Adamgershilik tárbıe adastyrmaıdy

Úılespeıtin úsh úlgi

HHI ǵasyrdaǵy dúnıejúzilik bilim júıesiniń damý baǵyttary, qoǵamdy demokratııalandyrý, jeke tulǵanyń erkindigi sııaqty zamanaýı qaǵıdat­tar jastardyń oı dúnıesi men sanasyna qalaı áser etip jatyr? Osy saýal tóńi­reginde tolǵansaq, aldymen elimizdegi búgingi bilim men tárbıe júıesin saralap alǵanymyz jón. Qazirgi ýaqytta bizdiń ómirimizde bilimmen birge tárbıe berýdiń úsh úlgisi jarysa qoldany­lyp jatyr. Birinshi – qazaq otbasyndaǵy bala tárbıesiniń tarıhı turǵydan qa­lyp­tasqan úlgisi. Bul ulttyń ejelden kele jatqan salt-dástúrleri men ádet-ǵuryptaryna negizdelgen. Ekinshi – jan-jaqty úılesimdi, adamgershiligi mol jeke tulǵany tárbıeleýdiń keńestik úlgisi. Táýelsizdik aldyq desek te, bul kezeńniń ıdeologııalyq, moraldyq ustanymda­ryn qoǵam múshelerine jetkizýdiń tájirı­besi áli de jalǵasyp keledi. Úshinshi – tulǵanyń demokratııalyq jáne erkin damýyna negizdelgen bilim men tárbıeniń zamanaýı batystyq modeli.

Atalǵan nusqalardan búgingi qoǵam ómiriniń shynaıy talaptaryna sáıkes keletin, eń jaqsy ári tıimdi úlgilerin kirik­tire otyryp tańdaý jasaý, árıne, ońaı emes. Bizge alǵashqy eki úlgi áýelden etene tanys. Tek olardyń eń ozyq ónegesin búgingi ómirge ıkemdeı bilýimiz qajet. Al búkil álemdi sharpyǵan úshinshi úlgi keńirek, jan-jaqty zerdeleýdi qajet etedi. Munyń basty sebebi adamzat tarıhyndaǵy bultartpas qubylys – álem elderi ekonomıkasy men adamzat qoǵamynyń ózara yqpaldastyǵynan týyndaǵan jahandaný úderisi. Búkil álem qazirgi ýaqytta mádenı jáne bilim qundylyqtaryna, sonymen birge óskeleń urpaqty tárbıeleý dástúrlerine qatysty da ózara sabaqtasa baılanysyp damý ústinde. HHI ǵasyr ekonomıkanyń, óner­kásiptiń, ǵylym men mádenıettiń, bilim men densaýlyq saqtaý salalary­nyń, tutastaı alǵanda qoǵam damýynyń bar­lyq qurylymy­nyń qarqyndy da­mýy­men, sondaı-aq demokratııalyq úderister men jeke tul­ǵanyń bostandyǵynyń ózek­tiligimen erekshelenedi.

Osy oraıda kez kelgen memlekettiń bilim men tárbıeleý isindegi zamanaýı tásilderi, sonyń ishinde, elimizdiń ǵy­ly­mı turǵydan negizdelgen jáne jalpy­adamzattyq murattar men qundy­lyq­tar­­ǵa, adamgershilikke, azamat­tyq qaǵıdat­tar­­ǵa eńbek­súıgishtikke, otan­súıgishtikke, adam quqyqtary men bos­tandyqtaryn qurmetteýge, ulttyq mádenıet pen dás­túrdi, ádet-ǵuryptardy damytýǵa baǵyt­talǵan memlekettik saıasatyna (bilim jáne tárbıe salasyndaǵy) negizdelýi mańyzdy. Sebebi halyqtyń dene jáne rýhanı-adam­gershilik saýlyǵy – memlekettiń órkenıet deńgeıin anyqtaıtyn ulttyń turaqty damýynyń kórsetkishi.

Pedagogıka ǵylymynyń qazirgi ádis­namasy jeke tulǵanyń damýynda qo­ǵam­dyq sana men qorshaǵan ortadaǵy obek­tıvti shyndyq tikeleı áser etetin kúrdeli áleýmettik úderisten – tárbıeden bastaý alady. Biz jahandanýdyń qarqyn alǵan ýaqytynda ǵana emes, sonymen qatar jappaı aqparattandyrý, oń jáne teris yqpaly bar básekelestiktiń jyldam damyǵan ǵasyrynda ómir súrip jatyrmyz. Áleýmettik jelilerden alynatyn aqparattardyń kóptigi, onyń shamadan tys artyq berilýi qazirgi balalar ómiriniń basty ózegine aınalyp otyr. Ol balalarǵa tek oń áser etip qana qoımaı, belgili bir deńgeıde qaýip-qater de tóndiredi. Onyń keleńsiz kórinisteri týraly álemdik ádebıetterde atap kórsetilip júrgendeı, adamgershilik ustyndarynyń quldyraýy óskeleń urpaqtyń belgili bir bóliginiń rýhsyz, ózimshil, agressıvti bolyp ósýine yqpal ete bastady.

Batystyq «erkin tárbıeleý»

Bizdińshe, atalǵan jaıttardyń basty sebebi Batys elderi men AQSh-taǵydaı kóp jaǵdaıda bostandyq uǵymyn jeke adamdy memleketke qarsy qoıýdan bolýy da múmkin. Iаǵnı memleket jeke adamnyń ómirine aralaspaýy kerek. Jeke ómirinde árkim neni qalasa, sony isteýi kerek degen tujyrymdamaǵa basymdyq beriledi. Qazirgi keń taral­ǵan batystyq «erkin tárbıeleý» teo­rııa­synyń keıbir qaǵıdalarynyń tárbıe­lik negizi solǵyn jáne bizdiń ulttyq saıasat­qa úılese bermeıdi. Ol belgili dáreje­de mekteptiń, ujymnyń, otbasy­nyń tárbıelik yqpalyn álsiretýge baǵyttalǵan. Táýelsiz memleketimizdiń áleýmettik-saıası ustanymdaryna qaıshy keletinin esten shyǵarmaýymyz kerek. Mundaı tujyrymdama, ásirese, áli ózin­dik ustanymy men qaǵıda­lary tolyq qalyptaspaǵan, ómirlik táji­rıbesi joq balalar men jastardy eliktiredi. Shynaıy erkindik degenimiz – oıyna ne kelse sony istep, betimen ketýshilik emes, ol kez kelgen iste qoǵam suranysyna laıyq, ult múddesine úılesetin durys tańdaý jasaı alý jáne oǵan qatysty jaýapkershilikti seziný. Osyndaı qarapaıym da túsinikti rýhanı-adamgershilik tárbıemen tyǵyz baılanysty tujyrymdama qazirgi tańda jıi buzylyp, sonyń saldarynan jastar tárbıesine qatysty úlken máselelerge tap bolyp otyrmyz.

Qazirgi álemdegi adamnyń erkindigi óz erkimen júretin, «neni qalasam, sony isteımin» degen óz betimen ketýshi­lik­ke ulasyp jatyr. Antıkalyq dáýir­diń ózinde Platon adam erkindiginiń ólshemi retinde adamgershilikke bastaıtyn rýhanı izgilikti ataǵan bolatyn. Ol erkindiktiń máninen borysh uǵymyn shyǵardy. Shyǵystyń erkindik fılosofııasy qoǵam men adam birligin, ádilettilik, gýmanızm, adamgershilik, ata-anany qurmetteý sııaqty qundylyqtardyń ústemdigimen sıpattalady.

Áleýmettik-psıhologııalyq turǵy­dan azııalyq mentalıtet shyǵystyq ujymdyq yntymaqtastyqpen, ulttyq qundylyqtarmen, otbasylyq salt-dástúrlermen tyǵyz baılanysty. Son­dyq­tan qoǵam músheleriniń óz betimen ketýine jol bermeý úshin memlekettik turǵydan jeke tulǵa erkin­diginiń shegin anyqtaý kerek. Osy­ǵan oraı Oqý-aǵartý mınıstrligi men Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstr­ligi qyzmetiniń basym baǵyty – Ádiletti Qazaqstan jaǵda­ıyn­­da álemdik jáne ulttyq tárbıege qatysty negizgi baǵyttardy qamtı­­tyn bilim tujyrymdamasyn jańartý, ­ózek­ti máselelerdi she­shý, naqty is-shara­lar strategııalaryn aıqyndaý. Bul týraly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Biz eldegi aza­mattyq belsendilikti oıatyp, mem­leket pen qoǵam arasyndaǵy sanaly da syndarly serik­testik úderisin bastaýymyz ke­rek. Patrıottyq rýhy joǵary ult ózi­niń barlyq maqsatyna jetedi. Bizge jeke jáne áleýmettik qun­dylyqtar júıe­sin qaıta qaraý kerek», dep atap kórsetti.

Bilim berýdiń tehnologııasy men ádis­­­teri týraly aıtsaq, oqý­shylardyń aqpa­rattardy jan-jaqty bilýi ǵana emes, sondaı-aq olardyń synı turǵydan oılaýy, minez-qulqy men is-áreketin ishteı saralaı otyryp, durys baǵa­laýy, qun­dylyq pen ıdealdy durys anyqtaı alý qabi­let­ine kóńil bólý qajet. Syn turǵysynan oılaý tehnologııasynda ozyq pedagogıkalyq ǵylym men táji­rıbe mynadaı úsh kezeńdi atap kór­se­tedi: qyzyǵýshylyqty oıatý – bar bilim­di paıdalaný jáne jańa aqparatqa qyzy­ǵýshylyqty qalyptastyrý; túsiný – jańa bilimdi alý, eski jáne jańa bilim­di sa­lystyra bilý; refleksııanyń qory­tyndy kezeńi – oı qorytý, ıaǵnı ózindik pikir qalyptastyrý jáne oqytý men tárbıeleýdiń jańa maqsattaryn durys qoıa bilý. Degenmen, kózdegen nátıjege jetý úshin qazirgi jaǵdaıda jas urpaqty tárbıeleýdiń ulttyq basymdyqtaryn anyqtaý qajet. Atap aıtqanda, oqýshy­lar men jastarǵa halqymyzdyń tarıhı tájirıbesinde ábden synalǵan ulttyq sıpattaǵy adamgershilik tárbıe berý isin barynsha kúsheıtý kerek.

Tártipsiz adam – qoǵamǵa qarsy adam

Shynyn aıtý kerek, qazirgi ýaqyt­ta adamgershilik tárbıesi nazardan tys qaldy. Bul uǵymynyń ózi leksıkonymyzdan kómeskilenip barady. Keıde bul sózge eskirgen neme­se búgingi zamanǵa laıyqsyz uǵym-tú­sinik retinde qaraı bastadyq. Al shyndyǵyna kelsek, adamgershilik tár­­bıe – óskeleń urpaqtyń boıynda qoǵamnyń adamgershilik murattary men qaǵıdalaryna sáıkes jeke tulǵanyń joǵary sanasyn, sezimin, minez-qulqyn qalyptastyrýda teńdesi joq tárbıe­niń qaınar bulaǵy. Sondyqtan qazirgi jaǵdaıda adamgershilik tárbıeniń maq­sattaryn, qaǵıdalaryn, mazmunyn, ádisteri men tehnologııalaryn naqty anyqtaý asa ózekti qoǵamdyq másele. Onyń jańa teorııalyq negizdemesi ke­ńestik markstik-lenındik teorııa­dan da, qazirgi «erkin tárbıe» teorııa­synan da erekshelenip, Ádiletti Qazaqstannyń maqsattary, mindetteri men qajetti­lik­teri negizinde ulttyq tuǵyrda qu­ry­lýy qajet. Jastardy rýhanı-adam­ger­shilikke, otansúıgishtik pen baýyr­maldyqqa tárbıeleý, olardyń bo­ıynda adamgershilik sanany, adamdyq borysh pen ar-namysty qalyptastyrý máse­leleri, qoǵamda adamgershilik minez-qulyq daǵ­dylary men ádep normalaryn damytý máse­lelerine jiti kóńil bólý – bas­ty mindet. Kópǵasyrlyq ult­tyq salt-dás­túrler men ádet-ǵuryptar­ǵa negizdel­gen adamgershilik tárbıesi minez-qulyq ádebin tárbıeleýge baǵytta­lýǵa tıis.

Áıgili batyr Baýyrjan Mo­mysh­uly «Tártipke baǵynǵan qul bol­maı­dy» degen. Tehnokrattyq zamanda jańa­sha ádister men tehnolo­gııalar negi­zin­de adamgershilik tár­bıe­ni laıyq­ty júrgizý, azamat boıynda úlkendi syılaý, otbasylyq salt-dástúrlerdi qadirleý sekildi tárbıe úde­risin keńeıtý qajet.

Jastardy adamgershilikke tárbıe­leýdiń qazirgi teorııasy men tájirıbesi­niń baǵyty – aqparattyq júıelerdiń ­ja­handyq damýyna jáne oqýshylar­dyń ­IT bilimin keńinen paıdalanýǵa negizdelýi kerek. Balalardyń kúni boıy kompıýterde otyrýy qalypty jaǵ­­daıǵa aınaldy. Bir jaǵynan, bala úshin alańdamaı­myz: jyly úıde kóz aldymyzda otyr, tama­ǵy toq, ýaıymy joq. Alaıda olar­dyń kompıýterge «baı­­lanýy» bizdi beıjaı qaldyrmaýy kerek. Áleýmettik jeli­lerdegi mektep oqý­shylarynyń júgensiz qylyqtary, beı­ádep sózderi, aıaýsyz uryp-soǵýy kó­beıe bastady. Eń qorqynyshtysy, balalar osynyń bárin jelige jarııalaıdy. Bala minezindegi qatygezdiktiń basty áleý­­mettik sebebi bar: úıde, dostarynyń ara­­synda psıhologııalyq jáne fızıka­lyq zorlyq-zombylyq, qorlaý, jalǵyz­dyq, ishteı bir nársege qanaǵattanbaý, alań­daýshylyq, áleýmettik jelilerde ja­rııa­lanǵan agressııa – bári-bári júı­kesine salmaq túsiredi. Almaty qalasy ishki ister bas­qarmasynyń málime­ti: 2023 jyldyń 3 aıy­nyń qorytyn­dysy bo­ıynsha shaharda jasóspirim­der qyl­mysynyń 34,4 paıyzǵa ósken. Júrgizilgen is-sha­ralar nátıjesinde ishki ister bólimine túrli quqyq buzý­shylyq jasaǵany úshin 3 856 (2022 jy­ly 3 483 bala) kámeletke tolma­­ǵan bala jetkizilgen. Taldaý nátıjeleri kór­­­set­kenindeı, jas­óspirimder ara­syn­­daǵy quqyq buzý­shylyqtyń ósýi qoǵam­nyń bar­lyq sala­syndaǵy jumystyń osaldy­ǵynan. Ási­rese munda mektep ja­ýapkershiligi úlken. «О́zin-ózi taný» páni aıtarlyqtaı nátıje bere almady. Qazir bul pán joq, biraq másele ózekti kúıinde tur.

Árbir quqyq buzýshylyq pen bala­lar­dyń agressıvti minez-qulqy mektep pen muǵalimniń nazarynan tys qalmaýǵa tıis. Jeke áńgimelesip, keńester ótkizý, synypta, mektepte ótetin ata-analar jı­na­lysynda talqylaý, áńgimelesý qa­jet. Bilim berý uıymdarynda ata-ana­larǵa arnalǵan kómek kórsetý jáne otba­syn­daǵy bala tárbıesine qatysty ádis-tásilderdi úıretetin «Ata-analar mektebi» nemese «Ata-analar akademııa­sy» ortalyqtaryn ashý kerek. Másele ózdi­ginen retteledi deý qate. Oǵan tutas qoǵamnyń belsendi qatysqany durys.

Ne isteý kerek?

Qazirgi tańda sıfrlyq ortada jas­tardyń tutas bir býyny ósip, qalyp­tasyp keledi. Olar kún saıyn jelide dostarymen aralasady, álemdegi jáne eldegi jańalyqtarmen tanysady, mýzyka tyńdaıdy, kitap oqıdy, úı tapsyrmalaryn oryndaıdy. «Skype», «Facebook», «Instagram» jáne basqa da áleýmettik jelilerdiń múmkindikterin paıdalanatyn býyn ósip shyqty. Olardyń deni ýaqytynyń basym bóligin ǵalamtorda ótkizedi. Áleýmettik jelilerdiń jańa bilim alý, qajetti aqparatty ońaı izdeý, yńǵaıly ýaqytta onlaın oqý sııaq­ty jaǵymdy jaqtarymen qatar ártúr­li keleńsiz qubylystardy taratý­shy ekenin esten shyǵarmaý kerek. Aıtalyq oqýshylar arasyndaǵy tóbelester, bala­larǵa qatysty zorlyq-zomby­lyq, jaǵym­syz aqparattardyń bárine qınalmaı-aq qol jetkizý osyǵan mysal bola alady. Máselen, áleýmet­tik jelilerde ártúr­li zııandy oıyndar («Kógildir kıt», «Ty­nysh úı») paıda boldy. О́kinishtisi, olar áli de taralyp jatyr. Balalar hat almasý arqyly baqylanady, osylaısha olardy sýısıdke ıtermeleıdi. Sol sekildi «TikTok»-tyń da teris áseri balalar arasynda jappaı taralyp jatyr. Keıbir elderdiń ony paıdalanýǵa tyıym salǵany kezdeısoq emes.

Mundaı faktiler tutas qoǵamdy oılandyrýy qajet. Qol qýsyryp otyrýǵa bolmaıtyn jaǵdaıǵa jettik. Biraq ne isteý kerek? Qandaı sheshim qabyldaǵan abzal? Osynyń bári – búgingi qoǵamdaǵy asa kúrdeli másele. Bizdiń buǵan qarsy jaýabymyz qandaı bolmaq? Bul jerde ata-analardyń, muǵalimder men mek­teptegi pedagogıkalyq ujymnyń, jalpy qoǵamnyń reaksııasyn aıtyp otyrmyn.

HHI ǵasyr – joǵary aqparattyq tehnologııalar ǵasyry. Sondyqtan búkil halyqtyń, ásirese, oqýshylardyń bo­ıynda aqparattyq tehnologııalardy tú­si­­nip qana qoımaı, ony meńgerip, kúnde­lik­ti ómirde qoldana bilý daǵdylaryn qalyptastyrý mańyzdy. Eń aldymen oqýshylardy sıfrlyq tehnologııalar salasynda bilim, bilik, daǵdymen qarý­landyrýǵa arnalǵan bilim júıesiniń róli ózgerýge tıis. Árıne, olar mańyzdy ári qajet. Biraq balalardy ınternettegi qaýipti jáne zııandy aqparattan qorǵaý týraly jan-jaqty aıtyp, oılanýymyz kerek. Osyǵan baılanysty oqýshylar men jastardy zııandy ınternet resýrstarynan qorǵaýdyń biryńǵaı júıesin ázir­lep, qabyldaý qajet dep esepteımin. Bul týraly kóp aıtyldy, is-sharalar qabyldan­dy jáne jumystar júrgizilip te jatyr. Alaıda olar azdyq etedi ári jetkilikti túrde baqylanbaıdy. Ǵalamtordaǵy shekteýdi ońaı alyp tastap nemese aına­lyp ótýge bolatyn qoljetimdi nusqaý­lyqtar bar. Balalar sony jaqsy meń­gergen. Aldymen osy­ǵan tyıym salýdyń jolyn qarastyrý mańyzdy.

Demek búgingi tańda tek aqparat­tyq tehnologııalardy qoldaný jáne meń­gerý daǵdylaryn damytý jetkilik­siz. Oqýshylardyń óz bilimi men is-áreketterin taldaý jáne jınaqtaý, olardy qajet kezinde qoldana bilý, maqsat pen mindet qoıý, soǵan jetý joldaryn anyqtaý qabi­letterin qosa damytý, olardy tıimdi paı­dalaný­ǵa úıretý, olardyń áreketterin qajet bolsa sol áleýmettik jeliniń ózi ar­qyly qadaǵalaý, jetistikterin synı tur­ǵydan baǵalaý men óz áreketi úshin jaýapkershiligin sezinýge úıretý búgingi tárbıeniń basty maqsaty bo­lýǵa tıis. Kórip otyrǵanymyzdaı, min­det kúrdeli jáne ony tabysty júzege asyrý úshin muǵalim men ata-ana­nyń arasyndaǵy ózara túsinistik, syı­lastyq, aýyzbirshiliktiń mańyzy zor. Jalpy, búkil qoǵamnyń jas­óspirimderdi tárbıeleý men tulǵa re­tinde qalyptastyrýdaǵy birlesken ju­mystarynyń róli joǵary bolýy qajet.

Mektep pen muǵalim zaman aǵymy­na ilese otyryp balalardy oqytýda ǵana emes, eń aldymen, olardy tár­bıe­leýde aqparattyq tehnologııalardy paı­da­lanýǵa psıhologııalyq jáne teh­nıka­lyq jaǵynan daıyn bolýy kerek. Uly oıshyl Ál-Farabı aıtqandaı, «Tár­bıe­siz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy». Buǵan kóptegen mysal keltirýge bolady. Aıtalyq, Nıý-Iorktegi saýda ortalyǵynyń ǵımaratyn qıra­typ, kóptegen adamnyń ólimine sebepker bol­ǵan qylmyskerler álemniń eń jaqsy ýnıversıtetterin támamdaǵan. Demek olarda sapaly joǵary bilim bolǵan­men, tárbıe men adam­gershilik kemshin. Mine, bilim men tárbıe egiz bolýy kerektigi osydan-aq kórinedi.

Qazir mektep ujymynyń kásibı qyzmeti turǵy­sy­nan ata-analarǵa balalar tárbıesine qatysty tyǵyz qarym-qatynas jasaý, tıimdi ádis-tásilder men tehnologııa­larmen bólisý, mektep pen otbasy­nyń birlesken jumysyn kú­sheıtý aýadaı qajet. Osyǵan baıla­nys­ty mynany túsiný mańyzdy. Birin­­shi­den, tárbıe jeke tulǵany qalyp­tas­tyrady. Sondyqtan onyń ult­tyq qun­dylyqtarǵa negizdelgen maz­mundyq quramdas bóligine muqııat kóńil bólý kerek. Sonda ǵana bolashaǵymyz jar­qyn bolady. Ekinshiden, bilim men tárbıe qoǵam, memleket qabyldaǵan ıdeal­dar men qundylyqtar ıdeologııa­syna, bul rette Ádiletti Qazaqstan usta­nym­yna negizdelýi kerek. Úshinshiden, bilim men tárbıe be­rý­ ustanymy, maqsaty, mazmuny, ádisi, tásili, túri, tehnologııa­sy jańarǵan qoǵamymyzdyń ıdeologııasyna  mu­rat-qundylyǵyna saı bolýǵa tıis.

Gúlnas AHMETOVA,

UǴA akademıgi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor