Búgingi aqparat zamanynda adamdar qoǵamda bolyp jatqan kez kelgen jaǵdaıdy buqaralyq aqparat quraldary, sonyń ishinde áleýmettik jelilerden bilip otyrady. Al aqparatty qoǵamnyń qalaı qabyldaýy sol materıaldyń jarııalaný sıpatyna baılanysty. Zertteýler men sarapshylar pikiri kórsetkendeı, belgili bir máseleniń zııandy tusy bolmasa da, onyń BAQ-ta jarııalaýyndaǵy keıbir úrdister qoǵamǵa óz zalalyn tıgizýi múmkin. Bul qalam ustaǵan qaýymnan balalar arasyndaǵy sýısıd, kıberbýllıng sekildi taqyryptardy jazýda asa saqtyqty talap etedi.
«Álemdegi medıa jáne kommýnıkasııa salasynyń jetekshi mamandary áleýmettik taqyryptardy qoǵamǵa qaýipsiz jarııalaý qaǵıdattaryn ázirleý boıynsha birlesip jumys júrgizip keledi. О́ıtkeni BAQ sýısıd, býllıng jáne jynystyq zorlyq-zombylyq sekildi balalarǵa qatysty taqyryptardy kóterý arqyly áleýmettik kózqaras pen túsinik qalyptastyrýda mańyzdy ról atqarady. Bul nusqaýlyq máseleni balalar men jasóspirimder quqyǵyn buzbastan ádep normalary men qoǵamdyq múddege sáıkes keletindeı sypaıy jetkizýge baǵyttalǵan qaǵıdattardy qamtıdy jáne usynymdyq sıpatta», delingen AQDM saıtynda jarııalanǵan qujatta.
Jýrnalısterge, blogerlerge, BAQ ókilderine jáne osy másele týraly materıal daıyndaıtyn mamandarǵa arnalǵan nusqaýlyq «Qoǵam neni bilýge tıis?» degen bólimmen ashylǵan. Jalpy, biz býllıng degenniń ne ekenin bilemiz be? Ol ásirese jas balalar arasynda jıi kezdesetin jaǵdaı, ıaǵnı belgili bir balany mazaqtaý, qorqytý, úrkitý, kelemejdeý, ortadan shettetý sekildi áreketter. Al kıberbýllıng – osy áreketterdiń sıfrlyq tehnologııalar kómegimen jasalýy. Ol kóp adamdar oılaıtyndaı keńinen taralmasa da, qazir árbir balanyń qolyna telefon ustaıtynyn eskersek, kez kelgen jetkinshek osyndaı keleńsiz jaıttarǵa ushyraýy ǵajap emes. «Býllıng – sýısıdke sebep bolmaıdy, biraq soǵan aparatyn kóp faktordyń biri», delingen nusqaýlyqta.
Al sýısıd – qazirgi qoǵamda keń taramasa da, kóp aıtylyp júrgen qubylys. Ásirese balalar arasynda dostarymen, ǵashyǵymen nemese ata-anasymen bolǵan kishigirim kıkiljińdi kótere almaı óz-ózine qol jumsaýǵa sheshim qabyldaıtyndar bar. Nusqaýlyqta balanyń óz-ózine qol jumsaý nemese soǵan áreket etý qaýpin arttyratyn kóptegen stresstik faktor bar ekeni, degenmen keıde balalardyń óz denesine qasaqana zaqym keltirýi mindetti túrde sýısıdtik oıdyń bolýyn bildirmeıtini aıtylady. Jýrnalıster qaýymy óz-ózine qol jumsaý faktileri týraly aqparat nemese materıal jazǵanda osy máseleni de oıda ustaǵany abzal.
«Balalar jynystyq zorlyq-zombylyqty kóbine tanys adamdarynan kóredi. Jynystyq zorlyq-zombylyqty basynan ótkizgen balalarda áleýmettik jáne emosııalyq máselelerdiń damý qaýpi joǵary. Bul qaýipti minez-qulyq (mysaly esirtki men alkogoldi qoldaný) pen sýısıdke degen beıimdilikke aparýy múmkin. Keıbir aldyn alý sharalary men strategııalar tıimdi, biraq ǵalymdar bul máselelerdi zertteýdi toqtatqan joq», delingen nusqaýlyqta.
Qujatta jýrnalısterge arnalǵan jalpy qaǵıdattar men usynymdar berilgen. Atap aıtqanda, kez kelgen jaǵdaıda árbir adamnyń qadir-qasıeti men quqyǵyna qurmetpen qaraý, jeke ómiri men qupııalaryna qol suqpaý, balalarǵa, jasóspirimderge jáne olardyń jaqyndaryna qaýip tóndiretin oqıǵany nemese sýretti jarııalamaý, beınematerıaldarda jaǵymdy nemese jaǵymsyz taptaýryndardy qoldanýdan aýlaq bolý, balalar taqyrybyn kóterý barysynda saq bolýdy kózdeıtin qaǵıdattar, sondaı-aq jarııalaıtyn materıal derekterin senimdi derekkózderden ǵana alý, oqıǵa týraly tolyqqandy málimetterge qanyq bolý, ony qaýipsiz ınklıýzıv tilde jetkizý, kómek alý men qoldaý úshin qaıda barý kerektigi týraly aqparatty qosý syndy jalpy usynymdar kórinis tapqan.
Nusqaýlyqty qurastyrýshylar «Býllıngti jarııalaý boıynsha qaǵıdattar men keńester» bóliminde jýrnalıster men basqa da kontent jasaýshylarǵa óz jarııalanymdary arqyly qoǵamǵa jalǵan aqparat taratý paıdadan góri zııan keltirý qaýpi bar ekenin eskertedi. «Bul kúrdeli másele týraly sizde faktiler boıynsha keńes beretin sarapshyny tabyńyz. Basqa derekkózder (mektep dırektory, muǵalimder, mektep keńesshileri, ata-analar, oqýshylar) óz tájirıbelerimen bólisý arqyly maqalańyzdy odan ári tolyqtyra alady. Resmı statıstıka men zertteýlerge negizdelgen faktilerdi qoldanyńyz. Internette qýdalaý týraly kóptegen jalǵan málimet bar. Mektep ákimshiliginiń ruqsatynsyz balaǵa jaqyndamańyz jáne sýretke túsirmeńiz. 16 jasqa tolmaǵan balalar qamqorshy ata-anasynyń nemese basqa jaýapty eresek adamnyń kelisiminsiz suhbat bermeýi nemese sýretke túspeýge tıis», degen nusqaýlar beriledi.
Budan bólek, býllıng jasady dep aıyptalǵandarmen birge oqıǵaǵa qatysty barlyq adammen sóılesýge tyrysý, faktilerdi tolyq kórsetý jáne býllıng adamdardyń ómiri men sezimine áser etetinin este saqtaý qajettigi aıtylady.
Jýrnalıster mundaı jábirleý túriniń aldyn alý týraly óz aýdıtorııasyna qaraı tájirıbelik keńester bergeni jón. «Jalpy keńesterdiń (mysaly «balalaryńyzǵa qoldaý kórsetińiz») nemese zańnama arqyly aldyn alýǵa nazar aýdarýdyń ornyna, aýdıtorııa isteı alatyn naqty áreketterdi usynǵany jón», deıdi nusqaýlyqty jasaýshylar. Sonymen qatar býllıngtiń aldyn alý boıynsha sátti bastamalardy atap kórsetý, osy salasyndaǵy jańa zertteýlerdi qaraý, arnaıy resýrstardy kórsetý syndy eskertpeler berilgen.
«Sýısıdti jarııalaý boıynsha qaǵıdattar men keńester» bóliminde bul taqyrypty neǵurlym eleýsiz túrde jaryqqa shyǵarsa, soǵurlym jaqsy ekeni, ıaǵnı qoǵamdyq dúmpý týdyrmaý kerektigi aıtylady. «Jalpylama aqparat, nazar aýdartpaıtyn taqyryp, jıi kılikpeý. Jýrnalıster jaǵdaıdy jaqsarta almaýy múmkin, biraq jaǵdaıdy nasharlatpaýǵa tyrysý kerek», deıdi mamandar.
«О́z-ózine qol jumsaý týraly habar taratqanda qylmys jasaý tásili men orny týraly málimetti barynsha az aıtý mańyzdy. О́z-ózine qol jumsaýdyń ádetten tys jáne jańa ádisi týraly naqty málimetterdi qoldanbańyz. Eger ádisti atap ótý mańyzdy bolsa, túri men mólsherin egjeı-tegjeıli aıtýdyń ornyna jalpylama sıpattańyz. Eger orynǵa qatysty bolsa, ony da naqty kórsetýdiń ornyna «jaqyn saıabaqta» degen sekildi jalpylama berińiz» delingen. Budan bólek, balalarǵa qatysty jynystyq zorlyq-zombylyq máselesin jarııalaý qaǵıdattary men keńesteri de egjeı-tegjeı jazylǵan.
Jýrnalısterge arnalǵan nusqaýlyqtyń mańyzdy bólimi – «Áleýmettik jeli jáne oıyn-saýyq medıa kontenti». Bul jerde oıyn-saýyq medıada býllıng nemese sýısıdti kórsetý osal aýdıtorııaǵa, ıaǵnı balalarǵa áser etýi múmkin ekenin, bul stıgmanyń odan ári ulǵaıýyna ákeletinin aıtady.
«Kórinis osal toptarǵa (aýdıtorııa) zııan ba? Bul oqıǵa býllıngke ushyraǵan nemese óz-ózine qol jumsaý arqyly jaqynynan aıyrylǵan, agressııaǵa jáne sýısıdtik oılarǵa beıim adamdarǵa áser ete me? О́z-ózine qol jumsaý áreketi men ádisi kórsetilýi kerek pe? О́z-ózine qol jumsaý beınesi máseleniń sheshimi retinde qate túsindirilýi múmkin be?
Qýdalaný nemese sýısıd kórinisi túrli qaýymdastyq, mádenıet jáne jas toptarynda (ásirese balalarda) qalaı qabyldaıtyny eskerildi me? Sizdiń kontentińiz seks-týrızm, pornografııa nemese balalardy paıdalanýdyń kez kelgen túrin áspetteı me? Siz onyń jynystyq sıpattaǵy materıaldar nemese seksýaldyq qyzmetterdi jarnamalaıtyn materıaldar mán-mátininde bolmaıtynyna kóz jetkizdińiz be? qujattama suraqtardy nazarǵa alý kerektigi eskertilgen.
Bul nusqaýlyqty Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen «Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýty» KeAQ «MediaLab» ortalyǵy balalar máselesin qaýipsiz jarııalaý jóninde medıa qaýymdastyqqa arnalǵan halyqaralyq standarttar men qaǵıdattar negizinde ázirlegenin aıta ketken jón. Sondaı-aq osy máselelerdi jan-jaqty zertteý úshin ınternet resýrstar tizimi berilgen.
