Sheteldik týrıster de qyzyǵatyn tarıhı jáne arheologııalyq eskertkishter qataryndaǵy ortaǵasyrlyq Saraıshyq qalasynyń orny Mahambet aýdanynda ornalasqan. Jaqynda osyndaǵy Saraıshyq aýylynda jańa sapar ortalyǵy ashyldy. Mádenıet jáne sport mınıstri Ashat Oralovtyń pikirinshe, sapar ortalyǵynyń bes jyldyq damý jospary bekitilgen. Endi tek bir ortalyqpen shektelmeı, Jaıyq ózeniniń jaǵasynan birqatar ǵımarat salynatyn bolady. О́ıtkeni ortaǵasyrlyq qala tarıhy elimizdiń ǵana emes, sheteldik týrıster kóp keletin orynǵa aınalǵan. Máselen, Saraıshyq mýzeı-qoryǵynyń tarıhymen tanysýǵa aldyńǵy jyly 12 myń, byltyr 18,5 myńnan asa adam kelgen.
Atyraý oblysy ákiminiń orynbasary Jasulan Bısembıevtiń aıtýynsha, óńir turǵyndary tarıhı qalanyń taǵdyryna alańdaıdy. Munda 20 jyl buryn murajaı ashyldy. Al jeti jyl buryn Jaıyq ózeniniń jaǵalaýyn nyǵaıtý jumystary bastaldy. Jańa sapar ortalyǵy ejelgi qalashyqty tarıhı jáne ǵylymı turǵydan zertteýge, qazba jumystaryn jalǵastyrýǵa serpin beredi.
«Saraıshyq» tarıhı-mádenı murajaı-qoryǵynyń dırektory Ábilseıit Muhtardyń deregine súıensek, qazaq dalasyndaǵy eń kóne tarıhı qala Uly Jibek jolyndaǵy saýda ortalyqtarynyń biri bolǵan. Ortaǵasyrlyq qalanyń tarıhy tym tereńde jatyr. Jazba derekter de kóp. О́ıtkeni Saraıshyq – Ulyq ulystyń astanasy dárejesine jetken qala.
«Ortaǵasyrlyq derekterge súıensek, Saraıshyqta Berke han, Toqty han musylmandyqty qabyldady. Jánibek han, Berdibek han taqqa otyrdy, el basqardy. Saraı-Batý tarıhyn zertteýshi ǵalym E.Pıgarev 1242/43-1313 jyldary Edil-Jaıyq aralyǵynda astana deńgeıine jetken eki qalany – Saraı al-Mahrýs pen Saraıshyqty kórsetedi. Al ózimiz burynnan ańyz qylyp aıtatyn áz-Jánibek han tarıhy da Saraıshyqpen baılanystyrylady. «Aqqý kóli» men «Altyn qaıyq» týraly ańyzdar astarynda úlken tarıh bar. Saraıshyq Eýropa men Azııany baılanystyrǵan altyn kópir boldy. Qalanyń mańyzdy kerýen jolynda ornalasqanyn Ulyq ulys zamanynda-aq Ibn Batýta (1333-1334), Djovannı Marınollı (1338-1353), ıspan pirádary Pashalııa (1335-1339), aǵaıyndy kópester Fransısko men Domınıko Pısıganıler (1367) atap ótedi. Osyǵan baılanysty Altyn Orda kezeńin zertteýshi R.Pochekaev «Saraıshyqty kerýen joldarynan alym-salyq jınaıtyn ákimshilik ortalyq boldy» dep esepteıdi. Al qazir Saraıshyq ornynda júrgizilgen arheologııalyq qazbalar onyń Ulyq ulystyń basty qalalarynyń biri bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Qazba kezinde ashylǵan keshendi saraı, turǵyn jaılar, odan tabylǵan qysh buıymdar, qytaılyq seladon ydysy, ırandyq syrly qysh túrleri qalanyń baı-qýatty bolǵanyn dáleldeıdi», deıdi Ábilseıit Muhtar.
Dırektordyń aıtýynsha, zertteýshiler Saraıshyqtyń tarıhy HIII ǵasyrdan burynǵy kezeńnen bastalatynyna toqtalǵan. Eń mańyzdysy, Saraıshyq Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan. Tarıhı qalanyń ornynan tabylǵan qundy jádigerler de az emes. Endi sol jádigerdiń bári sapar ortalyǵynyń alty ekspozısııalyq zaly men kórme pavılonyna qoıylady. Altyn Orda kezeńindegi Saraıshyqtyń maketin jasaýǵa ǵalymdar kómektesken. Al barlyq ekspozısııanyń mýltımedııalyq nusqasy jasalǵan. Bul sapar ortalyǵyna keletin qonaqtardyń qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde aqparat alýǵa múmkindik beredi.
Ortaǵasyrlyq Saraıshyq qalasynyń ornynda jyl saıyn arheologııalyq qazba jumysy júrgiziledi. Máselen, 2020 jyly Altyn Orda men Noǵaı Ordasynyń, keıin Qazaq handyǵynyń bas shahary atanǵan Saraıshyq qalasynan erekshe qabirhana tabyldy. Tarıhı derekterge súıenip, zertteý júrgizgen arheologter qabirhananyń ultymyzdyń uly tulǵasy – Qasym hannyń jerlengen orny bolýy múmkin ekenin joqqa shyǵarmaıdy.
«Saraıshyq» tarıhı-mádenı murajaı-qoryǵynyń dırektory Ábilseıit Muhtardyń aıtýyna qaraǵanda, buǵan qatysty birneshe dáleldi derek bar. Birinshiden, 1840 jyldary Jáńgir han Bókeıhanuly Saraıshyqqa kelgende uly atasynyń basyna belgi qoıyp, «Han molasy» atalatyn aýmaqty qorshatqan eken. Keıin bul belgi joǵalǵan.
Ekinshiden, atyraýlyq ǵalymdar 2019 jyly Reseı muraǵatynan Saraıshyq qalasynyń kóne estelik-syzbasyn taýyp ákelgen. Orystyń zertteýshi-ǵalymy Alekseı Alekseev 1861 jylǵy eńbeginde han zıraty ornyn anyq kórsetip, ony «áýlıe-sklep» dep belgilepti. Ol ózi kórgen «Han molasyn» kúmbezdi ári eńseli kesene bolǵanyna sıpattama beripti. Ǵalym kúmbezdiń úsh jaǵynda terezesi, al shyǵysynda esigi bolǵanyn jazǵan.
Úshinshiden, jergilikti arheologter de Saraıshyqtyń tereńge jasyrylǵan kómbedeı shejireli tarıhyn udaıy zerttep keledi. Sol zertteýlerge qaraǵanda, Alekseı Alekseev keltirgen derekter ashylyp jatqan keseneniń sulbasymen sáıkes keletini anyqtalypty.
«Keıingi jyldary tabylǵan tarıhı derekter de Saraıshyqta Qasym hannyń jerlengenin tolyqtaı aıǵaqtaıdy. Hannyń jerlengen ornyn anyqtaý maqsatyndaǵy ekspedısııamyz jemisti boldy deýge negiz bar. A.Alekseevtiń jazbasynda aıtylǵan málimetter men qabirhananyń sáıkestigi 99 paıyzǵa rastalyp otyr», deıdi tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Ábilseıit Muhtar.
Sol jyly «Han molasy» qazbasyndaǵy saǵanadan qyzǵylt matanyń qaldyǵy tabylǵan. Restavrator Tetıana Krýpa júrgizgen zertteýdiń nátıjesinde bul órnekter salynǵan qyzyl barqyt mata ekeni anyqtaldy. Toqyma ónimi – tek jibekten toqylǵan, altyn jalatylǵan kúmis jipteri bar óte sapaly mata. Onyń shyqqan jeri Osman ımperııasy bolýy múmkin, al kezeńi boıynsha XV-XVI ǵasyrlarǵa sáıkes keledi. Bederli barqyt matadan tigilgen kıimder sol kezde sánge aınalǵan. Sol sebepten, baı, bedeldi adamdar osyndaı matadan kıim tiktirgen.
Atyraý oblysy
