Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qaı zamanda bolsyn, ásirese, otyryqshy mádenıet úshin órkenıettiń ózegi qala bolyp keldi. Sondyqtan da údere kósh úzilmeıtin úderis ekeni belgili. Adam qashanda jaıly ómirdi ańsaıdy. Adamnyń kóbi azshylyqtan alystap, kóppen birge bolýǵa qumbyl. Bul – tejeýge kelmeıtin tabıǵı qubylys. Al biz sekildi qalasy da, dalasy da bar el muny salqynqandylyqpen qabyldap, el ishindegi teńgerimdi ustap turý úshin biraz bas qatyryp kórgenimiz jón sekildi. Aınalamyzǵa qarasaq, osynaý qym-qýyt qala tirshiligine aralasyp ketkenderdiń kóbi burynǵy aýyl adamdary ekenin ańǵaramyz. Bárimiz de arman arqalap, alyp shahardy betke alyp, aýyldan asyǵyp tez attandyq. Kóbimizde áý basta qalada turaqtap qalý nıetimiz bolmaıtyn. Oqý bitirip, dıplom alyp, til úırenip, tájirıbe jınap, sol ósken ortaǵa qaıta oralamyz dep keldik. Biraz jylǵa deıin bul arman-maqsat júrek túkpirinde jatty da. Alaıda ýaqyt óte kele alǵashqy arman umytylyp, qalaǵa qalaı jutylyp ketkenimizdi ańdamaı da qalamyz.
Jer men ǵaryshtyń ýaqyt keńistigi qandaı ózgeshe bolsa, qala men dalanyń da ýaqyt keńistigi sondaı bir-birine uqsamaıdy. Mysaly, birde jol túsip shalǵaıdaǵy aýylǵa bara qaldyq. Áýeli ınternet pen baılanys úzildi. О́ıtkeni qazir bizdiń keıbir aýyldarǵa qaladan aspan jaqyn. Juldyzdary qolsozym jerde tur, shetinen terip jeımin deseńiz de beıil, jymyń-jymyń qaǵyp tura beredi. Saf aýa. Qońyr samal. Tap-taza taý bulaǵy marjan shashyp aǵyp jatyr. Tatqanyń – tabıǵı ónim.
Kesh túse uıyqtap qaldyq ta, tań syz bere boztorǵaıdyń shyryly uıqymyzdy shaıdaı ashty. Qaladaǵydaı telefon qońyraýymen oıanyp, myj-tyj bop, tósekten turǵyńyz kelmeı jata bermeısiz. Dene – shıraq, boı – sergek. Erteden qara keshke deıin biraz sharýa tyndyrdyq. Biraq kún sonda da sozylyp jatyp alǵandaı, beınebir ýaqyt toqtap qalǵandaı. Eki qolyń aldyńa syımaıdy. Smartfondy ári-beri shuqylap kóresiń, biraq ol ınternet pen baılanyssyz jynyn alǵan baqsydaı bolyp qalady. Áýeli zerige bastadyq. Ýaqyt degen kól-kósir. Al qalada bir kúngi ómir qalaı ótip ketkenin baǵamdap úlgermeı qalýyń múmkin. Ýaqytty qaqpaqyldap júretin sergek adam bolsańyz, áńgime basqa. Men bul jerde aýyldy áspettep, agrarlyq sanany nasıhattaıyn dep otyrǵam joq, ýaqyt pen keńistiktiń azdaǵan aıyrmashylyǵyna mysal keltirdim. Áıtpese, barlyq aýyldyń ómiri mundaı emes ekeni túsinikti, biraq kóp bóliginde mundaı kep bary da ras.
Al biz munyń ekinshi jaǵyna qaraıyq. Máselen, aýyldy jerde týyp-ósken adam ne qalalyq emes, ne aýyldyq emes, áıteýir qolapaısyz kúı keship júrgenin baıqaımyz. Sebebi onyń áýelgi maqsaty qalada qalyp qoıý emes, aýylǵa qaıta oralý bolsa kerek-ti... Alaıda buǵan qatysty kózqarastardyń da qaıshylyǵy bar. Máselen, ýrbanısterdiń zertteýine qaraǵanda, qalalaný úrdisi álem elderi damýynyń bir belgisi retinde qarastyrylǵan eken. 2018 jyly álemdegi qala turǵyndarynyń sany 4,2 mlrd-qa jetip, 55%-dy kórsetken edi. Qazir jan sany 10 mln-nan asatyn qalanyń sany – 38. Tyǵyzdyǵy eń joǵarǵy qala – Mýmbaı (26 400 adam/km²) bolsa, al bizde Astanada sharshy shaqyrymyna 1 300 adamnan keledi, dál osylaı Almatyda – 2 636 adam/km², Shymkentte – 865 adam/km².
Áleýmettanýshy Talǵat Jaqııanovtyń aıtýynsha, keńes kezeńinde qazaqtyń 70 paıyzdan astamy aýylda tursa, 90-jyldardaǵy naryq kezeńinde aýyldaǵylar qalaǵa jappaı údere kóshken. Olar qalaǵa kúnkóristiń qamyn kúıttep, oqý izdep jataqhanalar men jaldamaly páterlerde tirshilik ete bastaıdy.
– Aýyl turǵyndarynyń janbaǵysy úshin qalaǵa aǵylýyn jabaıy ýrbanızasııa deýge de bolady. Bul kezinde eshqandaı josparsyz jáne júıesiz júrdi. Qaladan jumys tappasa da, kózsizdikpen kóshti. Odan kóptegen másele týyndady. Memleket qalaǵa eńbek kúshin tartýda muny da eskerip otyrýǵa tıis, deıdi ol.
Sarapshylardyń boljaýyna qaraǵanda, aldaǵy 25 jylda qalaǵa qaraı jyljıtyndardyń sany arta túsedi. Ýrbanızasııa úderisinde ózgerister bolý yqtımaldyǵy joǵary kórinedi. Atap aıtsaq, 2050 jylǵa qaraı ýrbanızasııa deńgeıi 2022 jylǵy 62 paıyzdan 67 paıyzǵa jetýi múmkin. Derekterge sensek, qala halqynyń úlesi 55 paıyzdan asady degen boljam bar. Al aýyldyq jerlerdegi ósim 1,5 mln adam nemese 21 paıyz bolmaq. Máselen, 2050 jylǵa qaraı elimizdiń 8 óńirde halyq sany 869 myń adamǵa qysqarýy múmkin. Olardyń qatarynda Abaı (92 myńǵa), Aqmola (80 myńǵa), Qaraǵandy (99 myńǵa), Qostanaı (181 myńǵa), Pavlodar (100 myńǵa), Soltústik Qazaqstan (182 myńǵa), Ulytaý (15 myńǵa), Shyǵys Qazaqstan (120 myńǵa) oblystary bolýy múmkin ekeni aıtylady.
2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha ýrbanızasııa deńgeıi 61,5 paıyzǵa jetken. Bul memlekettiń boljaǵan 2025 jylǵa deıin bolatyn kórsetkishi eken. Derekter ras bolsa, úderis boljamǵa boı bermeı tur. Qazir aýyl turǵyndarynyń úles salmaǵy tómendep barady, máselen, 2023 jylǵy 1 qańtarǵa qaraı 38,5 paıyz bolǵan, al Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń boljamy boıynsha, soltústik oblystardyń halqy 2050 jylǵa qaraı jalpy sany 600 myń adamǵa qysqarady. Ońtústikte turatyndardyń sany (Almaty men Shymkentti eseptemegende) 1,6 mln adamǵa ósedi. Nátıjesinde, ońtústik óńirlerdegi halyq tyǵyzdyǵy soltústikke qaraǵanda, tórt ese joǵary bolmaq.
Qazir qalalanýmen qatar jahandaný úderisi de júrip jatyr. Keleshekke «kóripkeldikpen» qaraıtyn batys ǵalymdardyń paıymy, ásirese, vızıonerlerdiń boljamyna qaraǵanda, bolashaqta qazirgideı jerdi sym-temirmen bólip alyp, ult pen ulysqa bólý bolmaıdy, tek iri shaharlar ǵana bolady deıdi. Álemde qazir munyń alǵashqy kórinisteri baıqala bastady. Mysaly, qazir Eýropa elderiniń arasyna shekara shebi múlde joq, birinen kirip, ekinshisine kedergisiz óte beredi. Al shahar-eldiń bir sıpaty retinde qazirgi Lıýksembýrgti nemese taǵy sol sekildi shaharlardy aıtýǵa bolady. Baqsaq, jalpy adamzat túptiń túbi qalalanbaýy múmkin emes tárizdi kórinedi. Áıtkenmen, bul biz úshin áli tóbesi kórine qoımaǵan nárse ekeni ras.
Máselen, bizdiń qazaq eliniń bir aty – Uly dala eli. Muny biz ózimizge telip alǵan ataý emes. Biraz jurt bizdi solaı ataıdy. Mysaly, Qytaı ózderin aspanasty eli deıdi, Japonııany Kúnshyǵys eli deımiz. Bul, árıne – shartty ataýlar. Áıtpese, logıkaǵa salsaq, búkil el bir aspanyń astynda, al kún shyǵyp kele jatqan kókjıektiń ıeginde tek japondar ǵana turǵan joq. Jer jaǵdaıyna qaraı keıbir elderde osyndaı beıresmı ataýlar bolyp jatady. Bizdiń aıtqymyz kelgeni, osynaý alyp daladaǵy shaǵyn eldi mekenderdi saqtap qalý kerek pe, álde qalalardy damytý qajet pe degen suraqqa tirelýimizde bolyp otyr. О́ıtkeni mamandardyń paıymdaýynsha, qalalaný úrdisi qazaqty da aınalyp ótpeı qoımaıdy-mys.
Siz aýylǵa qaıta oralǵyńyz kele me?
