyn ardaqtaýymyzdyń basty sebebi Mustafa Shoqaıdyń izin basqan, isin jalǵastyrǵan qaıratkerligimen tyǵyz baılanysty, dep atap ótti.
Sanaly ǵumyryn jaı kúres emes, qazaq degen halyqtyń azattyǵy jolyna, Alash azamattary únin shetel baspasózinde jáne «Azattyq» raıosy arqyly jetkizýge ter tókti. Ol táýelsizdik jolyndaǵy kúrestiń aldyńǵy shebinde júrdi, – dedi jazýshy.
Al akademık Mámbet Qoıgeldi «Túrkistan tutastyǵy ıdeıasyn jalǵastyratyn rýh kerek. Jahandyq qaýip-qaterlerge Ortalyq Azııa halyqtary birikkende ǵana qarsy tura almaqpyz» deı kelip, elimizde Hasan Oraltaıdaı azattyq týyn órge ustaǵan qaıratker tulǵaǵa eskertkish qoıý týraly usynys tastady.
– Qazaq halqynyń órkenıet bıigine shyǵýyn armandaǵan qaıratker tulǵa ásirese jastardyń óz tarıhyn bilgenin armandady. Damyǵan eldermen qanattas tura bilip, tarıhı tanymyn ózine tanytýdy maqsat etti. Olardyń rýhyn jyldar boıǵy úreıden aryltý qajet degen armany da qazaq degen eldiń bolashaǵy úshin mańyzdy edi, – dep atap ótti fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Mekemtas Myrzahmetuly.
– Hasan Oraltaımen alǵash ret 1979 jyly Mıýnhende baǵdarlamalyq taldaý bóliminde jumys isteı bastaǵanda kezdestim. Hasandy qazaq tiline, onyń ishinde Germanııadaǵy qazaq dıasporasynyń múshelerine degen adaldyǵy úshin birden baýyr basyp kettim, – dedi esteliginde «Azattyq» radıosynyń burynǵy dırektory Charlz Karlson.
EUÝ professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Tursyn Jurtbaı: «О́ziniń sanaly ǵumyryn Alashtyń azattyǵy jolyna arnaǵan tulǵanyń ómiri táýelsizdik qundylyqtarymen, ıgilikterimen sabaqtasyp jatty. О́r deseń – О́r, Altaı deseń – Altaıdaı asqar azamat bolatyn», dep tolǵandy.
Qaıratker ómiriniń azattyq jolyndaǵy kúresi búgingi jastarǵa úlgi-ónege. Onyń otanshyldyǵy, namyspen astasyp jatatyn talapshyldyǵy artynda qalǵan jazba muralarynda anyq kórinis beredi. Týystarynyń atynan sóz alǵan qaıratkerdiń baýyry Ábilbashar Ilııasuly da tarıhı tulǵanyń irgeli isterine toqtaldy.
Desek te, armany, múddesi ultynyń jarqyn keleshegimen úndesken Hasan Oraltaı batys Germanııanyń Mıýnhen qalasynda 28 jyl boıy «Azattyq» radıosyndaǵy qazaq redaksııasynda qyzmet etti. Maqsat-múddesin qazaq eliniń táýelsizdigi men derbestigine arnady.
– «Azattyq» radıosy qazaq eliniń táýelsizdigi jyldar boıy batyl pikirlerdi áýe tolqynynda taratty. 1995 jyldyń basynda Mıýnhennen Chehııa astanasy Praga qalasyna kóshken «Azattyq» radıosyn ornalastyrýǵa atsalysyp, Qazaqstannan kelgen mamandarǵa kóp nárseni úıretti. Onyń amanaty: Jyl saıyn Mustafa Shoqaı týraly habar daıyndap, azattyq jolyndaǵy kúresin, iske asyra almaǵan ıdeıasyn tyńdarmannyń qulaǵyna jetkizińder. Shyǵys Túrkistandaǵy Ospan batyrdyń ult-azattyq úshin kúresin, eli úshin aıqasyp ótkenin, aıýandyqpen óltirilgenin eldiń esine salyp, habar berip turyńdar. Alashorda úkimetiniń qurylǵan kúnin, qazaq memleketin quryp, sonyń qalyptasýyna janyn sala kúresken Álıhan Bókeıhanuly bastaǵan qaıratkerlerdi eske alýdy umytpańdar, – dep eske aldy. Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bas sarapshysy Saıasat Beıisbaı.
Hasan Oraltaıdy eske alý sharasy ǵalymdardyń zertteýleri, estelikterimen ári qaraı jalǵasyn taýyp, rýhyna quran baǵyshtalyp, as berildi. Almaty qalasyndaǵy «О́jet» yqshamaýdanynda Hasan Oraltaı atyna kóshe berilip, Astana teatryndaǵy qoıylymǵa ulasty.
