Murat Sársenbaevtyń soǵystan aman kelgen ákesi Júniske, soǵysta qaza bolǵan 3 aǵasyna ornatqan eskertkishi
Búginde elimizde «Atamnyń amanaty» qoǵamdyq birlestigi talaı jan men otbasynyń úkilegen úmitin, amanatyn arqalaǵan zertteý jumystaryn halyqaralyq deńgeıde júrgizip keledi.
Kezinde Qazaq ulttyq ensıklopedııasynda (5 tom) Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta 100-ge tarta qazaq batyry shyqty dep jazylsa, qazir bul san 104-ke jetti. Sol ensıklopedııada Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan 11 qazaq respýblıkadan tys jerde turady dep kórsetilgen. Reseı qazaqtary arasyndaǵy erlikter týraly kóp eshteńe aıtylmaı kelgeni de belgili. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrǵan jýrnalıstiń biri – «Egemen Qazaqstan» gazetiniń burynǵy bas redaktory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Janbolat Aýpbaev. Sondyqtan biz oǵan erekshe rızashylyǵymyzdy bildiremiz.
Ol 4 kúndik saparyn Ombydan bastaǵan edi. Ol Pýshkın atyndaǵy Omby oblystyq kitaphanasyna aldyn ala elektrondy poshta arqyly soǵys ardagerleri týraly materıaldarǵa tapsyrys bergen. Ombyǵa kelisimen oblystyq ardagerler keńesiniń bastamasymen 1995-2010 jyldar aralyǵynda «Soldaty Pobedy», «Knıga pamıatı» jınaqtary jáne tarıhshy Igilik Tursynovtyń «Omskıı kraevedcheskıı spravochnık» kitabymen tanysyp, iske kirisedi. Osy jınaq qurylymynyń ózi kóńil aýdararlyqtaı eken. Muqabasy qyzyl tústi alǵashqy eńbek úlken 7 tomnan turǵan. Bularǵa maıdan dalasynan aman kelgen soǵys jaýyngerleri týǵan aýdandary boıynsha ornalastyrylypty. Al túsi qara ekinshi jınaq – 11 tomdyq. Jınaqta 1418 kún men túnge sozylǵan ot keshýde opat bolǵan bozdaqtardyń aty-jóni tizilgen. «Soldaty pobedy» kitaby alfavıttik tizimmen, fotosýretterden, sosyn maıdangerler týraly maqalalar men estelikterden turady. Jeti tomnyń ishinde 3200-ge jýyq qazaq jaýyngeriniń famılııasy men olardyń keıbireýleri týraly 14 maqala jáne 28 fotosýret kezdesedi. Zertteýshi-jýrnalıst osy jınaqtaǵy 2 jaýynger qandasymyzdyń adam aıtqysyz erligi men taǵdyryna da qysqasha toqtalǵan.
Sonyń biri Ahmet Álqaıdarov. Ol aldymen 5-atty ásker polki quramynda Máskeý túbindegi shaıqasqa qatysyp, Kalının qalasyn azat etýge atsalysqan. Vıtebsk óńirindegi shaıqasta kórsetken erlikterine baılanysty qazaq jaýyngeri III dárejeli «Dańq» ordenimen marapattaldy. Belorýssııadaǵy Pogrebenko jáne Shılovka selolaryn jaýdan azat etýge qatysqan. Asa qajet 1700-bıiktikti baǵyndyrǵan erligi úshin aǵa serjant Ahmet Álqaıdarov I dárejeli «Otan soǵysy» ordenine ıe bolady. Germanııa jeńilip, tize búkkennen keıin 1945 jyly tamyzda Qıyr Shyǵystaǵy Japon Kvantýn áskerimen bolǵan urysta batyrlyǵymen tanylǵan oǵan ekinshi márte «Qyzyl Juldyz» ordeni beriledi. Osylaısha, qaısar qazaq Omby óńirindegi ózi týǵan Tavrııa aýdanyna 5 birdeı jaýyngerlik ordenmen oralady. Elge kelgennen keıin de óziniń ustamdy, bııazy jáne eńbektegi tabandylyǵymen halyq arasynda qurmetke bólenedi.
Al Toqjigit Seısenbaev – Omby óńirindegi Baıdaly aýylynan 1942 jyly áskerge shaqyrylǵan qazaqtyń biri. Ol II Belarýs maıdanyndaǵy Marshal K.K. Rokossovskııdiń qaramaǵyndaǵy 65-armııanyń 115-atqyshtar batalonynyń jaýyngeri retinde qatysyp, jaraly bolady. Úsh aıdan keıin qaıtadan qatarǵa qosylyp, kóptegen shaıqasqa qatysyp, Gomelge deıin jetedi. Dneprden ótý shaıqasyna qatysatyn áskerler sapynyń qatarynan da tabylady. 1945 jyly Polsha men Germanııanyń soltústik jaǵyna jetip, Dansıg qalasy alynady. Soǵys aıaqtalyp, Toqjigit Seısenbaev II dárejeli «Otan soǵysy» ordeni jáne «Erligi úshin» medalimen elge aman oralady.
Tarıhshy Igilik Tursynov jazǵan «Omskıı kraevedcheskıı spravochnıkte» 5 qazaq jaýyngeriniń erligi baıandalǵan. Olar – Tóleý Sársenbaev, Luǵat Saǵyndyqov, Dúıseke Mýsetov, Almuq Maıamerov, Qusaıyn Sársenov.
Tóleý Sársenbaev – ushqysh-radıst. 1943 jyly 21 shilde kúni M.Voronkovtyń eskadrılıasynyń quramynda bolǵan. Tóleýden «eshelonǵa bettedik» degen sońǵy habar kelip jetken. Bir ókinishtisi, Tóleý Sársenbaevqa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy qaza tapqannan keıin berilgen.
Luǵat Saǵyndyqov, Dúıseke Mýsetov – soǵys ardagerleri, sosıalıstik eńbek erleri. Ombylyq qarapaıym qazaq Almuq Maıamerov te III dárejeli «Dańq» ordenin alǵan. Qusaıyn Sársenov – Máskeýde ótken Jeńis paradyna qatysqan jaýynger. II dárejeli «Dańq» ordeniniń ıegeri, birneshe medalmen marapattalǵan.
Janbolat Aýpbaev kitaphanadaǵy tapsyrys bergen eńbekter men anyqtamalardy qarap bolǵannan keıin «Omskaıa pravda» gazetiniń 1941-1945 jyldardaǵy tigindisin aqtarǵan. О́zi izdegen taqyrybyna qajet-aý degen onshaqty materıaldy taýyp, kóshirmesin jasap alǵan. Onda tyldaǵy tirshilik týraly toptamalary ishinen qandastarymyzdyń eńbegi bar. 1943 jyldyń 8 qańtaryndaǵy jaryq kórgen materıalda aýdan eńbekshileri «Omby kolhozshysy» tank kolonnasyna qarajat jınaýǵa zor yntamen kiriskendigi, ár kolhozdyń qosqan úlesi baıandalǵan. Mysaly, L.M.Kaganovıch atyndaǵy kolhozdyń tóraǵasy Qojahmet Kóbegenov óziniń jeke jınaǵan qarjysynan «Omby kolhozshysy» tank kolonnasy bastamasyna 206 myń som 50 put qosqan. Tank qurylysyna sol kezdegi 9 kolhoz tóraǵasy atsalysqan eken.
Birde «Egemen Qazaqstan» gazeti redaksııasyna qońyraý shalyp, soǵys ardageri, 17 jyl Qazaq KSR-iniń áskerı komıssary bolǵan, júz jasqa tolǵan Nurly Baıkenov týraly maqala jazǵanymdy aıttym. Qazaq jaýyngeriniń esimi men erligi, otty jyldardan keıingi eńbegi umyt qalyp bara jatqanyn da jetkizdim. Gazettiń sol kezdegi bas redaktory Janbolat Aýpbaev «Maqalyńyzdy jiberińiz, kóreıik» dep jaýap berdi. Keıin habarlasqanymda «Qam jemeńiz, maqalańyz shyǵady» dep naqty aıtty. Aıtqanyndaı 2015 jyldyń 2 aqpanynda maqala jarııalandy. Bul maqalanyń áseri qandaı boldy deseńizshi. Respýblıkalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy О́mirzaq Ozǵanbaı, Generaldar keńesiniń tóraǵasy Rýstem Qaıdarov, polkovnık Kım Serikbaev, «Astana Medıa press» baspasynyń dırektory Marat Toqashbaevtyń qoldaýymen keıin «General Baıkenov» degen kitap jaryq kórdi.
Jýrnalıstiń soǵys ardagerlerine kórsetken qurmeti jalǵasyn tapty. О́tken jyly Ombyǵa barǵanda N.Áljanov, A.Júnisov, E.Jumabaev syndy azamattardyń óz isine jaýapkershiligi men kishipeıildiginiń kýágeri boldym. Ombyǵa barǵan soǵys ardageri, respýblıkaǵa eńbegi sińgen ekonomıst, Omby pedagogıkalyq ýchılıshesiniń túlegi, bıyl týǵanyna 100 jyl tolǵan marqum Nurym Sansyzbaev «Knıgı pamıatı» jınaǵyn jasaýshylarǵa kezinde alǵys aıtyp, eńbektegi kóp kemshilikti kórsetken edi. Atap aıtqanda, jınaqta keıbir qazaq jaýyngeriniń aty-jóni burmalanǵan, aýyldar attary durys berilmegen. Eń negizgi kemshilik – ómirden ótken, soǵystan aman kelgen, keıin de aýyl sharýashylyǵy, mádenıet, qurylys salalarynda eńbek etken kóptegen soǵys ardageri jınaqqa kirmeı qalǵan. Nurym Sansyzbaev ózi biletin 20-dan astam maıdangerdiń tizimin redaksııa múshelerine tapsyrǵan.
Soǵys qurbandary týraly derek pen dáıekterdi izdestirýde alda áli de aýqymdy jumys tur. Bizde tek otty jyldary erlik kórsetken qazaq jaýyngerleriniń esimderi Reseıdiń Qazaqstanmen shekaralas Astrahan, Orynbor, Saratov, Volgograd, Túmen, Chelıabi oblystarynda da ataýsyz qalmasa degen tilek bar. Sondaı-aq soǵys ardagerleriniń erligin nasıhattaýdy tek baspasózben shektemeı, olar týraly shaǵyn fılmder túsirilse degen usynysymyz bar. Úshinshiden, Qazaqstan JOO-daǵy tarıh kafedralarynyń magıstr, doktorlyq dıplomdyq jumystary qandastarymyzdyń janqııarlyq erligine arnalsa, nur ústine nur bolar edi. Tórtinshiden, qaltaly azamattardyń da bul iske úles qosyp, eriktilerge qarjylaı kómek qolyn sozǵany kerek-aq. Osy aıtylǵan tilekterdiń barlyǵy qazaq halqynyń qanyna sińgen otansúıgishtik qasıetterdi dáriptep, jas urpaqqa ata-baba erligi men esimin jańǵyrtý úshin qajet. Halqymyz «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» dep beker aıtpaǵan.
Ádilhan QUDAIBERGENOV,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor
