Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Osy tusta birinshi kezekte aıryqsha atap aıtatyn jaıt – balaǵa neshetúrli bilimniń bastapqy negizderimen qosa tárbıe de beriledi. Asyly, tárbıe tabıǵatynda bilimmen etene egiz, bólinbesteı birlikte. Jas shybyq bala alǵan bilim-tárbıesine sáıkes túzý nemese qısyq bolyp ósedi. Demek balaǵa, oqýshyǵa balabaqshada, mektepte qandaı bilim beremiz, balany qalaı tárbıeleımiz – bul asa mańyzdy. Kerek deseńiz otbasylyq, aýyldyq qana emes, Otandyq, eldik, memlekettik másele. Mine, sondyqtan da uly babamyz, Shyǵystyń ekinshi ustazy Ábý Nasyr ál-Farabı óz zamanynda – H ǵasyr ortasynda-aq: «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzatqa jasaǵan qastandyq» dep qadap aıtqan.
Bas túzelmeı, balyq (halyq ta) shirı beretinin moıyndasaq, munyń ózi elimizde ózimizdiń tól eldik-ulttyq baǵytymyz – ıdeologııamyz joq ekenin, memlekettik bilim berý salasynda áli de orasan olqylyq bar ekenin kórsetedi. Ras, keıingi kezderi orta bilim júıesine kózqaras kúrt jaqsaryp, buǵan deıingimen salystyrǵanda, muǵalimderdiń jalaqysy birneshe ese ósti. Eldiń keleshegin qalyptastyryp jatqan ustazdar laıyqty eńbekaqy alyp, mártebesi kóterildi. Bul turǵyda eks-mınıstr Ashat Aımaǵambetovtiń jemisti eńbek etkenine kýámiz. Al oǵan deıin bul mindetti atqarǵan úsh-tórt mınıstr salaǵa paıda emes, zııan keltirgenin ashyq aıtýymyz kerek. Tipti aqıqatyn aıtsaq, bóten eldiń mınıstrlerindeı qaraket jasady. Árıne, A.Aımaǵambetovtiń ózi birneshe ret málimdegendeı, oń ózgeristerge Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń erekshe qoldaýy, pármendi tapsyrmalary jol ashqany shyndyq. 6-7 jastaǵy 1-synyp shákirtine orys, aǵylshyn tilin qosaqtap oqytý balǵyn sanaǵa qııanat bolǵany da kóp dálel tilemese kerek. Sondyqtan Ashat Qanatulynyń birinshi synypta balalardyń tek ana tilin, ekinshi, úshinshi synyptarda orys, aǵylshyn tilderin kezegimen oqýǵa kóshýin qamtamasyz etýi ońdy ózgeris, ıgi jańalyq edi. Osy jetistikti keıingi mınıstrler joıyp, halqymyzǵa qastandyq istemese eken delik. Biraq bul – qanaǵat emes. Eger is júzinde erkin, egemendi, eleýli (jerimiz qazynasyna, elimizdiń tarıhyna alashtyq óre-múmkindigine saı) el bolamyz desek, joǵary jáne orta bilim, baldyrǵandar bilim-tárbıesine qatysty zańdarǵa tómendegideı ózgeris-ólshemderdi engizip, bılik pen halyq deńgeıinde túrde júıeli júzege asyrýymyz shart.
Birinshi, tól jazýymyzdy – álipbıimizdi otarlaǵan (v, f, ıo, ıý, , , taǵy basqa jat árip-dybystardy zorlyqpen qosqan) orys alfavıtiniń ústemdiginen qutylyp, qazirgi ýaqytta orys tili Abaıdyń kezindegideı dúnıeniń kilti emes ekenin eskerip, álippemizde tek tól árip tańbalardy qaldyrýymyz qajet. Osyǵan qosa orys tili – qatardaǵy shetel tilderiniń biri ǵana bolǵandyqtan, ony bastaýyshta oqýdy múldem toqtatyp, tek ortalaý mekteptiń alǵashqy synyby – 4-synyptan bastap oqytqan oryndy. Bizdińshe, bul jer-jahandaǵy aqparattyń, ilim-bilimniń 90 paıyzyn qamtyp, álemdegi eń birinshi jáne eń qajetti aǵylshyn tiline de qatysty bolýy ádiletti.
Biz nege naq osyndaı ózgeris – usynystar jasap otyrmyz? Birinshiden, óz múddemizge saı, ózimizdi syılaı bilýimiz. Ekinshiden, balalardyń bári aqyn, ǵalym bola almaıtyny sekildi atalǵan pánder muǵalimi lıngvıst-ǵalym, jýrnalıst-qalamger bolmaıtyn basqa shákirtter úshin qııanatqa barmaý, ádilettilik. Al bul tilder kerek bolsa, adamdar balǵyn shaq túgil kekse kezinde de orys, aǵylshyn tilderin úırenip alatynyn kórip júrmiz ǵoı. Úshinshiden, bizdiń aıtyp otyrǵanymyz ómirde bolǵan, tıimdiligi ábden dáleldengen, qoldansaq búgingi qalyp-qaǵıdalardan ozyq ta ońdy nárseler. Máselen, biz jamandaıtyn keńes kezinde shetel tilderi bastaýyshta oqylmaıtyn, tek 5-synyptan bastap oqytylǵany málim. Osy bir jaqsy ári oqýshylar qabiletine saı ólshemdi ala salmaı, 30 jyl ońdy-soldy reforma jasaýymyz – memleket múddesin aıaqqa basý ma, joq álde bul rette de kópshilikti aldap, halyq aqshasyn shashý boldy ma? Shyn máninde izdenip paıdaly reformalardy júzege asyrýdy kózdesek, 30 jyl ýaqyt Japonııa men Norvegııadaǵy bilim júıesinen de artyq jasampaz jańalyq ashatyn ýaqyt emes pe?
Biz táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynda kóp nárseni búldire qoıǵan joqpyz. Qol qysqa, qarjy tapshylyǵynan da shyǵar. Sodan keıingi mınıstrler ómirde bar velosıpedti jaqsartyp jetildirý ornyna syndyryp, qaıta jamap-jasqap, anaý eldiń aqylyn tyńdap, myna eldiń nusqaýyna namazhandaı uıyp, boldyrýmen emes soldyrýmen aınalysty. Bálkim, munda bizdiń órkenıetti, ozyq el emes, urlyqpen baıyǵan olıgarhtaryn quldyq uryp, týma jaratylysyna tán ulttyq bolmys-minezinen aıyrylǵan, álemdik jahandaný josparyna saı qanatynan qaıyrylǵan beıshara ulys qurý, qalyptastyrý saıasaty da áser etken shyǵar. Jer júzindik kólem-kelede dos az, «qastar» kóp, basty nárse – el-memleket múddesi bolsa, biz nege jahandandyrý ókilderiniń keńesimen bolashaǵymyzdy músindeıtin balalarymyzdy ǵalamtor quly, orystyń uly etýimiz kerek.
Shańyraq kótergen Ádiletti Qazaqstanǵa kirer esik – zamanaýı bilim bolsa, onyń bolashaq ıelerin qalyptastyratyn altyn besik – ulttyq tárbıe. Jalpy, adamzattyq adamgershilikke enshiles alashtyq tárbıe. Neshetúrli mamandardy: ınjener, tehnolog, agronom, munaıshy, fızık, muǵalim, shopan, taǵysyn taǵylardy daıarlaıtyn – fızıka, matematıka, pedagogıka, hımııa, medısına taǵy basqa ilim-bilimder bolsa, adamdy tek ádebıet pen óner tárbıeleıdi. Sulý, asyl mazmunymen ǵana emes, bala aqylyna nur, qaıratyna – ystyq ot, jyly júregine – nysanyna sáıkes az-kóp azamattyq uly rýh qosatyn tálimimen. Ashy da asyl aqıqat osyǵan saısa, balabaqshada, mektepte, joǵary oqý oryndarynda aldymen ádebıet, tarıh, kópshilikke asa qajet óner úlgileri tereń de túbegeıli oqytylýy mindet. Oqýlyqtar qarapaıym da qyzyqty, shákirtke oı salyp, qııalyn sharyqtatatyn bolýy kerek. Sebebi mekteptegi pánder – álippe, azamattyq ómirtanýǵa, úlken ǵylymǵa, bilimge bastar kilt, aparar baspaldaq bolǵany jón.
Uzyn sózdiń qysqasy, bizge, elimizge keregi – nadan emes, adam, qojaıynnyń aıtqanynan (durys bolsa, másele basqa) shyqpaıtyn qul emes, ul-qyz otbasy men Otany úshin adal da aıanbaı qyzmet etetin azamattar qajet bolsa, onda birinshi kezekte jas urpaqqa bilim, adamgershilikti ózek etken tereń tárbıe berýge mindettimiz. Sonda ǵana álemdik pánder olımpıadalarynda balalary top jaryp, birinshi – besinshi júldeler alyp júrgen daryndy halqymyzdan urylar emes, ulylar kóktep shyǵady.
Túıip aıtqanda, mektepterimizdiń mańdaıynda Ońtústik Afrıka Respýblıkasynyń Stellenbosh ýnıversıtetiniń urany «Kez kelgen ultty qurtý úshin atom bombasyn jarýdyń, alys qashyqtyqqa ushatyn raketany atýdyń qajeti joq. Ol úshin eldegi bilim berýdiń sapasyn tómendetip, shákirtterge emtıhanda jalǵan aıtýǵa jol berilse bolǵany. Dál osyndaı mektepti bitirgen dárigerlerden naýqastar jazylmaıdy, óledi; ınjenerler qolynan salynǵan úı-ǵımarattar qulaıdy. Naq osyndaı ekonomıster-býhgalterler tarapynan memleket aqshasy talan-tarajǵa túsedi, naq osyndaı zańgerler men sýdıalar ádilettilikti tabanǵa taptaıdy. Bilimniń kúıreýi – ulttyń kúıreýi» degen sózder jazylyp tursa kánekı! Osyndaı túzý sózge saı isimiz – bilim-tárbıemiz túzelse, kemel keleshek qashyq emes.
Baqyt SARBALAEV,
jazýshy-synshy
