Bıyl óńirde 4 mln 960 myń gektar alqapqa egin egiledi dep josparlanyp otyr. Onyń 4 mln gektaryn dándi jáne dándi-burshaqty daqyl alady. Sondaı-aq, 750 myń gektar maıly daqyl egilmek. Munyń syrtynda, oblys turǵyndaryn áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónimderimen qamtamasyz etý úshin 16,3 myń gektar jerge qaraqumyq egilip, 3 myń 875 gektar kartop, 1 myń 123 gektar kókónis otyrǵyzylady.
Sońǵy jyldary qurǵaqshylyq pen qymbatshylyq qysyp, qoly qysqarǵan kóp sharýashylyqtar qarjysy jetpegendikten, topyraq tyńaıtý máselesin keri shegerip qoıýǵa májbúr bolyp kelgen. Eń bastysy, jerdi azdyryp almaý kerek. Sondyqtan bıyl osy baǵyttaǵy jumystardy qaıta jandandyryp, óńirge 70 myń tonna mıneraldy tyńaıtqysh ákelý kózdelip otyr. Máselen, dıqandar qazirdiń ózinde jalpy kólemi 37,3 myń tonna tyńaıtqyshqa tapsyrys berip, onyń 24 myń tonnadan astamyn jetkizip alǵan. Tyńaıtqysh satyp alyp jatqan sharýalardan shyqqan shyǵynnyń 50 paıyzyn memleket ótep beredi.
Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetine sensek, oblys sharýashylyqtary túgelge derlik kóktemgi naýqanǵa jetetin tuqymmen qamtamasyz etilgen. Astyq tuqymyn jańartý, sapasyn arttyrý máselesi de ońtaıly jolǵa qoıylyp otyr.
– Bıdaı tuqymyn ósiretin sharýashylyqtar 2022 jylǵy astyqtyń esebinen tuqym jańartý jáne tuqym aýystyrý maqsatynda 3 jarym myń tonna bastapqy tuqym, 22,8 myń tonna elıtaly tuqym jáne 21,4 myń tonna 1-3 reprodýksııanyń tuqymyn ázirlep qoıǵan. 510,9 myń tonna tuqymnyń úlgileri, ıaǵnı kóktemgi naýqanǵa qajetti tuqymnyń bári derlik arnaıy zerthanalarda tekserildi. Bıyl sebiletin tuqymnyń 91,1 paıyzy birinshi surypqa jatady. Al 7,6 paıyzy – ekinshi, 1,3 paıyzy – úshinshi surypty. Ǵylymı mekemeler bıyl ár túrli merzimde pisetin bıdaı tuqymyn seýip kórý kerek degen usynys aıtyp otyr. Osy naýqanda sebiletin tuqymnyń 30 paıyzy erte pisetin, 50 paıyzy ortasha merzim ishinde pisip úlgeretin, al 20 paıyzy keshirek pisetin tuqym bolýy kerek, deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Tımýr Beısenbaev.
Mańyzdy naýqandy oıdaǵydaı atqarý úshin oblysqa 73 myń tonna arzandatylǵan janarmaı bólingen. Memleket tarapynan jasalyp jatqan bul ıgi kómekti sharýashylyqtardyń bári derlik alyp otyr. Lıtri 223 teńge turatyn arzandatylǵan janarmaıdyń quny naryqtaǵy baǵadan 14 paıyz tómen.
Naýqan barysynda uzyn sany 22,4 myń traktor, 21,8 myń dán sepkish tehnıka, 1200-den astam keń aýqymdy qamtıtyn ónimdi dán sepkish keshen jumys isteıdi.
Kóktemgi egis naýqanyna qarjylaı qoldaý kórsetetin «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ arqyly 474 sharýashylyq 31,1 mlrd teńge jeńildetilgen nesıe alǵan.
Naýryzym aýdanyna qarasty О́leńdi aýylyndaǵy sharýashylyqtyń basshysy Dmıtrıı Isaev bıyl 2 myń gektar alqapqa dán sebemiz deıdi. Arpasyn egip bolyp, endi bıdaı sebýge kóshken shaǵyn sharýa qojalyǵynda 12 adam jumys isteıdi. Olardyń osy naýqandaǵy aılyq jalaqysy árqaısysynyń atqaratyn jumysyna qaraı 150 myń teńgeden bastalyp, 4-5 mln teńgege deıin barady. Máselen, aspazdyń jumysy on shaqty adamǵa 3 mezgil tamaǵyn pisirip, asyn ázirlep berýmen shektelse, dán seýip jatqan traktorshylarǵa da tańǵy saǵat 5-ten túngi 12-ge deıin tynym joq.
Byltyr ortasha ónim alyp, qordalanyp qalǵan qaryzynyń birsypyrasyn ótep alǵan sharýa qojalyǵy bıyl naýryzda kóktemgi naýqanǵa dep «Agrarlyq nesıe korporasııasynan» taǵy 25 mln teńge nesıe alypty. Bul nesıe memleket tarapynan sýbsıdııalanyp, jyldyq syıaqysy 6 paıyzǵa deıin túsý kerek. Biraq baǵdarlama jumys istemeı turǵandyqtan, sharýa sýbsıdııaǵa ótinim bere almaı otyr. Nátıjesinde, qaryzy eselenip, jyldyq ótemaqysy korporasııamen otyrǵan kelisim-shartta kórsetilgendeı 22 paıyzben eseptelip jatyr.
«Jańa baǵdarlama durystalǵan soń, onlaın ótinim berip, jyldyq syıaqy kólemin 6 paıyz dep kórsetip kelisim-shartty qaıta jańartýym kerek. Nesıeni kúzgi jıyn-terim aıaqtalǵan soń, qarasha aıynda óteýim kerek. Qazirshe qaryzymnyń syıaqysy 22 paıyzben tirkelip jatyr. Eki aıdyń ishinde 2 mln teńgege jetti. Al baǵdarlamanyń qashan iske qosylatynyn eshkim naqty aıtpaı otyr. Aýylsharýashylyq tehnıkalaryna qajetti qosalqy bólshekter de shekten tys qymbattap ketti. Máselen, K-700 traktorynyń bir dońǵalaǵy 860 myń teńge turady. Buryn K-700-diń ózin 3-4 mln teńgege satyp alýǵa bolatyn. Qazir tórt dońǵalaǵyn aýystyrý úshin 3-4 mln teńge kerek. Tehnıka bolǵan soń, bir jeri synbaı turmaıdy. Qosalqy bólshekti de qymbat baǵamen qaryzǵa alýǵa májbúr bolyp otyrmyz», deıdi D.Isaev.
О́leńdidegi sanaýly qojalyqtyń ishinde eń irisi bolyp sanalatyn bul sharýashylyqtyń tehnıkasy derlik eskirip ketken. Eski tehnıka jıi synyp qala bergen soń, Dmıtrıı byltyr lızıngke sý jańa «Belarýs» traktoryn alypty. Qazir tanaptyń shańyn burqyratyp, toqtaýsyz shaýyp júrgen de – osy tehnıkasy.
«Bul traktordy da aqpan aıynda 22 paıyzdyq ósimmen 25 mln teńgege aldym. Onyń 25 paıyzyn memleket ótep berýi kerek. Ony biz ótinim bergennnen keıin bir aıdyń ishinde aýdarý kerek edi. Biraq baıaǵy baǵdarlama durys jumys istemeı turǵandyqtan, áli kúnge deıin ala almaı otyrmyz», deıdi sharýa.
Bıyl oblystyń egin sharýashylyǵy salasyna tyńaıtqysh, tuqym, pestısıdter men ózge de ekonomıkalyq mańyzy bar daqyldarǵa 10,5 mlrd teńge sýbsıdııa bólingen. Biraq, joǵaryda atap ótkendeı, sharýalardyń kóbi sýbsıdııalaýdyń memlekettik aqparattyq júıesi durys jumys istemeı turǵandyqtan, ózderine tıesili demeýqarjyǵa qol jetkize almaı otyr.
Qostanaılyq dıqandar 2021 jyldyń kúzinde jınap alǵan bıdaıynyń tonnasyn 140 myń teńgeden ótkizgen. Al byltyr dıirmen bitkendi Reseıdiń sapasyz ári arzan bıdaıy basyp qalyp, jergilikti ónimniń baǵasy 90-95 teńgege deıin quldyrap ketti. Qarjylyq múmkindigi bar sharýashylyqtar jer yrysyn arzan baǵaǵa qor qylmaı kóktemde ótkizbek bolyp qamba toly astyǵyn kúni búginge deıin saqtap kelip edi, ókinishke qaraı, bıdaı qymbattaı qoımady. Esesine, kóktemgi naýqanǵa qajet tehnıka, qosalqy bólshek sııaqty dúnıelerdiń baǵasy sharyqtap ketti. Osylaısha, arzanshylyq pen qymbatshylyqtyń arasynda qalyp, aýzy kúıgen sharýashylyqtardyń birazy bıyl bıdaı alqaptaryn kúrt azaıtyp, naryqta joǵary suranysqa ıe degen daqyldarǵa kóship jatyr. Al myńdap egin egetin iri sharýashylyqtardyń birazy alqaptaryn áldeqashan ártaraptandyryp alǵan.
Máselen, Meńdiqara aýdanyndaǵy «Qarqyn agrofırmasy» seriktestigi 50 myń gektar jerdi ıgeredi. Sonyń 50 paıyzyna bıdaı, arpa, suly, 30 paıyzyna kúnbaǵys, zyǵyr, soıa, maqsary sekildi maıly daqyl túrlerin egedi. Qalǵan alqapty shabyndyq alyp jatyr.
«Bıyl biz jaqta ylǵal azdaý. Shamamen 50 santımetrdeı bolady. Negizi 1 metr 20 santımetrdeı bolý kerek. Biraq jaýyn-shashyn der kezinde jaýyp tursa, egin bitik shyǵyp qalar degen úmitte otyrmyz. Eń bastysy, biz ózge sharýashylyqtar sııaqty naýqan ýaqytynda syrttan qysqa merzimge jumysshy almaımyz. Bári osy aýylda turady. Eni 18 metrdi qamtıtyn egin qýatty egin sepkishterimiz bar. Bir maýsymda 4 jarym myń gektarǵa dán sińiretin bul agregattyń bireýi 4-5 K-700 traktorynyń jumysyn atqarady», deıdi Saıran Buqanov.
Jer óńdeý, topyraq qunaryn saqtaý máselesin únemi birinshi orynǵa qoıatyn atalǵan agrofırma jylda qyrýar qarjy shyǵyndap, qymbat mıneraldy tyńaıtqyshtar satyp alyp otyrady.
«Sýbsıdııa alý jyl ótken saıyn qıyndap bara jatyr. Buryn «Qoldaý kz» degen baǵdarlama pále bolyp jabysyp edi, endi taǵy bir jańa baǵdarlama shyqty dep jatyr. Áıteýir sharýalar sonyń sońynan júgiredi de júredi. Sýbsıdııa degen jyl saıyn sorlatady. Men osy sharýashylyqty bastaǵaly ýaqytynda sýbsıdııa alyp kórgen joqpyz», deıdi tájirıbeli dıqan.
Aýyl sharýashylyǵy salasynyń mamandary jazda úıirli shegirtke, astyq kóbelegi sekildi zııankester men dán sabaǵyn tot basý, septorıoz syndy aýrýlardyń kóbeıý qaýpi tónýi múmkin degendi aıtyp otyr. Alaıda oblystyń ońtústik aýdandarynda jyl saıyn respýblıka bıýdjetiniń esebinen úıirli shegirtkege qarsy ý shashý jumystary júrgizilip otyrady. Bul baǵyttaǵy óńdeý jumystary bıyl da josparlanyp otyr.
Al dıqandar alqap aptapqa urynbaı aýa-raıy eginge qolaıly bolyp tursa, bıyl jyldaǵydan 2-3 sentnerge joǵary ónim alyp qalýymyz múmkin deıdi. Kóktemgi tirshiligi tanapqa baılanǵan sharýa bitkenniń aldaǵy ýaqytta bıdaı men maıly daqyldyń baǵasy turaqtalyp qalar degen úmiti bar.
Qostanaı oblysy
