Arda týǵan Seıdázim

Talqyda tanylǵan er

Seıdázim Qadyrbaı – qazaq eli­ne áli de beımaǵlum esim. Alaıda ta­rıh bezbenimen qarasaq, Alashqa erek­she qyzmet atqarǵan qadirli tul­­ǵa. Qazaq zań salasynyń orny­ǵýy­na ter tókken biregeı maman. Er­lik synalǵan talmaýyr tusta el úshin bopsaǵa shydaǵan er. «Alash isi­men» sottalyp, Voronejde aıdaýda bolǵan arda azamat. Bóten el, bógde topyraqta sheıit ketken qurban.

Seıdázimniń qaıratker retinde tartysqa túsýi 1916 jylǵy dúr­beleń­men tuspa-tus keldi. «25 ııýn» jarlyǵy shyǵyp, qazaqtan jumysker alatyny eldi alasapy­ran kúıge túsirdi. Jer-jerde ha­lyq kóterilip, jurt dúrligiske ushyrady. Dúıim el boısuný men qar­sylyq tańdaýynda seńdeı soǵy­lysty. Osy bir shetin máse­lede Álıhan Bókeıhan bastaǵan serkeler jalpaq jurtty jarlyq­qa kónýge shaqyrdy. Alash jolyn­daǵy jón biletin, jol tanıtyn aza­mattar atqa qondy. Atalǵan top­tyń basynda Seıdázim de bar edi.

1916 jyldyń jeltoqsanynda «Qazaq» gazetinde Ahmet Baıtur­syn­uly, Mirjaqyp Dýlatuly, Seıdázim Qadyrbaı birigip qol qoıǵan úndeý jarııalandy. «Tor­ǵaı hám Yrǵyz ýezi halqyna» dep atap kórsetken úndeýden saıa­sat­tyń ańysyn ańdap, astaryn paıymdaǵan azamattardyń janashyr tilegin túısinbeý múmkin emes. «Bul hatty jazýshy bizder – óz balalaryń, óz týmalaryń, janymyz ashıdy, qabyrǵamyz qaıysady. Bizdiń ata-ana, týǵan-týysqandarymyz ishterińde. Biz­di qazaq balasy, qanyna tartady, jany ashıdy deseńder, til alyń­dar: qan tókpeńder, qarsylyq qyl­mańdar!», dep sóz arnaıdy Alash arystary. Odan ári: «Bizdi oryssha oqyp, orys arasynda júr, bizdiń paıdamyzdy aıtpas dep oılaıtyndaryń bizdi Qu­daı men árýaqqa tapsyryńdar! ...Biz­diń eń sońǵy, qysylǵandaǵy aqylymyzdy alyńyzdar! Túbinde is ótken soń ókingennen paıda joq. О́lgen tirilmeıdi, óshken kelmeıdi». Taýsyla, qudaı men árýaqty alǵa tarta jazy lǵan bul úndeýdiń ár sózinde Ahmet, Mirjaqyp, Seı­dázimniń qan jylaǵan júregi, ishtegi ashy óksigi, aq adal per­zent­tik lebi anyq estiledi. Sol tusta tilmashtar men sholaq sheneý­nikter «balańdy tizimge aldyrtpaımyn» dep para alyp, týǵan hal­qyn tonap júrgeninde «eń soń­ǵy aqyly myzdy alyńdar» degen Alash kósemderiniń aıtqany jaqynnyń janashyrlyǵy edi. Árıne, túp astaryn ańǵartyp, saldary men taqsyretin jetesine jete túsindirgen kósemsózder baspasóz betinde de, topty jıyndarda toq­taýsyz aıtylyp jatty. Alash arystarynyń o bastan ustanymy da, is-áreketi de osy baǵytta órbidi. Tynymsyz áreket nátıjesiz de emes-ti. Patshanyń otty qarýynan aman qalǵan aýyl az bolǵan joq. Olar da úndeýge til qatyp, qostap, qýattap, jalpaq jurtqa basý aıtty. Sondaı hattyń biri Torǵaı ýezi birinshi Naýryzym bolysy aq­saqaldarynan keldi. 9 adam qol qoıǵan hatta birinshi bolyp Seı­dázimniń ákesi Qulmaǵambet Qadyrbaıulynyń qoly turdy. Hat sońyna aqsaqaldar ózi ertip ákelip tizimge aldyrǵan 15 jigittiń biri Ámirjan Kádirbaevtyń shaǵyn jazbasy qosa jarııalanǵan. «Tor­ǵaı ýezi, birinshi Naýryzym boly­synan alynǵan jigitter Qosta­naıdan 19 dekabrde shyǵyp, Poe­taev stansııasyna keldik. Munan qaıda jibereri maǵlum emes. Eli­miz patsha jarlyǵyna túsinbeı úr­kip, shaqyrǵan oryndarǵa kelmegen soń, bizdiń atalarymyz Qostanaı shaharyna ákelip berip edi. Qysymshylyq kórgenimiz joq, aman-esen kele jatyrmyz», dep jazady jas jigit. Osylaısha, tutas qazaq dalasyna jaı otyndaı tıgen 1916 jylǵy patsha buı­ryǵy Qadyrbaı áýletin de shar­pymaı qalǵan joq. Alaıda aýyl aqsaqaly Qulmaǵambet, balasy Seıdázim, áýlet azamaty Ámir­jan da el basyna kún týǵan tarǵa­lań ýaqytta jurt bútindigi úshin azamattyq tanytty. Jaýdyń jalasy, dushpannyń kúıesinen aınalasyn, aǵaıyn-týysyn arashalady. Joıdasyz qan tógis, mezgilsiz kisi ólimin boldyrmady.

Alash arystarynyń «kóný» kerek dep, alystan boljaǵan bul joramalynyń týralyǵyn ýaqyt uǵyndyryp, tarıh ózi dálel­de­di. Ásirese, Jetisýdaǵy kóteri­lis­tiń aıaǵy aıaýsyz janshýǵa, qa­zaq-­qyrǵyz halqynyń týǵan topy­raǵyn, ata jurtyn tastap, Qy­taıǵa bosyp ketýine ákeldi. Tek Jetisý oblysynda «qazaq pen qyrǵyzdardyń 94 aýyly bú­lin­shilikke ushyrap, 5 373 úı órtel­gen, 1 905 adam ólip, 684 adam ja­ralanǵan, 1 105 adam tutqyn­dalyp, Jetisý halqynyń tórtten biri, ıaǵnı 300 myń adam Qytaı jerine bosyp ketken».

«Kóný kerek» dep jarlyqqa moıynsal bolýǵa shaqyrǵan Álı­han Bókeıhan bastaǵan Alash arys­tary maıdanǵa ózderi bas bolyp baryp, Lvov basqaratyn jalpyreseılik Zemski odaǵy ar­qyly jigitterdiń qal-jaıyn, as-sýyn, turmys-tirshiligin ońdaýǵa qam jasady. Olarǵa jolbas­shylyq etti. «Jigitterge bas-kóz bolý kerek» degen Álıhan Bókeıhannyń shaqyrýyn qabyl alyp, Mirjaqyp Dýlatuly, Myrzaǵazy Esboluly bastap, Aspandııar Kenje, Bilál Súleı, Faızolla Ǵalymjan, El­des Omar, Ǵazymbek Birimjan, Haı­retdın Bolǵanbaı, Imam Álim­bek, Ahmet Bar­jaqsy, Teljan Shonanuly, Tamımdar Sapa, Bıahmet Sársen, Názir Tórequl, Muqysh Boshtaı, Tel Jamanmuryn, Shahmardan Qapsalam, Musa Seı­dáli, Ahmet Baıqora, Shafhat Bek­muhameduly, Myrzahan Tóle­baı, Bazarbaı Mámetuly, Aısa Qısyq, Muqametqazy Shotaı, Hasen Bekentaı, t.b. azamattar tyl jigitterine qamqorlyqqa keldi. Jurt isinen shet qalmaǵandar qatarynda Ábýbákir Aldııar, Sádýaqas Shalym­bek (S. Shalymbek jigitterdi emdep júrgende súzek juqtyryp qaıtys bolady) sekildi dárigerler de bar edi.

Jigitter jylǵa jetpeı eline orala bastady. 1916 jyldyń qyr­kúıeginen bastap alynǵandar keler jyldyń 5 mamyrynan Ýa­qyt­sha úkimettiń arnaıy qaýly­sy­men elge qaıtaryldy. Ult zııa­lylarynyń, oqyǵandardyń shynaıy janashyrlyǵyn sezingen, jer kórip, sana kókjıegi keńeıgen jumysker jigitter qoldaryna be­rilgen eńbekaqydan jyryp, oqý­daǵy shákirtter paıdasyna dep, Álıhan Bókeıhan atyna stıpendııa taǵaıyndady. Qapal ýezinen 700, Aqtóbe ýezinen 94 jigit 2000 somdaı qarjy toptap, óz bastaý­shylary arqyly qaıtar jolda «Qazaq» basqarmasyna tabysta­dy. Ony basqa azamattar da qostap, ilip áketti. Bul da qazaq jur­ty­nyń almaǵaıyp zamanda alǵa bas­qan, uıymshyldyqtan tap­qan paı­dasynyń bir belgisi edi. Sol jy­ly tar jerde tabysyp, keń jer­de kórisken jolbasshy aza­mat­­tar yntasymen «Erkin dala» atty uıym da quryldy. Bul uıym­­ǵa Ahmet Baıtursynuly, Mir­­ja­qyp Dýlatulymen qatar Seı­dá­zim Qadyr­baı da múshelikke ótti. 1916 jylǵy kóterilis, Mir­ja­qyp aıtqandaı, kimniń kim eke­nin kórsetip, janashyr men jat­baýyrdyń arasyn ajyratqan syn bolyp edi.

Zamannyń syryn bilip, synyn uqqan

Seıdázim qaıratker retinde Ýaqytsha úkimet pen Alashorda bıligi tusynda jarqyrap kórin­di. Osy kezeńde ártúrli saıası, qo­ǵamdyq sharýaǵa belsene qa­tys­qan onyń qabileti tolysa tústi. Aq­pan tóńkerisi ornap, 2 sáýirde Oryn­borda ótken Torǵaı oblystyq qa­zaq sıezinde Seıdázim Qadyrbaı kóp arasynan 4 kisiniń biri retinde Máskeýde ótetin musylmandar sıezine qatysýǵa usynyldy. Dál sol sáýir aıynyń 20-28-i kúnderi Orynborda Álıhan Bókeıhan tóraǵalyq etken taǵy bir mańyzdy basqosý – Torǵaı oblystyq qa­zaq, orys birikken májilisinde Tor­­ǵaı oblystyq atqarý komı­te­ti­niń tóraǵasy, zańger Tkachen­ko­nyń orynbasary bolyp bekitil­di (Atqarý komıtetiniń qura­my­na Ahmet Baıtursynuly, Mir­ja­qyp Dýlatuly, Nysanǵalı Be­gim­­betuly endi). Bul jaýapty ju­mysqa maquldanýy Torǵaı obly­synyń komıssary bolyp beki­tilgen Á.Bókeıhannyń Seıdázim Qadyrbaıǵa artqan zor senimi edi.

Seıdázim Qulmaǵambetuly qa­zaq tarıhyndaǵy mańyzdy oqıǵa – II jalpy qazaq sıezinde hatshy bolyp saılanyp, Alashordanyń úkimet múshesine orynbasar, Bú­kil­reseılik Quryltaı Keńesi depýtattyǵyna kandıdat bolyp tanyl­dy. 1918 jyldary Azamat so­ǵysy órship, almaǵaıyp zaman týǵanda Torǵaı oblystyq áske­­rı keńesiniń múshesi retinde Alash áskerin qurý isine qatysty. Komých­tyń Torǵaı oblysyndaǵy ókili qyzmetin atqardy.

Ár ult erteńi úshin arpalysqan 1917 jyly «Qazaq» gazetinde mańyz­dy úndeý hattyń taǵy bi­ri ja­ryq kórdi. Bul hatta da S.Qa­dyr­baı­dyń qoly qoıylǵan edi. «Qazaq halqyna» dep atalǵan jaz­­ba memleket basqarý túri anyq­talatyn Búkilreseılik qu­ryl­taı saılaýy­na oraı mal-jan esebin alýdy uıym­dastyrý máse­lesin qozǵaıdy. Ejelden sanaq dese úrkip, esep dese shoshynyp turatyn jalpaq jurtqa muny túsindirý jeńil soqpady. «Qazaq» gazetiniń redaksııa alqasy Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Dýlatuly, J.Jánibekulymen qatar S.Kádirbaı, E.Omaruly, E.Turmuhamed, N.Begimbetuldary qol qoıǵan úndeý hatynda Alash arystary kóp talqysyna bylaı dep sóz arnady: «Qazaq óz malyńdy óziń qurtyp, esepti kem berseń erteń Ýchredıtelnoe sobranıede depýtattaryń basqa jurtpen qalaı daýlasady?  Maǵan kóp jer ber degende ne dálel aıtady?... Malyńdy-sharýańdy jasyrǵan kem esepti ákelip kóldeneń tartsa, depýtattaryńnyń tili baılanbaı ma?... Eger qazaq muny istemesek, keıingi násil-násiptiń kóz jasyna qalǵanyń». Memleket aldyndaǵy úlken úlesten qaǵylmaý úshin sharýa, mal-jan esebin durys alýdyń mańyzyn tarqatqan bul maqala sanaǵa silkinis, tanymǵa tóńkeris týdyrýdyń bir ushqyny edi. Memleket qurý, el bolý jolynda Alash ardaqtylary tynymsyz áreketterin toqtatqan emes. Al elge arnalǵan mańyzdy úndeý, qajetti sózderde udaıy esimi atalyp, qoly kósemdermen qatar qoıylatyn Seıdázim Qadyrbaı zamannyń syryn bilip, synyn uqqan suńǵyla qaıratker bola bildi.

Eldiktiń irgetasyn bekitken

Seıdázim Qadyrbaıdyń esimi qazaq quqyq salasynyń irgetasyn bekitý, qazaq tilindegi alǵashqy zań­­dardy aýdarý, sondaı-aq sot iste­rin qurýmen tyǵyz baılanys­ty. Ol – «Qazaq eliniń ýstavyn» jaz­ǵan Barlybek Syrttanuly, qa­­zaq­tan shyqqan tuńǵysh Dýma de­pýtaty, Alashorda mınıstri Ah­met Birimjan, tuńǵysh quqyq ma­gıstri Jaqyp Aqbaı sekildi aǵa býyn­nyń izin jalǵaǵan tolqynnyń ara­synda shoqtyǵy bıik darasy. Bul sapta Mustafa Shoqaı, Jahan­sha Dosmuhameduly qatarly Alash qoz­ǵalysynyń kórnekti zań­ǵar tul­ǵalary arasynda Seıdázim Qa­dyr­baıdyń da esimi qurmetpen atalady.

Seıdázim Qadyrbaıdyń ómir deregine úńilsek, tulǵanyń eńbek joly tikeleı zań, quqyq salasymen qatysty ekenine qanyǵamyz. 1905 jyldan patsha úkimeti qu­laǵanǵa deıingi 12 jylda ol Oryn­bor okrýg­tik sotynda tilmash, hat­shy qyzmet­terin atqarady. 1917-1919 jyl­da­ry Alashtyń mem­lekettik qury­lys isterine bel­sene qatysady. Alash arysta­ry keńes úkimetimen ymy­raǵa ke­lip, memleket qurý isine kiris­ken kezeńde de Seıdázim Qadyr­baıdyń qyzmet joly zań salasynan tysqary bolǵan joq. 1920-21 jyldary sot keńesiniń múshesi bolǵan ol 1921 jyldan 1929 jyldar aralyǵynda Orynborda Qazaq AKSR Zań komıssarıatynyń alqa múshesi bolady, Zań shyǵarý jáne sot isin qurý bólimin basqarady. Dekret, zań,e aýdarady.

Seıdázim tulǵasyna qatysty derektiń bir úzigi «Aq jol» ba­sy­lymynan kezdesedi. Sot qyz­met­kerlerin daıarlaý jóninen ja­­zylǵan «Zań kýrsy ashylmaq» atty jazbada zań ǵylymyn qazaq­sha oqyta alarlyq maman re­tin­de Seıdázimniń esimi atala­dy. «Kýrstyń maqsaty sot qyzmet­kerlerin jetistirý bolsa, artyq shyǵynǵa kóz jumyp, qazaq jastaryn qazaqsha oqytqannan bas­qa­sy joq», dep paıymdaıdy avtor. Odan ári osy oıdy iske asy­rý­ǵa qajetti alǵysharttyń bar ekeni­men sózin sabaqtaı túsedi: «Bu­ryn oıǵa keletin ekinshi qıyn­shylyq zań kýrstarynda qazaqsha oqytatyn adamdar tabylmaıdy, jetpeıdi degen edi. Qazir bulaı oılaýǵa oryn joq. Qazir jalǵyz Orynbordyń ózinen ǵana zań ilimin qazaqsha oqytýǵa jaraıtyn adamdar tabylady. Bulardy atap kórsetýge bolady: Boranbaıuly Qanaı, Atanııazuly Myrzaǵul, Bekmahanbetuly Shav­qat, Nurmaquly Nyǵmet, Birim­januly Ahmet, Turlyhanuly Sá­lim­gereı, Janaıdaruly Seıilbek, Kádirbaıuly Seıdázim». Avtordyń attary atalǵan tulǵalarǵa qatysty «Bulardyń kóbi joǵary zań ǵyly­myn oqyp shyqqandar. Osy kúnde de Zań komıssarıatynda iri qyz­met­tegiler, oqýmen de toqýmen de ysylǵan mamandar» dep oń baǵa­syn berýi maqala jaryq kórgen mer­zimmen (15 qańtar 1925 jyl) úndeskende derek qunyn arttyra túsedi. Tek Seıdázim tulǵasyn ǵana emes, Orynborda qyzmet atqarǵan zań salasynyń mańdaıaldy mamandaryn tanytýmen dáıektik aýqymyn keńeıtedi. Bul maqalanyń derekkóz retindegi mańyzy alǵash­qy sot mamandaryn oqytý, jetis­tirý isiniń júzege asý barysyn ańdatýmen de aıryqsha. Ol tómen­degi mátinnen ańǵarylady: «Kýrs 125 kisilik eken. Máskeý onyń 70 paıyzyn bizge, 30 paıyzyn Bashqurtstanǵa laıyqtaǵan. Bul kýrs endi keshikpeı Orynborda ashylmaq. Zań kamıssarıaty kýrsqa alynatyn oqýshylardy Qazaqstan gýbernııalarynan mynadaı retpen bólip shaqyryp otyr. Semeı gýbernııasynan – 13 kisi, Aqmola gýbernııasy – 10, Syrdarııa – 10, Jetisý – 8, Orynbor – 8, Aqtóbe – 8, Oral – 8, Qostanaı – 7, Bókeı – 6, Adaı úıezinen – 4, Qaraqalpaq oblysynan – 4. Barlyǵy – 88».

Seıdázim qoltańbasy qoıylǵan bir materıal – «Eńbekshil qazaq» ba­sylymynda jaryq kórgen «Jel ońynan shyqtyǵa» jaýap» maqalasy. Muhametjan Beısen­ulynyń synyna oraı jaýap qaıyr­ǵan jazbaǵa S.Qadyrbaı men M.Báımensheuly qol qoıǵan. Maqalamen tanysqanda S.Qadyr­baıdyń atalǵan jazbany Qazaqstan Zań komıssarıatynyń jaýaptysy retinde jazǵanyn jazbaı tanýǵa bolady. Sondaı-aq osy maqalanyń ózinde Qadyrbaıulynyń Qazaqstan sot qurý bólimin basqarý­shy ekeni derek retinde rastalyp tur.

Qazirgi qolda bar málimetterge súıensek, S.Qulma­ǵambetuly jeke ózi jáne ujym bolyp birqatar zańdardy aýdarǵan. Oǵan qosa aý­darylǵan zańdarǵa redaktor retin­de óńdeý, túzetý engizgen. Mu­nyń ózi Seıdázim tulǵasyna asa úl­ken jaýapkershilik júktelgenin aıǵaq­taıdy. Arhıv jáne sırek qoljazbalar qorynan tabylǵan sońǵy derekter S.Qadyrbaıdyń 1929 jylǵa deıin tómendegi zańdar­dy aýdarý men redaksııalaýǵa qatysqanyn kórsetip otyr:

1. Qylmys zańy: Barsha ózgeris qosymshalarymen. – 2-bas. /Aýd. S.Kádirbaıuly. – Qyzylorda: Qazmembas, 1925. – 89 b.
2. Aqy zańy (1926 jylǵy ııýn­niń birine deıin bolǵan ózgeris, qosymshalarymen) /Qazaqshaǵa aýdarǵan: Omaruly E., Babasuly D., Dýlatuly M., Kádirbaıuly S., Nurymuly Ǵ. – Qyzylorda: Qazmembas, 1926. b.
3. Jer zańy: (ózgeris qosymsha­la­rymen) /Qazaqshaǵa aýdarǵan: Omar­uly Eldes. О́ńdegen Kádir­baıuly S. – Qyzylorda, Tashkent: Qazmembas, 1927. – 82 b.
4. Reseı Respýblıkasynyń tutqyn túzeý zańy /Aýdarýshy: Báı­­men­uly Ilııas. Aýdarmasyn basqa­rý­shy Kádirbaıuly Seıdázim. – Qosymshalarymen túzetilip 2-bas. – Qyzylorda: Qazmembas, 1927 . – 60 b.
5. Kann V. A. Egindik, shabyn­dyq jerdi teńgerip bólý (suraý, jaýap retimen jazylǵan) Qazaq­stan halyq komıssarlary keńe­si aǵasynyń orynbasary Qulym­betuly Uzaqbaı joldastyń kitap­sha taqyrypty pikiri qosa ba­syldy /Qazaqshaǵa aýdarǵan: Nurym­uly Abbas/ Qazaqshasyn óńdegen: Kádirbaıuly Seıdázim. – Qy­zylorda: Qazmembas, 1927. – 48 b.
6. Jer astyndaǵy ken, ony uq­satý taqyrypty jol, maldá­ri­ger­lik ýstavy, veksel týraly jol, tártipshi sottar týraly jol, aralyq komıssarlar týra­ly jol /Qazaqshaǵa aýdarǵan: Nu­­ry­m­uly Ǵabbas. Aýdarmasyn óńde­gen Kádirbaıuly Seıdázim. – Qyzylorda, Tashkent: Qazmembas, 1927. – 120 b.
7. Qylmys zańy: 1928 j. 15 maıǵa deıingi ózgeris qosym­shalarymen /Aýd. S.Kádirbaıuly. – Qyzylorda: Qazbas, 1928. – 63 b.
8. Neke, úı-ishi jáne qamqorlyq týraly zań: 1928 j. 1 sentıabrge deıin bolǵan ózgerister, qo­sym­shalar da kirdi /Qazaqshaǵa aý­dar­ǵan. A. Nurymuly. О́ńdegen S.Kádirbaıuly. – Qyzylorda: Qazbas, 1928. – 58 b.
9. Sottarda, jer komıssııalarynda, sot qyzmetin atqaratyn basqa mekemelerde sot alymdary men aıryqsha keńse alymy qalaı alynady? /Qazaqshaǵa aýdarǵan. Búrkituly Kenjeǵul. Aýdarmasyn óńdegen: Kádirbaıuly Seıdázim. Qyzylorda: Qaz. Narkomzem, 1929. – 80 b.

Tárjimeniń taıpalǵan jorǵasy

Seıdázimniń qalamgerlik mu­ra­synda aýdarma eńbekteriniń mańy­zy aıryqsha. Ol – zańdardy qazaqsha sóıletken alǵashqy aýdarmashynyń biri jáne soǵan jetekshilik etken biregeı maman. Bul retten tulǵanyń quqyq salasynan tuńǵysh qoldanysqa engizgen ataý-uǵymdaryn zertteýdiń máni zor. Zań termınderi men ataýlaryna qatysty oı-tujyrymdardy quqyq mamandarynyń quzyryna qaldyra otyryp, óz tarapymyz­dan aýdarmanyń tili men stıline, tárjime sheberligine qatysty az-kem oı ústemekpiz. Bul Seıdázim mu­ralaryn taldaý, quqyqtyq kóz­qarastaryn aıqyndaý, aýdar­mashylyq qabiletin taný máselesin baıytady degen senimdemiz.

Seıdázim aýdarmasyna qatysty baspasóz betinde alǵash pikir bildir­gen – Mirjaqyp Dýlatuly. 1924 jyly «Aq jol» gazetinde Madııardyń «Jaýyzdyq nızamnamasy» atty syny jaryq kórdi. «Jańa kitap» aıdarymen basylǵan materıalda avtor «Jaýyzdyq nızamnamasyn» Seıdázim Qadyrbaı aýdarǵan «Qylmys zańymen» salystyra sóz etedi. «Seıdázim zakonnyń mánisine, rýhyna jaqsy túsinip, aýdara alatyndyǵyn Túr­kis­tandaǵy azamattardyń bir­sypyrasy biletin edi. «Qylmys zańy» Orynborda ótken 1923 jylda basylyp ta shyǵyp edi. Endi sonyń báriniń artynan mynadaı «Jaýyzdyq nızamnamasy» shyǵyp otyr. Seıdázimniń kitabymen munyń tárjimesin salystyryp, budan Seıdázimdiki nashar bolǵanda ǵana muny basý kerek edi. Qansha pul, qansha qaǵaz, qansha eńbek bosqa ketip otyr»,  dep sapasyz aýdarma men jelge ushqan qarajatqa qynjylady avtor. Tómende Mirjaqyp syn tezine alǵan «Jaýyzdyq nızamnamasy» men Seıdázim aýdarǵan «Qylmys zańynyń» mazmunyn qatar qoıyp, salystyryp kórsek (1-keste).

Tutas zań jınaǵyn emes, tek osy mazmundy salystyrǵannyń ózinde Seıdázimniń aýdar­ma­shy­lyq sheberligine qatysty tómendegideı tujyrymdardy qory­­týǵa bolady:

1. Seıdázim aýdarmalarynyń tili jatyq jáne túsinikti. Mysaly, «Jaýyzdyq nızamnamasynda» adamǵa kúshtik etý dep berilse, S.Qadyrbaı muny adamnyń qara basyna kúsh jumsaý dep uǵynyqty aýdarady. Al sońǵy taraýdyń ataýy «Jaýyzdyq nızamnamasynda» «Halyqtyń saýshylyǵyn, asta­nanyń qaýipsizdigin kópshilik rette­rin qorǵaıtyn tártipterge qar­sy jaýyzdyqtar» dep atalady. Týra­syn aıtsaq, qunttap oqyp baryp túsinbese (onda da túsine alsa) muny bir oqyǵan adamnyń mánisin taba qoıýy ekitalaı. Onyń ústine astana sózi múldem du­rys qoldanyl­maǵandyqtan aıt­paq oıdan adastyrady. Kerisin­she, «Qylmys zańynda» bul «Halyq densaýlyǵy men qoǵam qaýip­sizdigin jáne áleýmet tártibin qor­ǵaı­tyn erejelerdi buzý» dep aýda­rylǵan. «Qoǵam qaýipsizdigi» men «astana qaýipsizdiginiń» eki basqa uǵym ekenin eskersek, al­dyńǵy aýdarmanyń kóńilden shyq­paıtyny aıdan anyq.
2. Seıdázim aýdarmalarynda uǵym anyq ári dál beriledi. Dú­damal, ekiushty uǵymdar kezdes­peıdi. Mysaly, 166-171-bap sáı­kes keletin taraýdyń ataýyn Qul­maǵambetuly «Áıel men erkek­tiń jaqyndasýy haqyndaǵy qyl­mystar» dep aýdarsa, «Jaýyzdyq nızamnamasynda» «Sharıǵatqa kelý týrasyndaǵy jaýyzdyqtar» dep tárjimelegen. «Sharıǵatqa kelý» degen sózdiń naqty maǵy­nasy ne ekenin, qandaı mándi ańǵartqysy kelgenin jeke sózdiń ózine súıenip taba qoıý qıyn. Al zań mundaı ekiushtylyqty kótermeıdi.
3. Seıdázim aýdarmalaryndaǵy til tazalyǵy. Álıhan Bókeıhan, Ah­met Baıtursynuly bastaǵan Alash oqyǵan­darynyń tý etip ustaǵan ustanymdarynyń biri – til tazalyǵy. «Jaýyzdyq nızamnamasynda» nızam, nama degenderden bastap eseptesek, ǵaırı, mýafyq, mahkeme, raıys qatarly arab, parsy sózderi az emes. Al Seıdázim aýdarmalary mundaı minnen ada.

Joǵarydaǵy mysaldardy alǵa tarta jáne bir zańnyń eki aýdarmasyn ózara salystyra kele biz Seıdázim Qadyrbaı aýdarmalary Dýlatuly kútken mejeden kórinedi degen baılamǵa toqtaımyz. Bir aıta keterligi, 1926 jyly ózge­ris, tolyqtyrýlarymen qaıta ba­s­­ylǵan nusqasynda «Jaýyzdyq nızamnamasy» «Qylmys zańy» degen ataýmen jaryq kóripti. Buny Mirjaqyp kótergen máseleniń oń sheshim tabýy, Seıdázim iz ashqan soqpaqtyń uly dańǵylǵa ulasýy dep uǵynamyz.

Ushqyn Sáıdirahmanuly,

alashtanýshy