«Yrǵyz-Torǵaı» rezervaty – sırek ań-qus saqtaıtyn meken

Mekeme ınspektorlary erekshe qorǵala­tyn aýmaqqa Táýip, Jaısańbaı, Nura aýyl­dyq okrýgteri jaǵynan kirip, kıik tóldep, qustar uıa basyp, kólderde balyq ýyldy­ryq shashyp jatqan kezde tabıǵat ty­nysh­tyǵynyń buzylmaýyn qadaǵalaıdy. Ásirese rezervattyń qaq ortasy, ań-qustyń mekeni – Aǵashúı tóbe, Atanbas, Qosbúı­rekke eshkimniń kirýine ruqsat joq. Qura­laıdyń salqynymen kıikter jas tólderin jel men jańbyr astynda órgizip jatqanda qasqyrlardyń ıis sezý qabileti nasharlap, dalalyqta shybyn-shirkeı de bolmaıdy.

Yrǵyz aýdanynda ornalas­qan aýmaǵy 763 549 ga bolatyn tabıǵı rezervat 2007 jy­ly quryldy. Saryarqanyń dalasy men kári Muǵaljar qy­rat­tarymen shekaralasatyn Tor­ǵaı ústirtin este joq eski zamannan beri mekendeıtin Betpaq­da­la kıikteri eshqashan elimizdiń shekarasynan tysqary aýyp kór­mepti. Betpaqdala úıir­leri osy qasıetimen Oral jáne Ústirt kıikterinen erekshelenedi. Re­zervat kıikteri qys qaharyna min­­gende úıir-úıirimen Aral te­ńizi mańyndaǵy qumdy alqap – Qaraqumnyń baýyryna qaraı aýady. Al qys jaıly bolǵan jyldary osy jaqta qalyp qoıady.

Kıik – 10-12 jyl ómir súretin óte ósimtal janýar. Analyqtary ádette eki laqtan, keı jaǵdaıda úsh laq týady. Taǵy bir qasıeti – bir jyly erkek tóli kóbirek bol­sa, kelesi jyly urǵashylaryn kó­birek týady eken. Osylaısha, tól­deriniń jynysyn rettep otyra­dy. Bir kıiktiń ortasha salmaǵy 45 kıloǵa jetse, atalyq kıik mú­ıiz­deriniń uzyndyǵy 30 sm-ge ba­rady. Saǵatyna 70-80 shaqyrym júgiredi. Qatty júgirgen kezde sal­byrańqy muryndary arqy­ly ókpesine aýa jaqsy barady. Tabıǵı ortanyń ózgerisine tez beıimdelgishtik qasıeti ejelgi Tu­ran oıpatynyń kıeli janýaryn osy kezge deıin quryp ketýden saqtap keledi. Qysta túgi qalyńdap aq túske, kúzde sary tús­ke boıalyp jyltyrap turady. Aqbókenniń jezkıik ataýy sodan qalǵan. 2015 jyly mamyrda Betpaqdala úıirleriniń ishi keýip, jappaı qyrylyp qalǵany jurt­tyń esinde. Sol jyldary kıeli janýardyń sany múlde aza­ıyp ketip edi, biraq keıingi jyl­dar­daǵy tabıǵat qorǵaý shara­la­ry­nyń nátıjesinde jaqsy ósim bar.

Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetine qarasty «Yrǵyz-Torǵaı memle­kettik tabıǵı rezervaty» RMM Ekologııalyq aǵartý jáne týrızm bóliminiń bas mamany Shy­nar Aqashovanyń aıtýyn­sha, ót­ken jyly rezervat aýmaǵynda birde-bir brakonerlik derek tirkelmegen. Oǵan Qylmystyq kodekste zańsyz kıik aýlaý­shy­larǵa qarsy jazanyń qatań­­datylýy jáne aıyppul mól­sheriniń kóbeıtilýi sebep bolǵan. Zańsyz kıik atýshylar ustalyp qal­ǵan jaǵdaıda bir atalyq kıik­ke 1 mln 700 myń teńge, bir analyq kıikke 1 mln 200 myń teńgeden aıyppul tóleıdi.

Rezervat – tek kıikterdiń qo­ny­sy ǵana emes, 250 túrli qus pen 42 sútqorekti janýardyń da mekeni. Bul jaqtaǵy tereńdigi 1,5-2,5 metr bolatyn 30-ǵa jýyq shaǵyn kóldiń teń jarty­sy ke­ýip qaldy. О́ıtkeni keıingi on­jyl­dyqta sý óte az keletin bol­ǵandyqtan, kóp kóldiń or­ny sorǵa aınaldy. Bıyl 13 kól­ge sý keldi, biraq burynǵy arna­la­rynyń jartysyn da toltyrmady. Sý mol kelgen jyldary qustyń túri kóbeıip, sý kelmegen jyldary qus ta sıreıdi.

Rezervat kólderine ushyp ke­lip-ketip jatqan 250 túrli qustyń 34-i elimizdiń «Qyzyl kitabyna» engizilgen. Kóldiń qamysy arasyna 113 túrli qus uıa salady. Jalpy, munda sý qustary men sý mańy qustarynyń 109 túri kezdesedi. Al qus kelip, qaıtatyn kóktem men kúz mezgilinde Pákistan, Ún­dis­tan baǵytyna ushyp bara jat­qan 125 túrli qus aıaldap ótedi.

Rezervatty mekendeıtin 42 túr­li sútqorektiniń arasynda ja­­­­baıy shoshqa, qasqyr, qarsaq, túl­kiden ózge sırek kezdesetin ja­nýarlar da mekendeıdi. So­nyń biri – «Qyzyl kitapqa» engizilgen shaǵyl mysyǵy. «Sha­ǵyl mysyǵyn 2007 jyly ıns­pektorlar kórip qalyp, esepke alǵan. Biraq sodan beri osy ań­dy kezdestirmedik. Túri sha­ǵyl mysyǵyna uqsaıtyn qamys my­syǵy bar, biraq bul – basqa tekti ań», deıdi rezervattyń bas mamany Ásemgúl Ábdirahmanova.

Rezervat aýmaǵyndaǵy Shal­qarteńiz, Jigitkólde qo­qıqazdar qonaqtaıdy. Jaqynda Nura eldi mekeni janyndaǵy Qorashy degen kólge qoqıqaz qondy. Alaıda Qorashydaǵy qoqıqazdyń túsi aq­shyldaý. О́ıtkeni qoqıqaz­dardyń súıikti qoregi – tuzdy kólderde bolatyn artemııa salına qurty. Osy qurt qoqıqazǵa alqyzyl tús beredi. «Bizdiń jeri­mizdegi kólderdiń sýy tushylaý bolǵandyqtan, qoregine baılanysty qustyń túsi ózgergen dep oılaımyz. Biraq qoqıqazdyń osy jaqta jumyrtqalaıtynyn, ne ushyp ótetinin anyqtaı almaı jatyrmyz. Olar múmkin óz­deri qonaqtaıtyn Shalqarteńiz kóli ortasyndaǵy batpaqty te­reń sordaǵy qamys arasynda ju­myrt­qalaıtyn bolar», deıdi Á.Ábdirahmanova.

Rezervattaǵy Alabuǵalykól­di qyzǵylt jáne buıra birqa­zan­­dar mekendeıdi. Birqazan da – «Qy­zyl kitapqa» engizilgen qus. Bir­qazannyń jemsaýyna 8 kıloǵa deıin balyqty toltyryp alyp, bir jerden ekinshi jerge ushyp baryp, bas­qa qustarmen qoregin bólisetin qasıeti bar.

Malaıdar kóli – qońyr qaz, aqbas úırek, sybyrlaq aqqý, suń­qyldaq aqqý sııaqty joıylý qaý­pi bar sý qustarynyń mekeni. Sa­ry tumsyqty suńqyldaq aqqý – ju­myrtqasyn jep qoıatyn jyrt­­qysh qus. Sybyrlaq aqqý­dyń tum­syǵy qyzyl bolady. Son­daı-aq rezervat kólderinde bal­shyq­shy, shalshyqshy, aqbas tyr­na sııaqty sý mańy qustary qus ba­zaryn qyzdyrady. Dýadaq, qy­ran, bezgeldek, qaraqus sııaq­ty dala qustary da osy jaqta. Sal­maǵy kishigirim qozymen bir­deı dýadaq óte sırek jaǵdaıda kó­ri­­nip qalyp júr. Qustardyń ese­­bi ınspektorlardyń mamyr jáne kúz aılarynda ózen-kóldi ba­qylap, qustardyń uıalary men jumyrt­qalaryn sanaýy, jyldyq esep­terdi taldaýy negizinde shyǵa­rylady.

Rezervatta ósetin 423 ósimdik túri­niń 30-y – dárilik, tórteýi – en­demık. Mundaǵy sırek kezde­setin ósimdik túrleriniń bári – Bıbershteın, Leman, qosgúldi dep atalatyn erekshe qorǵaýdy qajet etetin qyzǵaldaqtar. Belgili bir aımaqta ǵana ósetin balyqkóz, jýsan jáne súttigen sııaqty endemıkter de bar. Dárilik ósimdik­ter sanatyndaǵy túıejapyraq kıik­terdiń tóldeý naýqany kezin­de gúldep, erte qýraıdy. Qýar­­ǵanda sary túske boıalatyn túıe­japyraq astyna kıikter jańa týǵan tólderin jasyryp qoıyp, jyrtqyshtardan qorǵanady. Kıik­ter laqtaryn óriske alyp ket­kennen keıin túıejapyraq ta ósýin toqtatady. Sondaı-aq Atan­basy alqabynda óte ejelgi ósim­dik – torańǵyl men sekseýil ósedi. Rezervat aýmaǵynda baýy­rymen jorǵalaýshylardyń 14 túri, balyqtardyń sazan, móńke, alabuǵa, taban, shortan, ońqa, tońqa, aqqaırań sııaqty 8 túri kez­desedi. Sáýirdiń sońynan maýsym aıynyń basyna deıin ýyldyryq shashyp jatqandyqtan, balyq aýlaýǵa ruqsat joq. Qysta ınspektorlar balyqtarǵa aýa barýy úshin oıyqtar oıyp, onyń ortasyna qamys tútik salady.

Ań-qusqa jaıly meken bol­ǵan Torǵaı ústirtiniń etegindegi «Yrǵyz-Torǵaı» rezervaty – ishki týrızmniń bir baǵyty bolýǵa su­­ranyp turǵan jer. Tek týrıs­ter tartýǵa ınfraqurylymnyń ál­sizdigi, qonaqúılerdiń, kempıng­terdiń bolmaýy qıyndyq kelti­redi. Soǵan qaramastan osy mekeme qyzmetkerleri rezervat aýma­ǵynda Malaıdar, Torǵaı-Nura, Shalqarteńiz kólderi baǵytyna úsh marshrýt ashqan.

«О́tken oqý jylynda jyly Malaıdar kóli jaǵyna Yrǵyz aýdanynyń 500 oqýshysyn apar­dyq. Ol jaqta tek shaǵyn ǵana bir úı tur, tamaqtanatyn, ja­tyn oryndar salynbaǵan. «Tor­ǵaı-Nura» marshrýtyn ash­tyq, qoqıqazdardy kórsetýge apa­raıyq desek, ol jaqta ınfra­qurylym múlde joq. 2021 jyly Shalqarteńiz baǵytyn ashtyq. Biraq ol jaqqa jol qıyn, ári alys. Adamdar Shalqarteńiz ja­ǵyna jer astynan ystyq sý qaı­nap shyǵyp jatqan emdik qasıeti bar bulaq úshin barady. Alaıda «Ystyq atpa» Yrǵyz eldi mekeninen 506 shaqyrym qashyqta. Oǵan jol talǵamaıtyn kólik bolmasa, basqa kólik jete almaıdy. Onda da belgili bir jerge deıin baryp toqtaımyz da, ári qaraı jaıaý soqpaqtarmen kete­miz. Biraq biz osy marshrýtpen tek kúnine 6 adam ǵana apara alamyz. О́ıtkeni soqpaqtarǵa aýyrtpa­lyq túspeýi kerek. Tabıǵatyn jaıaý tamashalap, jer astynan shyǵyp jatqan atpa bulaqtyń sýyna túsip, keri qaıtady. Osy marshrýttarmen tabıǵat aıasyna shyǵa­myn deýshilerdi rezervat qyz­metkerleri 31 maýsymnan bas­­tap jeltoqsanǵa deıin aparady. Adamdar ózderi bara almaıdy, óıtkeni erekshe qorǵalatyn aýmaqqa kirýge qatań tyıym sa­lyn­ǵan», deıdi rezervat mamany Shynar Aqashova.

Aqtóbe oblysynda ish­ki tý­rızm­di damytý júıeli jol­ǵa qo­ıylmaǵan. Onyń negiz­gi sebep­teri – jol ınfraqu­rylymynyń álsizdigi, týrısterge arnalǵan ja­tyn oryndardyń salynbaýy men tamaqtanatyn oryndardyń joq­tyǵy. Osy máseleler – ishki tý­rıstik marshrýttardy uıym­das­ty­rýǵa úlken kedergi. «Yr­ǵyz-Tor­ǵaı» rezervaty tabıǵatty jaıaý ara­lap, ashyq aspan astynda tú­nep, shatyrlarda qonýǵa ázir aza­mattar úshin jaqsy demalys orny bolýǵa laıyq jer bolsa da, osyndaı kedergilerdiń kesirinen tartymdylyǵyn joǵaltyp otyr.

 Aqtóbe oblysy