Aýyspaly egis – jerdi azdyrmaýdyń jaqsy amaly

Al óńirdegi klımat jaǵdaıy­nyń óte qubylmalylyǵy, topy­raq qunarynyń ártúrli bolýy, daqyldardyń ár alýan túrin ósi­rýge múmkindik beredi. Bul óz ke­zeginde naryqtyq ekonomıka jaǵ­daıynda aýyl sharýashylyǵy taýar óndirisinde ekologııalyq jáne ekonomıkalyq turaqtylyqty qam­tamasyz ete alar edi.

Qazir aýyl sharýa­shy­lyǵy ón­dirisi naryqtyq qatynas­tarǵa kó­shý nátıjesinde agrarlyq sala­nyń tıimdi damý baǵyttaryn anyq­taý qajettiligi týyndap otyr. Kez kel­gen eginshilik salasynyń ne­­gizgi býyny aýyspaly egis bolyp tabylady. Keıingi jyldary óń­delgen egistik jerlerdiń qu­­ry­lymy ǵylymı negizdelgen aýys­­paly egis júıesin tıimdi paı­da­la­nýdyń nátıjesi kórset­kendeı, óńirdiń ártúrli topyraq-klımattyq aımaqtarynda ósetin alýan túrli aýylsharýashylyq da­­qyl­daryn ár­taraptandyrýdy qol­daný arqyly ony odan ári jaq­sar­týǵa múmkindik bar ekendigi baıqaldy.

Aýyspaly egistegi aýyl sha­rýa­shylyǵy daqyldarynyń du­rys ornalasýyn paıdalanǵanda ǵana óńdelgen jerlerdi jaqsar­týǵa baǵyttalǵan barlyq agro­teh­nı­kalyq sharanyń tıim­diligi artady. Daqyldardyń bıo­lo­gııalyq qajettilikteri toly­ǵy­men qanaǵattandyrylady. Teh­no­logııany birkelki yńǵaıly qol­danýǵa qol jetkiziledi jáne óndiris shyǵyndary azaıady.

Sondyqtan aýyspaly egis júıesi tabıǵı klımattyq re­sýrs­tar men ósimdiktiń áleýettik múm­kindigine qaraı daqyldar­dyń bıologııalyq toptaryn utymdy paıdalaný jolyna baǵyttalýy kerek. Bul ásire­se ártúrli aımaq­ta óte mańyzdy. Odan qaldy aýyl sharýashyly­ǵy daqyldaryn ósirý úshin qazirgi zamanǵy resýrs-qordy únemdeý teh­­nologııalaryna jáne ónimdi ­aýys­paly egisterge kóshirý mańyz­dy shara bolyp qala beredi. Egis­tik qu­rylymynda aǵymdaǵy jaǵdaı, júr­gizilgen taldaý nátıjesi men óńir­degi topyraq-klımattyq aımaq­taǵy derekter osyny kórsetti jáne ony odan ári qaraı jetildirýdiń mol múmkindikteri bar ekenin anyq­tady.

A.Baraev atyndaǵy Astyq sha­rýa­shylyǵy ǵylymı-óndiristik or­ta­lyǵynda (AShǴО́O) ornalas­qan aýyspaly egis zerthanasynyń ­kóp­jyl­dyq stasıonarlyq ýchas­kesin­degi uzaq merzimde júrgizilgen ǵyly­mı jumystardan alynǵan derekter boıynsha aýyspaly egis tanaptarynda ártúrli daqyldardy bıologııalyq erekshelikterine qa­raı tıimdi ornalastyrý arqyly ósirý sharýa qojalyqtaryna orasan zor paıda ákeletindigin kórsetti.

Usynylatyn daqyldar men ­aýyspaly egis kesteleri Aqmola jáne basqa da oblystar jaǵdaıynda aýyspaly egisterdi ıgerý kezinde mynadaı negizgi usynymdardy saqtaý qajet:

- aýyspaly egistegi daqyl­dar­dyń kezektesýi negizgi aýyl sha­rýa­shylyǵy daqyldary jazdyq jumsaq bıdaı úshin eń jaqsy alǵy daqyldardy tańdaýdy eskere otyryp júzege asyrylady;

- aýyspaly egistiń paıdalaný áleýeti agrotehnıkalyq is-sharalardyń saqtalýy men oryndalý sapasyna baılanysty
bolady;

- egis alqaptarynyń kólem­­dik qurylymyn qurý jáne qalyp­tas­tyrý kezinde egistik tanaptar aýys­paly egisterde bir bıologııalyq toptyń daqyldaryn almastyrýǵa jol beredi.

Mysaly, aýyspaly egis kestesi boıynsha asburshaq daqyly orna­lasýy qajet bolsa, ony qa­lyptasqan jaǵdaılarǵa baıla­nysty (ádette qýańshylyqtyń bolýy) noqat daqy­lymen aýystyrý­ǵa bolady. Bul jaǵdaı bıdaı, arpa jáne t.b. daqyldar úshin de jaramdy. Eń bastysy, daqyldardy óz ornyna qaıtyp kelý merzimin qa­tań saqtaý qajet. Tanaptarǵa keıbir daqyldardy kelesi jyly óz ornyna qaıta sebýge bolmaıtyn birqatar daqyldar (burshaq, ja­symyq, maıly zyǵyr, kúnbaǵys, kók­temgi raps) bar. Sol daqyldar bel­gili bir jyldardan keıin óz ornyna qaıtadan oralýy kerek. Maıly jáne burshaqty daqyldar úshin burynǵy óz ornyna oralý ýaqyty 3-4 jyl, al maıly zyǵyr jáne kúnbaǵys daqyldary óz ornyna 4-5 jylda ornalasýy kerek. Jazdyq bıdaı, arpa, júgeri sııaq­ty daqyldardyń ónimdiligi aıtar­lyqtaı tómendemeıdi. Sondyqtan bir tanapta birneshe jyl boıy qaıta-qaıta ósirýge bolady.

- budan basqa, daqyldardyń kezektesýi jáne olardy burynǵy ornyna qaıtarý aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń tabıǵı jaǵdaımen, naryq konıýnktýrasymen, tehnıkalyq, qarjylyq múm­kindigimen, sharýashylyqtyń qaı salaǵa mamandandyrylýy men aıqyndalady.

- ártúrli par tanaby túrlerin, kópjyldyq shópterdi, burshaq jáne birjyldyq mal azyǵy daqyldaryn jasyl balaýsaǵa nemese súrlemge qoldanatyn jáne erte jınalatyn ónimderden keıin ornalastyrý usynylmaıdy.

- jazdyq bıdaı kóbine erte bolatyn aıazǵa deıin pisip úlgermeı­tin taýly-qyratty aýdandarda ortasha erte jáne erte pisetin dán suryptarynyń úlesin arttyrý qajet. Nemese jazdyq jumsaq bıdaı daqylynyń úlesin azaıtý arqyly arpa daqylynyń kólemin ulǵaıtýǵa bolady.

- qysqa aınalmaly dándi da­qyl­dardyń aýyspaly egisterin uzaq ýaqyt paıdalanǵanda jáne olardy ónimdi aýyspaly egis­ter­men salystyrǵanda topyraq­tyń qu­narlylyǵy birshama tómen­deıtini baıqalady jáne egistik jerlerdi paıdalaný tıimdiligin tómendetetinin ár ýaqytta este saq­taǵan jón;

- qara topyraqty jáne qara qońyr topyraqtyń relefi boıynsha jazyq nemese sál ǵana tolqyndy tanaptar aýyspaly egistiń kez kelgen túrine (astyq-parly, maıly ónimdi, otamaly daqyldardy, t.b.) paıdalanyp jaratýǵa bolady.

- sý erozııasynyń paıda bolý qaýpine baılanysty kólbeý birligi 0,5^O-dan asatyn tanaptardy taza súri jerge qaldyrý usynylmaıdy. Sebebi topyraqtyń betki qabaty kóktemgi aǵyndy sý men shaıylyp qarashirik mólsheri birshama azaıady. Mundaı tanaptar aýyspaly egis aınalymy kezinde únemi ósimdik jamylǵysynyń astynda jabyq bolýy qajet.

Mysaly, qazirgi AShǴО́O-ǵy aýys­paly egis zerthanasynyń kóp­jyldyq stasıonaryndaǵy júr­­­gizilgen dalalyq aımaqtaǵy uzaq­­merzimdi zertteýleri kelesi ná­tı­jelerdi kórsetti. Dalalyq aýys­paly egisterdiń tanaptyq ǵyly­­mı-tájirıbe eksperımentterin ­júr­gizgenge deıin (1962 j.) topy­­­raq­tyń 0-20 sm qabatyndaǵy bas­tap­­­qy qara­shirindiniń mólsheri ­3,9%-dy qurady. Nátıjesinde, Aqmola ob­ly­synyń ońtústik karbonat­ty qara topyraqtaryndaǵy óńdelgen jer­lerdi uzaq ýaqyt boıy 5-6 tanapty dándi-súrli aýyspaly egisterin paıdalanǵanda topyraqtyń 0-20 sm qabatyndaǵy jalpy qarashirindi mólsheri 12,7%-ǵa deıin azaıdy. Al 2-tanapty aýyspaly egiste jalpy qarashirindi mólsheri birshama tómendep, 25,5%-dy qurady. Bir orynda uzaq úzilissiz ornalasqan taza súri jer tanabynda bastapqy kórsetkishten 33,55%-ǵa azaıǵanyn kórsetti.

Munyń basty sebebi, eń aldymen, topyraqty jıi 4-5 ret mehanıkalyq óńdeý men meha­nı­ka­lyq quraldardy qoldanýdyń áserinen erozııanyń paıda bolýyna jaǵdaı jasaldy jáne organıka­lyq zattardyń birtindep azaıyp joǵalýyna ákeldi. Bul qazirgi za­manǵy aýyl sharýashylyǵynyń basty problemasy jáne topyraq­tyń qunar­lylyǵynyń birtindep azaıýyna alyp keledi.

Qoryta aıtqanda, aýyl­sha­rýa­shylyq óndirisi jaǵdaıynda taýar óndirýshiler (fermerler) osy atal­ǵan jáne basqa kór­setkishterdiń barlyǵyn es­ke­rip, joǵary ónim alý úshin to­py­raq­taǵy qara­shirin­di mól­sherin saq­tap qalýǵa kúsh sa­lýy kerek. О́ńir­degi dıqan qa­ýymy ózderiniń egis­tik kólemi­niń qurylymynda mar­gınaldy (óte joǵary tabys ákeletin ósim­dik­­ter) daqyldardy ósirýge asa kóp kóńil bólýdi qajet etedi. Osy daqyl­dar­men qa­tar basqa ósimdikterdiń egin­shilik mádenıetin joǵary kó­terý jáne barynsha ekologııalyq qaýip­siz mol sapaly ónim alý el tu­ty­natyn ónimniń ózindik qunyn tómendetýge negizgi sebepker bola alady.

Aldabergen Aldaońǵaruly,

A.Baraev atyndaǵy

Astyq sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ortalyǵy eginshilik bóliminiń meńgerýshisi