Búginde basynda tirshilik nyshany joq óndiristiń ornynda aýqymy birneshe gektardaı úlken kól jatyr. Alaıda jer astynan shyqqan bul sýdyń zııanyn mal ekesh mal da sezip, shybyqpen aıdasa da bettemeıdi eken.
Geologııa komıtetiniń málimetinshe, Qusmuryn qońyr kómir keniniń uzyndyǵy shamamen 20 shaqyrym, eni 4-5 shaqyrym bolady. Al tereńdigi 500 metrge deıin barady.
«Bul ken orny 1948 jyly ashylǵan. Mundaǵy barlaý jumystary 1955 jyly aıaqtaldy. 70-jyldardan beri memlekettik balansta tur. Sodan bastap ıgerilmegen ken orny bolyp esepteledi. Bul jerde 1 jáne 2-sanatqa jatatyn 2,7 mlrd tonna qońyr kómir qory bar. Ashyq ádispen óndiriletin kómir qorynyń kólemi 2,6 mlrd tonna bolady. Bul kómirler negizinen óndiriste jáne metallýrgııalyq koksta paıdalanylady. Ken orny 2015-2016 jyldardan beri 3-4 merdigerge bekitilip berilgen. Alaıda ol kásiporyndardyń neshe tonna kómir óndirgeni týraly málimet joq. Bizge berilgen esep boıynsha 2021 jyly munda kómir óndirý jumystary júrgizilmegen», deıdi Geologııa komıteti saraptaý jáne jer qory basqarmasynyń basshysy Marǵulan Baıbatyrov.
Munda óndiris jumystary bastalǵannan keıin el ıgiligin kórip otyrǵan kókoraı shalǵynnyń oıran-topyry shyǵyp, jyrym-jyrym jyra, tóbe-tóbe úıindiler kóbeıipti. Jergilikti turǵyndardyń beti ashyq ken aınalaǵa ekologııalyq apat tóndirip tur dep dabyl qaqqanyna da birneshe jyl bolǵan. Aıtýlarynsha, keıingi jyldary Qusmurynda qaterli isik aýrýyna shaldyqqandar da kóbeıe bastapty.
«Toqsanynshy jyly Áýlıekóldiń, qazir Harkovka dep atalady, Quttykól degen jerinen osynda kóship keldim. Sol kezde osy mańaıdyń bári tep-tegis kógal, kókoraı shalǵyn edi. Qanshama mal ustadyq. 2014 jyly osy jerdi qaza bastady. Qazir endi mine, aınala oı-shuqyrǵa tolyp ketti. Oǵan kóktemde sý tolyp, batpaq bolady. Qanshama mal túsip, kóp jurt malynan aıyryldy. Qazyp-qazyp tastady da, ózderi ketip otyrdy. Saz aralas kómir shyǵardy. Halyq satyp alyp, peshke jaǵyp kórip edi, onysy jana qoımady. Qazir kenishtiń beti ashyq jatyr. О́zderi qalaı ashyp ketti, solaı jabatyn bolsyn. Bizdiń aıtatynymyz osy. Bul jerdi jergilikti halyqtyń kelisiminsiz qazdy da, tastap ketti. Saldarynan tabıǵatymyz buzyldy, halyq aýyryp jatyr. О́zim de 2017 jyly qaterli isik dertimen aýyrdym. Qostanaıda 80 sm ishegimdi kesip tastap, bes kún boıy es-tússiz jatyp áýpirimdep janym aman qaldy. Bulaısha beti ashyq kúıde jata berse, radıasııa degendi ózderińiz bilesizder, osy kenniń kesirinen qanshama halyq kóship ketip jatyr osy jerden», deıdi Nurlybaı Aıtjanov.
Dúıim eldi dúrliktirgen kómir kenishinde 2016-2018 jyldar aralyǵynda Qusmuryn kentiniń turǵyny Vladıslav Ilın dánekerleýshi bolyp jumys istepti. Oǵan deıin 8 jyl boıy Prıozernyı kómir kenishinde eńbek etip, kómirdiń qalaı óndiriletinin óz kózimen kórip, biraz tájirıbe jınaqtaǵan.
«Seriktestiktiń áý basta ruqsat qujatyn qalaı alǵanyn bilmeımin, óz basym bul jerde óndiris ashylǵaly kómir óndirý salasyna tikeleı qatysy bar birde-bir maman kórmedim», deıdi ol.
Kómir óndirýshiler Qusmurynnyń irgesindegi shaǵyn ózendi short kesip bógep tastapty. Qazir arnasy keýip qalǵan ózenniń shańy burqyrap jatyr. Bul az bolǵandaı, irgedegi balyǵy mol aıdynnyń bir shetin jyryp, sýyn aǵyzyp jibergen. Kóldiń orny kádimgi shalshyqqa aınalypty. Sý qoımasynyń jyryǵy keńeıip, úlken jyraǵa aınalyp ketipti. Endi ony biteý múmkin emes. Osy jyranyń kesirinen mal da uzap jaıyla almaıdy.
«2014 jyly óndiriske daıyndyq bastalyp, osy jerge neshe túrli tehnıka kele bastaǵanda jergilikti turǵyndar eldi mekenge jaqyn jerden kómir óndirýge qarsy ekenderin aıtyp, narazylyq bildirgen. Ásirese Qusmurynnyń ońtústiginde turatyn turǵyndar úzildi-kesildi qarsy boldy. О́ıtkeni kómir óndiretin kásiporyn jaıylym men ózendi menshiktep aldy da, jurt burynǵydaı mal jaıa almaı qaldy. О́zenniń arnasyn bógep, múlde basqa jaqqa buryp jiberdi. Sonyń saldarynan tartylyp qaldy. Aýyl irgesinde halyq mal sýaratyn shaǵyn kól bar edi, onyń shetin jyryp, sýyn aǵyzyp jiberdi. Qazir ol kóldiń ornyn shalshyq basty. Ony mal ishe almaıdy. О́ndirýshiler qazba jumystaryn kúni-túni júrgizgendikten, aınalany shań-tozań basyp, tipti esiktiń aldyna kir jaıý múmkin bolmaı qaldy. Úılerdiń shatyryn shań-tozań basyp ketti. Bizge ekologııalyq apat tónip tur. Burynǵy jaıylymnyń orny oı-shuqyrǵa tolyp ketti», deıdi Qusmuryn kentiniń turǵyny V.Ilın.
Oblystyq ekologııa basqarmasy 2022 jyly óndirisi qorshaǵan ortaǵa qaýip tóndirýi múmkin 97 kásiporynǵa tekserý júrgizip, júzden asa zań buzýshylyq deregin anyqtapty. Nátıjesinde, álgi kásiporyndarǵa 20 mln teńgeden asa aıyppul salynǵan. Olardyń qatarynda Qusmuryndaǵy ken orny joq.
«Turǵyndardyń shaǵymynan keıin bizdiń mamandar Qusmurynǵa baryp, tekserý jumystaryn júrgizdi. Kómir keninde topyraq qyrtysyn alyp, ony bir jerde saqtaý jumystary atqarylǵany bolmasa, óńdeý jumysy áli bastalmaǵan. Qazir jumys toqtap turǵandyqtan, onyń aýa, sý sııaqty ekologııa-
lyq komponentterge zııany joq dep aıtýǵa bolady. Aldaǵy ýaqytta ken orny jumysyn qaıta jandandyrǵysy kelse, aldymen bizdiń basqarmadan ekologııalyq saraptamadan ótip, ruqsat alýǵa tıis», deıdi oblystyq ekologııa departamentiniń bólim basshysy Zıada Bısaqalova.
Ekolog mamandar irgeli eldi mekenniń irgesinde ashyq-shashyq jatqan ken ornynyń oı-shuńqyry men qaldyq úıindileri qorshaǵan ortaǵa eshbir zııanyn tıgizbeıdi deıdi. Al áleýmettik-qarjylyq talaptardy oryndamaǵany úshin byltyr Qusmuryn ken ornynda kómir óndirgen eki seriktestikpen de kelisimshart buzylǵan. Endi Indýstrııa mınıstrligi ken ornyn basqa kásiporyndarǵa berý úshin taǵy aýksıon jarııalamaq. Biraq jergilikti turǵyndar mundaı sheshimge úzildi-kesildi qarsy. Olar kómir keniniń jumysy túbegeıli toqtatylyp, asty-ústine shyqqan jer túgeldeı tegistelsin degen talap qoıyp otyr.
Qostanaı oblysy
