Astanadaǵy S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń ǵalymdar toby erekshe qurama jem ázirlep, mol paıdaǵa kenelip otyr. Mal azyǵy aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ózekti máseleniń biri ekeni anyq. Onyń jyl ótken saıyn quzyrly organdardan bastap qarapaıym sharýanyń bas aýrýyna aınalýy da sondyqtan. Elimizdiń jer kólemi úlken bolǵanymen mal azyǵynyń jetispeýshiligi jáne onyń sapasynyń tómendigi anyq baıqalyp otyr. О́kinishtisi másele jyl ótken saıyn kúrdelenip barady. Munyń qandaı sheshimi bar? Otandyq ǵalymnan surap bildik.
– Biz Astana mańynan úsh birdeı qurama jem óndirý sehyn ashyp, jumys isteýdi bastadyq. О́nimimizdi «BioFeed» dep atadyq. Bul – fıtobıotıkalyq jem qospasy. Negizinen iri qara maldyń ónimdiligin arttyrý úshin daıyndalady. О́zderińiz bilesizder, kez kelgen mal kúıis qaıtarady. Bizdiń ónim olardyń as qorytýynyń fızıologııalyq úderisterin yntalandyrýǵa arnalǵan bıologııalyq belsendi zattardyń kózi bolyp sanalady. Ekinshi jaǵynan bıologııalyq belsendi azyq qosymshasy maldyń ımmýnıtetin arttyrýda septigi mol, – deıdi Iýrıı Baldjı.
Keıde biz otandyq ǵalymdardyń jasap shyǵarǵan ónimderine senimsizdik, nemquraıdylyq tanytatynymyz bar. Biz ǵalymnan atalǵan jem qospasynyń mal úshin, onyń ónimin tutynýshy adam úshin zııany bar-joǵyn surap bildik. Atalǵan azyqtyń quramy men jasalý joldaryna da qyzyǵýshylyq tanyttyq.
– Bul – bıologııalyq belsendi komponentter. Biz ónimderimizge hımııalyq zattar qospaımyz. Hımııanyń adam men jan-janýar úshin tipti ekologııa men taǵam salasynda da asa qaýipti ekeni belgili. Eger ónimderimizden hımııalyq quram anyqtalsa, jaǵdaı qıyn bolady, – deıdi ǵalym.
Qysqasy, jańa azyq túrin jegen mal túligi as qorytýǵa artyq energııa jumsamaıdy. Osylaısha, ónimdilik qasıetteri jaqsara túsedi.
– Qurama jemdi daıyndaý joly da ózgeshe. Jem daıyndaý úshin ákelingen qarapaıym taýarlyq astyq eń aldymen ǵalymdar tarapynan tekserilip, analız jasalady. Eger shıkizattan qandaı da bir zııandy áserler baıqalatyn bolsa, aldymen sol zııankestiń mal organızmine túsip ketpeıtindeı etip sharalar uıymdastyrylady. Iаǵnı ekstrýdtaý ádisi qoldanylady. Ekstrýdtaý degenimiz – jemniń taǵamdyq qundylyǵy men qaýipsizdigin arttyratyn barotermııalyq úderis. Ekstrýzııa eki úderiske negizdelgen – temperatýra jáne asa joǵary qysymnyń áseri. О́nimge osy eki ádisti qoldanǵan sátte jem quramyndaǵy mal organızmi men ónimine áser etetin barlyq zııankes joıylady. Osydan keıin baryp qajetti mal azyqtyq dárýmender mólsherlemeleri asa dáldikpen engiziledi. Bul úderis aıaqtalǵan sátte baryp qurama jemdi shıratyp keptirip daıyn ónim alynady. Budan bólek bul daıyn jemniń organoleptıkalyq, fızıkalyq jáne hımııalyq kórsetkishterin retteýge múmkindik beredi, – deıdi Iý.Baldjı.
Eger ekstrýdtaý ádisi qoldanylmaǵan jaǵdaıda malǵa berilgen azyqtyń 50-55 paıyzy qaldyq retinde syrtqa shyǵarylady. Al ekstrýdtaý ádisi qoldanylǵan qurama jem jegen maldan tek 5 paıyzy ǵana syrtqa shyǵady. «Bizdiń ǵylymı dálelimiz boıynsha jemniń 95 paıyzy azyq retinde maldyń boıyna darıdy. Bul óz kezeginde mal óniminiń ulǵaıýyna jáne etti maldyń salmaq qosýyna erekshe múmkindik beredi», deıdi ol.
Ǵalymnyń aıtýynsha, jańa ónimdi paıdalana bilgen sharýa qojalyqtary mal azyǵyn eki ese únemdeıdi.
Ǵalymdar qurama jemdi daıyndaý barysynda onyń quramyna fıtobıotık qosatynyn aıtty. Fıtobıotıkter degenimiz – organızmge erekshe áser etetin ártúrli ósimdikterdiń syǵyndylarynan turatyn mal azyǵyna paıdaly qospa. Onyń quramynda maı qyshqyldary (55%); flavonoıdtar (6,78%); organıkalyq qyshqyldar (2,5%); fenol qyshqyldary; kómirsýlar; A, S, R, V12 vıtamınderi; ıod, myrysh, marganes, mys, kobalt mıkroelementteri; amın qyshqyldary jáne fenolglıkozıdter bar.
– Bul qospalardyń barlyǵy dáleldengen jáne naqty paıdasy bar. Bul janýarlardyń saý bolýyna jáne tóliniń sapaly bolyp qalyptasýyna da kepildik beredi, – dep naqtylady ǵalym.
Qazirgi tańda ǵalymdarymyz oılap tapqan ónimdi jeke kásipkerler kóptep satyp ala bastaǵan. Sonymen birge satyp alǵan sharýa qojalyqtaryna ǵalymdar toby synaq merzimin bekitip, belgili bir ýaqytqa deıin sharýashylyqtyń mal azyǵy men mal ónimdiligin baqylap, zertteýler júrgizip keledi. Alǵashqyda iri qara mal úshin daıyndalǵan azyq ónimi qazir usaq maldar men ózge de úı janýarlary úshin ázirlenip, ǵylymı dálelder, tujyrymdar jasalyp jatyr. Bul biz úshin jańa qadam, jańa múmkindik, – deıdi Iý.Baldjı.
Berdibek HABAI,
jýrnalıst
