Eldi mekenderiniń basym bóligi taý bókterinde ornalasqan Tólebı aýdanynda taza aýada saýmalmen sýsyndap, tamasha tabıǵat aıasynda serýendep, jaıly da alańsyz demalýǵa múmkindik jasalǵan oryndar kóp. Taýly aýdannyń áleýeti negizinen týrızm salasyn damytýǵa qolaıly bolǵandyqtan da júıeli jumystar júrgizilip jatyr. Aýdan ákimdiginiń dereginshe, búginde bul baǵytta 76 nysan jumys istep jatyr. Atap aıtsaq, shańǵy bazasy, 4 emdik-saýyqtyrý orny, 71 demalys aımaǵy, 64 saıajaı bar.
«Týrızmdi negizgi tabys kózderiniń birine aınaldyrýǵa múmkindik kóp. Bul salada naqty kórsetkishterimiz de bar. Tabıǵatymyz, aýdannyń ornalasqan jeri eskerilip, Birkólik shatqalynda, Qasqasý baǵytynda, Qoǵaly aýyldyq okrýginde zamanaýı týrıstik nysandar paıdalanýǵa berilip jatyr. Endigi maqsat – solardy halyqaralyq talaptarǵa sáıkestendirý. Degenmen aýdan bıýdjetinde qazir týrızmniń úlesi kóp dep maqtana almaımyz. Onyń birneshe sebebi bar. Máselen, aýdanda týrıstik nysan salǵan kásipkerlerdiń birazy Shymkentke nemese basqa aýdandardyń salyq organdaryna tirkelgen. Salyqty sonda tóleıdi. Qazir biz osyǵan baılanysty memlekettik kirister basqarmasymen birlese jumys atqaryp jatyrmyz. Bıznesmen nemese ınvestor týrıstik nysandy Tólebıde salsa, osy jerden tabys tapsa, onda nege osy jerge tirkelip, salyqty osynda tólemeske? Aýdanda jyl on eki aı týrısterdiń qarasy úzilmeıdi. Syrttan keletini, basqa óńirlerden kıeli jerlerge zııarat etýshiler, demalýshylar bar. Soǵan baılanysty servıstik qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartý – basty nazarymyzda. Jol boıynda jergilikti turǵyndar týrısterge kishigirim shaıhana, dámhanany jeńil konstrýksııamen salyp, qymyz-kójesin, qurt-maıyn satyp, óz nápaqalaryn taýyp otyrýǵa múmkindik jasalyp jatyr», deıdi Tólebı aýdanynyń ákimi Tólegen Telǵaraev.
О́tken jyldyń resmı statıstıkalyq málimeti boıynsha, Tólebı aýdanyna 47 myń týrıst kelip ketken. Beıresmı derek boıynsha kelýshiler budan da kóp. Tabıǵat aıasynda bir-eki kún demalyp ketemin deıtinder Birkóliktegi demalys oryndaryna, al endi taýǵa shyǵamyz deıtinder Qasqasý baǵytyna kóp barady. El nazaryndaǵy aýqymdy joba – Qasqasý shańǵy bazasyna qatysty jumystardyń birinshi kezeńi júrip jatyr. Aýqymdy jobaǵa 3,5 mlrd teńgege jýyq qarjy jumsalǵan.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev otandyq týrızmniń áleýeti zor ári kórikti jerlerdiń kóptigin, jurttyń áli de ol jerlerge baryp demalýyna qoly jete bermeıtinin aıtqan bolatyn. «Sondyqtan týrızm salasyna tyń serpin berý úshin aldymen ınfraqurylym máselesin keshendi túrde sheship, qyzmet sapasyn túbegeıli jaqsartý qajet. Jalpy, týrızmniń bolashaǵy zor ekenine kásipkerlerdiń kózi jetýge tıis», dedi Prezıdent.
Osy oraıda tumsa tabıǵatymen qanshama aqynnyń, qylqalam sheberleriniń qalamyna arqaý bolǵan Tólebı aýdanynda ınfraqurylym júıelerin jańartýǵa erekshe kóńil bólinip jatyr. Aýdan kólemindegi demalys aımaqtaryna baratyn joldarǵa asfalt tóselip, aıaq jol salynyp, túngi jaryq ornatylýda. Máselen, alys-jaqyn shetelge tanymal «Birkólik» demalys aımaǵyna baratyn joldar jóndelip, 8,6 shaqyrym «Sharaphana – Jańabazar – Birinshi mamyr» avtomobıl jolynda orta jóndeý jumystary júrgizilip jatyr. Bıyl «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aıasynda 14,7 shaqyrym bolatyn 18 kóshe jóndeýden ótedi. Sondaı-aq «Shymkent – Qasqasý – Kóksáıek – Shymkent» avtomobıl jolynyń 36 shaqyrymyna ortasha jóndeý jumystary júrgizilýde. Aýdandaǵy kıeli oryndardyń, paıda bolý tarıhyn sheteldik týrısterge, jastarǵa dáripteýdiń de bereri mol. Iаǵnı zııarat etý oryndary da týrızmdi damytýǵa úlken úlesin qosyp keledi. Mysaly, Tólebı aýdany, Qazyǵurt taýy baýraıynda ornalasqan Ǵaıyp Eren Qyryq Shilten áýlıeli mekenge elimizdiń túkpir-túkpirinen, alys-jaqyn shetelden kelýshiler óte kóp.
«Bul jerde Allanyń qudiretimen jaratylǵan Adam Ata men Haýa Anadan bastap, on segiz myń ǵalamnyń belgisi bar. Ǵaıyp Eren Qyryq Shilten degenimiz – kózge kórinbeıtin tylsym dúnıe. Qazaqtyń batyrlar jyrynda, dastandarynda aıtylady. Qaıbir zamanda kútimsiz qalǵan kıeli aýmaq 1993 jyldan beri qolǵa alynyp, kóp jumys atqaryldy. Kórshi Reseıden, О́zbekstannan, Qyrǵyz elinen kóp keledi. Keshegi pandemııadan buryn alys shetelderden Qytaı, Fransııa, Aýstralııadan da kelýshiler kóp boldy. Týrıst retinde kelýshilerge aıtyp túsindiremiz, bul týrıstik oryn emes, zııarat orny dep. Kóbinese zııarat pen saıahatty shatastyrady. Onysy durys emes. Odan keıin Ata men Ana belgisiniń arasynan ótip jatqan kezde kúnániń qatysy jaıynda kóp aıtady. О́zin synaý úshin keletinder kóp. Kúnám bar ma, joq pa dep. Bul jerde kúnániń qatysy joq. Iá, denesi iri kisiler syımaı jatady, óıtkeni arasy tar, jińishke kisiler de syımaı jatady, óıtkeni olar qorqady. О́kpe syǵylady, júregi qysylady áıteýir óte almaı qalyp jatqany bolady. Áıtpese, ol turǵan dúnıe qımyldamaıdy, sizdi qyspaıdy. Shyn nıet etseńiz, emin-erkin ótýge bolady», deıdi shyraqshy Sáken Bódeneev.
Ǵaıyp Eren Qyryq Shiltenniń kireberisindegi qasıetti tut aǵashy jemis-jıdek, dán-daqylsyz adamzattyń kún kórýi múmkin emes ekenin bildiredi eken. Sodan keıin joǵary órleseńiz, bıiktigi on metrge jýyq, uzyndyǵy jıyrma metrdeı, bastary shyǵysqa qaraı uıysyp jatqan Ata men Ana degen eki alyp tasqa kelesiz. Ananyń baýyr jaǵynda tórt bólikke bólingen qazannan aýmaıtyn belgi bar. Bul – «Tórt qubyla túgel, tórt túligimiz saı bolsyn, qora maldy bolsyn!» dep tilek tileıtin jer. Ananyń sharasy, nárestesi, súti, qamyry belgileri – bári de kıeli orynnyń qasıetin arttyryp tur. Bul kıeli jerdegi eń negizgi zııarat rásiminiń biri Ata jáne Ana atalatyn bir-birine súıenip turǵan eki alyp jartastyń arasynan tildi kálımaǵa keltirip, oń jaq ıyqty alǵa salyp bir qyrymen ótý bolyp sanalmaq. Shyraqshy alǵash kelgen kisi atanyń qoltyǵynan ótkeni durys ekenin aıtady. Sebebi ata joly úlken. Kópshilik negizinen osy tastyń aldyna zııarat jasap túneıdi. Kelýshilerdiń bári de «Ata men Ana tasy arasynan óteıin, boıymdaǵy aýyrtpalyǵymnan seıileıin» dep, nıet etetini anyq. Iаǵnı eń bastysy Allaǵa sený, ıman keltirý, nıet etý, tazalyq pen adaldyqty, ımandylyqty sanaǵa sińirý.
«Ǵaıyp Eren Qyryq Shilten» qaıyrymdylyq qorynyń tóraǵasy Mahmýd Naqypbaevtyń bul máselede ózindik kózqarasy bar. Ol – zııarat pen saıahatty shatastyrmaý, bul araǵa tazalanyp shyn nıet etip kelý qajettigin aıtady. Shyraqshynyń áńgimesine qulaq túrsek, áýlıeniń tómengi jaǵyndaǵy qasıetti bulaq sýynyń biri – kóz, ekinshi kózi – entikpe, óńesh, jutqynshaq, asqazan, úshinshisi júıke aýrýlaryna emdik qasıeti bar eken. Úsh bulaq sýynyń dámi bir-birine uqsamaıdy. Ǵaıyp Eren Qyryq Shilten áýlıe jatqan jerdiń aldy qazir abattanyp, kóriktenip, ınfraqurylymdyq keshen retinde damyp keledi. 100 adamǵa arnalǵan zamanaýı qonaqúı boı kótergen. Qymyz, shubat iship, tynyǵyp otyratyn jazdyq ashana bar. Qoǵamdyq qor tóraǵasynyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta namaz oqıtyn arnaıy oryn, kitaphana ashylmaq. Shaǵyn medrese ashý da – erteńgi kúnge josparlanǵan kóp istiń biri. Kıeli mekende ótkizgen bir saǵatqa jýyq ýaqytta munda elimizdiń túkpir-túkpirinen zııarat etýshiler men týrısterdiń aǵylyp kelip jatqanyna kýá boldyq. Jolaýshy tasymaldaıtyn úlken avtobýstardyń birinde Batys Qazaqstannan kelgen zııaratshylar, endi birinde kórshi О́zbekstan elinen kelgen zııaratshylar boldy.
Aýdan aýmaǵynda kópshilik arnaıy baryp, móldir sýyn iship ári ózimen birge ala ketetin áýlıeli bulaqtar kóp. Sonyń biri – Kemeqalǵan aýyldyq okrýgi Uıymshyl aýylyndaǵy Meıram ana áýlıeli orny. Aýyl turǵyndary jer astynan qyz-qyz qaınap shyǵyp jatqan bulaq aýmaǵyn tastarmen qalap, shaǵyn toǵan jasap, bulaq basyn lastamaýǵa shaqyratyn sózder jazyp ilipti. Ana kesenesine kóbinese perzent súımegen kelinshekter táý etip keledi eken. Al Aqbastaý aýylynda ornalasqan Kózdi ata kıeli orny jaıynda ańyzdarda baǵzy zamandarda Qazyǵurt taýyn ári áýlıe, ári emshi adam mekendegeni aıtylady. Ol emshi kóz aýrýyn ǵana jazady eken. Sondyqtan zaǵıp bolǵandardyń barlyǵy osy emshiniń daqpyrtyn estip, dertinen aıyǵý úshin arnaıy izdep kelip, emdelip júripti. Bir ǵajaby bulaq sýynan iship, beti-qolyn jýǵan, shyn nıetimen emdelýge kelgen syrqattardyń barlyǵy kóz aýrýynan qulantaza aıyǵatyn bolypty. Sóıtip, halyq bul bastaýdy «Kóz ata bulaǵy» dep atap ketken eken.
Sýy shıpaly áýlıeli orynnyń taǵy biri – Jylaq ata jartasynan aǵatyn tamshylar kóz aýrýy, búırek jáne baýyr, asqazan, júrek dertterinen saýyqtyrar shıpaly bulaq kózi bolyp sanalady. «Kúnderdiń kúninde shapqynshylyq bolyp, er-azamattar soǵysqa ketedi. Jas balalar, áıelder qalǵan. Birde ul-qyzdar osynda oınaýǵa kelgende jaýdyń jandaıshaptary qýalap túsip, bárin óltirgen. Sol sebepti de halyq arasynda bul jer Jylaq ata áýlıesi atanyp ketken. Sýynyń emdik qasıeti bar, nıet etip kelgenderge shıpasy tıip jatady. Jylaq ata sýynyń taǵy bir ereksheligi – kúndiz de, túnde de kempirqosaq sekildi tústermen sáýlesin shashyp turady. Aldaǵy ýaqytta osy araǵa túsýdi jeńildetetin tekpishek salyp, tasjol tósesek degen josparymyz bar», deıdi on jyldan asa ýaqyt boıy osynda shyraqshy bolyp júrgen Janbolat Tálipbaev.
Al Qaratóbe aýyl ákimshiligine qarasty Maıbulaq aýylynda ornalasqan «Nur ata qorymy» saǵanasy túbinen emdik qasıeti bar 12 bulaq kózi aǵyp jatyr. Iаǵnı bulaq kózderi – adamnyń 12 múshesine em. Osyndaı emdik qasıetterimen tanymal bolǵan bulaq kózderi kóp jáne arnaıy izdep keletinder de az emes.
Kıeli oryndarǵa zııarat etýshiler saparyn taýly aımaqtyń tamasha tabıǵatynda serýendep, demalýmen jalǵastyrady. Bul oraıda Qasqasý aýyldyq okrýginde 17 demalys orny kelýshilerge qyzmet kórsetýde. «Aýyl okrýg aýmaǵyndaǵy demalys oryndary da jyldan-jylǵa kóbeıip keledi. Bizdiń qyzmetterimizdiń biri – qorshaǵan ortany qorǵaý, tazalyqtyń saqtalýyn baqylaý jáne qamtamasyz etý. Demalýshylar arasynda ózderinen keıin qoqys qaldyryp ketetinder, ókinishke qaraı, bar. Mine, sol qoqystardy jınap, ony shyǵarý úshin kólik uıymdastyramyz. Demalys oryndarynan ákimdikke keler paıda da kóp bolsa eken deımiz. Ázirge olaı bolmaı tur. О́ıtkeni demalys oryndardyń arasynda bizdiń aýdanǵa tirkelmegenderi de jeterlik. Olar tek jer salyǵyn tóleıdi, basqalaı túsim joq. Osy oraıda aýyl aqsaqaldarymen keńesip, demalys oryndarynyń ıelerimen kezdesip, ashyq áńgime ótkizý josparymyzda bar. Aýdan jerin, tabıǵatyn, sýyn jáne basqa da múmkindikterin paıdalanyp otyrǵan soń tıisti salyqtardyń osynda túsip, ol aýyldardy abattandyrýǵa, kóriktendirýge jumsalǵanyn qalaımyz. Salyq túsimi ulǵaısa, aýyl bıýdjeti de kóbeıedi. Sondaı-aq týrızmdi damytýda qurylysy qolǵa alyna bastaǵan «Qasqasý» týrıstik-rekreasııalyq kesheni jobasynyń da alar orny erekshe. Joba týrıstik salany damytýdyń 2019-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń óńirlik mańyzy bar týrıstıfıkasııalaý kartasynyń TOP-50 nysannyń tizimine, sondaı-aq Túrkistan oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń keshendi josparyna engizilgen. Qazirgi ýaqytta «Qasqasý týrıstik-rekreasııalyq ortalyǵyn» salý jobasynyń birinshi kezeńin iske asyrý boıynsha jumys júrgizilýde. Joba júzege asyrylǵan jaǵdaıda jergilikti turǵyndardy da jumyspen qamtýǵa múmkindik týady», deıdi Qasqasý aýyldyq okrýgi ákimi Meıirjan Ermahanbetov. Aıta ketelik, jobany júzege asyrý maqsatynda ótken jyly ınfraqurylym júrgizý úshin oblystyq bıýdjetten 1 mlrd 50 mln teńge qarjy qarastyrylǵan edi.
Aýdan shıpaly sýymen ǵana emes, bal tatyǵan qymyzymen de elge tanymal. Mysaly, turǵyndardyń 80 paıyzdan astamy qymyz óndirisimen aınalysatyn Dıqankól aýylynyń azamattary úı irgesinen saýmalmen saýyqtyrý ortalyqtaryn ashyp jatyr. Búginde halyq tabıǵı ónimdermen emdelýge den qoıǵan. Iаǵnı babalardan qalǵan «aýrý astan» degen maǵynasy tereń sózge mán berilip, tabıǵı ónimderdi tańdaýshylar qatary kóbeıdi. Osy oraıda saýyqtyrý týrızmine den qoıyldy. Qymyzben emdeý ortalyqtary – ımmýnıtetin nyǵaıtqysy keletinder úshin taptyrmaıtyn dúnıe. Aýyl halqy qymyzdy tek paıdalanýshylarǵa jetkizip qana qoımaı, búginde paıdasy mol sýsyndy negizgi rasıonǵa ala otyryp, emdeý maqsatynda saýyqtyrý ortalyǵyn iske qosýda. Mysaly, jeke kásipker Elmıra Espenbetova ashqan saýyqtyrý ortalyǵynda em qabyldaýshylar úshin úsh mezgil tamaq pen tórt mezgil saýmal jáne jatyn oryn usynylady. Elimizde saýmal terapııasyn qarqyndy damytýǵa úles qosyp kele jatqan kásipkerdiń taǵy biri Nurbolat Abıldaev 23 adamǵa arnalǵan emdeý-saýyqtyrý ortalyǵyn iske qosqan. Qymyzben emdeýdiń bir kýrsy on kúndi qurasa, árbir adam kúnine bir lıtr saýmal ishýge tıis eken.
Ekotýrızmniń glempıng jelisi boıynsha keltirerlik mysal kóp. Al ekotýrızm maqsattarynyń biri – kıeli jáne mádenı oshaqtarmen, tamasha tabıǵatpen, jergilikti eldi mekenniń dástúrli ómirimen tanysý. Osy oraıda aýyldardaǵy ınfraqurylymnyń jaqsarýy, turǵyndardyń qolaıly ortada ómir súrýi de týrızmniń damýyna oń yqpal eteri anyq. Onymen turmaı alys-jaqyn shetelden kelgen týrıster aýylyna qarap, memleketiniń ekonomıkalyq ahýalyn baǵalaıtyny zańdylyq.
Túrkistan oblysy
