Oblystyq «Atyraý» gazetiniń menshikti tilshisi (1970 – 2008 jyldar) bola júrip, kórshi Astrahan oblysynyń qazaqtar kóp turatyn tórt aýdanyn qamtıtyn úlken mindet arqalaǵan kezim-tuǵyn. Onda Májilis О́tejanov esimdi aqyn jáne jýrnalıst jigitpen tanysqanmyn. Májilis ol kezde Volodar aýdandyq «Zarıa Kaspııa» gazeti redaksııasynda jáne Astrahan oblystyq «Volga» gazetinde óńirdegi barlyq qazaq aýyldaryn qamtıtyn menshikti tilshi eken. Astrahan óńirin ekeýmiz kóbine qosylyp aralaıtyn bolǵanbyz. Ol jergilikti jerdi jáne adamdaryn tanıdy, kólikpen júrý máselesin sheshedi.
Bir kúni ol maǵan telefon shaldy. «Osylaı da osylaı, anaý Joǵary Basqunshaq stansasy qasynda bir batyr shopan
turatynyn bildim. Kel, ekeýmiz ol kisige birge baraıyq», dep tur aqyn jigit. Árıne, Reseıdegi shopandy ol joly jazbaıtynym belgili bolsa da jer kórip, el aralap kelýge qyzyǵyp, kelisimimdi berdim. Bul 1974 jyldyń naýryz aıynyń ishi-tuǵyn. Men Astrahanǵa bardym. Májilis ekeýmizge poıyzǵa Joǵary Basqunshaqqa bılet alyp qoıypty. Sonymen ne kerek, jergilikti jigitterdiń kómegimen ataqty batyr shopan Saqap Qyzylov degen aǵamyzdyń tórinen bir-aq shyqpaımyz ba? Qaıran qazaqtyń darhandyǵy-aı dersiz. Maǵan qaıdan júrsiń, qaıdan kelgen adamsyń dep jatqan eshkim joq. Qoı soıyldy, onyń basy maǵan usynyldy. Ony jasattyrǵan da Májilis marqum edi. «Myna Rekeńniń menen baqandaı tórt jas úlkendigi bar, oǵan qosa, halqymyzdyń qarashańyraǵy Qazaqstannan kelip otyr. Saqap aǵa, sizdiń ruqsatyńyzben myna basty qashyqtan kelgen qonaqqa joldaıyq», dep ábden jetistirip saldy.
Saqap Bákýuly sol jyly alpys jasqa aıaq basyp otyrǵan tusy eken. Iri denesi áli jınaqy, salmaqty, minezi ashyq, áńgimeden kóp tartynǵan joq. «Káne, Saqap aǵa, anaý soıylyp jatqan qoıyńyzdyń eti piskenge deıin biz de arnap kelgen sharýamyzdy bitirip alaıyq. Otan soǵysynan «Dańq» ordeniniń úsh dárejesin birdeı taǵyp kelip, tym-tyrys qoı baǵyp qalǵanyńyz qıyn eken. Maqul, eptep-septep zeınetke shyqqaly otyr ekensiz. Sonyń aldynda men siz týraly jazyp, anaý orys aǵaıyndarǵa tanystyraıyn. Bizde qazaq tilinde shyǵatyn gazet joq qoı. «Volgadan» oqyrsyz. Al myna Rekeń Qazaqstanǵa tanystyramyn dese, ózi biledi», – dep Májilis О́tejanov júırik tilimen saıraı jóneldi. Saqap tartynǵan joq, ózine qoıylǵan suraqtarǵa oraı áńgime órgizdi. Ol tusta men bul kisi týraly jazamyn degen oıda bolmaǵan edim. О́ıtkeni, ol Reseı azamaty sanalady ǵoı. Sonda da batyr aǵamyzdyń aıtqandaryn qoıyn dápterime jazyp alǵanym endi kádege asyp otyr.
Azǵyrdan shyqqan batyr 1914 jyly Labaı aýyldyq keńesinde týypty. «Joqshylyq kórdik, ata-anadan erte aıyryldyq, kúneltistiń qamyn oılap, Reseı jaqqa aýyp kettik», – degen edi ol.
Endi leıtenant Saqap Qyzylovtyń jaýyngerlik joldary bylaı jazylady. Ol 1937 jyly áskerı boryshyn óteýge shaqyrylady. Oryssha jaqsy biletin jáne deni saý, qýatty jigitti birden tankishiler quramyna qosady, osy salada ol vzvod komandıriniń orynbasary bolady. 1939-1940 jyldarda Fınlıandııamen bolǵan soǵysqa qatysady. Uly Otan soǵysy jyldarynda Brest qamalynan bastap Volohov maıdanynda, Belorýssııada, Baltyq jaǵalaýy elderinde, Estonııa men Karelııada qyrǵyn shaıqastyń ortasynda bolady. Birine-birin jalǵastyryp kórsetken erlik qımyldary soǵystyń ár jyldarynda úsh márte jaýyngerlik «Dańq» ordenderimen marapattaýǵa jetkizedi. Beıbit eńbektegi jemisti jumysy úshin Saqap aǵa omyraýyna «Oktıabr revolıýsııasy» ordenin taǵady.
Saqap sardardyń erlik isteri jaıly Májilis marqumnyń úlken dúnıe etip jazǵanyn, onyń Astrahan oblystyq «Volga» gazetinde jarııalanǵanyn áriptesimnen kezinde talaı márte estigenmin. Májilis О́tejanov 1990 jyldan Astrahan qalasynda qazaq tilinde shyǵyp kele jatqan «Aq arna» gazetiniń alǵashqy redaktory bolyp, ómiriniń sońǵy kezeńine deıin qyzmet jasaǵanyn aıtýdy ózime paryz sanadym.
Saqap aǵa meniń Qurmanǵazy aýdanynda turatynymdy bilgennen keıin buryn men estimegen bir jaǵdaıdy áńgimelegeni bar. Batyrdyń ózin sóıleteıin: «Fın soǵysyn aıaqtaǵannan keıin men Estonııada áskerı qyzmette boldym, – dep bastaǵan edi áńgimesin ol kisi. – Sol sizder turatyn Teńiz (Qurmanǵazy) aýdanynda týyp-ósken Sabyr Luqpanov kapıtan shenindegi ofıser bolatyn. Tallın qalasynda áıelimen, úsh balasymen turdy. Ol kisi menen eki jas úlken ári kapıtan, al mende ol kezde sardarlyq shenim joq. Beıbit mezgilde, arasynda Sabyrdy aǵa tutyp, jerles sanap kezdesip júrdim, Saǵıda jeńgemizdiń dastarqanynan shaı ishkende týǵan elge baryp kelgendeı kóńilim kóterilip qalatyn. Amal ne, mundaı keńshilik uzaqqa barmady. 1941 jylǵy maýsymda nemisterdiń qyrǵyn shapqynshylyǵy bastaldy. Sabyr Luqpanov rota komandıri bolatyn. Olar birden Brest qamaly baǵytyndaǵy jaýǵa toıtarys berýge attandyryldy. Artynsha otbasymen turatyn ofıserlerdiń bala-shaǵasyn tylǵa, ózderiniń týǵan jerlerine qonys aýdartý týraly buıryq shyqty. Sodan maıor Lebedov degen komandırimiz meniń qasyma Grısha Brýk degen soldatty qosyp, kapıtan Luqpanovtyń otbasyn Tallınnen poıyzǵa otyrǵyzyp, Lenıngrad qalasyna shyǵaryp salýymdy tapsyrdy. Áskerı bólimshege oq-dári, azyq-túlik tasıtyn júk avtokóligin bar bolǵany bir saǵat mezgilge alyp berdi. Áskerı ofıserler otbasyna arnalǵan kazarmanyń shaǵyn bólmesinde turatyn Sabyrdyń bala-shaǵasyn apas-qapas kıindirip alyp shyqtyq. Dúnıe-múlik, kerek-jaraqtyń bári qaldy. Saǵıda jeńgemizdiń qushaǵynda alty aılyq balasy bar, biri – alty, ekinshisi úsh jastaǵy eki qyzyn jáne jetekteıdi. Jolshybaı kerek bolatyn jumsaq kıim-keshekterin orap býyp, jeńgemizdiń arqasyna baılap berdim. Bir táýiri – qastarynda basqa da ofıserlerdiń otbasy boldy. Ol kúnde árkim ultyna qarap bólý degendi bilmeıtin. Bir-birine kómek qolyn sozýǵa daıyn turatyn... Sonymen, aǵash vagon ishindegi opyr-topyr kópshiliktiń arasynan eptep syǵylysyp onyń ishinen Saǵıda jeńgeıge tize búgetin oryn taýyp, balalaryn qasyna ornalastyrdym. Ol kezde Tallınde nan satý kartochkaǵa kóshpegen, bos turatyn. Bir-eki bólke nan satyp alyp, Saǵıdaǵa ákelip berýge shaq úlgerdim. Poıyz da qozǵaldy, bizdiń de áskerı bólimshege baratyn mezgilimiz asyp bara jatty. «Sabyr aǵańdy kórseń sálem aıt, bizdi ýaıymdamasyn. Úkimet bizdi dalada qaldyrmas, týǵan jerge jetermiz», dep Saǵıda jeńgemiz asa qaısarlyq tanytty qoshtasarda.
Saqap aǵa tolqı toqtady. Sál únsizdikten keıin ol: «Men maıdanda on jyldaı júrdim ǵoı. О́zim tanıtyn adamdarǵa hat jazý arqyly Sabyr aǵanyń maıdanda erlikpen qaza tapqanyn, ol kisiniń bala-shaǵasy týǵan aýyldaryna aman jetkenin estigenmin. Elge kelgen soń Saǵıda apaıdy izdep baratyn jaǵdaı bolǵan joq. Al, Rahmet inim, siz Ganıýshkın jaǵynan bolsańyz, Sabyr aǵanyń bala-shaǵasynan ne habaryńyz bar, olar bar ma eken?», dep suraǵan bolatyn. Men ol kezde Saǵıda apaıdy kórmegen edim, Kotıaev aýylynda turatynyn syrttaı estigenim bolmasa.
Meniń maıdanda qaza tapqan qazaq ofıseri Sabyr Luqpanovtyń atyn estýim jáne onyń bala-shaǵasy týǵan jerge aman oralyp, zamandastarymen qatar tirshilik keship jatqanyn bilýim alǵash ret osylaı bastalǵan. Keıin Saǵıda apaıdy da, onyń alty aılyǵynda alapat soǵystyń astynan arqalap aman kelgen balasy Aleksandr Sabyrulyn da, qyzdary Sáýle men Záýreni de tanyp-bilýdiń oraıy kelgen-di. Qazir aramyzda Saqap aǵa da, Saǵıda apaı da joq.
Biraq atap kórsetetin jáıt – maǵan Sáýle Sabyrqyzymen tikeleı júzdesýdiń oraıy kelmedi. Ol Almatyda oqyp, sonda turdy, búginde zeınetke shyqqan dáriger. Záýre Sabyrqyzy da densaýlyq saqtaý salasynda qyzmet jasady, aýyldyq keńestiń tóraıymy boldy. Qazir Ýtera aýylynda nemerelerin qyzyqtaǵan áje. Al Aleksandr Sabyruly ustazdyq qyzmetin basshylyqpen jalǵastyrdy, orta mekteptiń dırektory, aýdan ortalyǵyndaǵy №3 lıseıdiń dırektory, aýdandyq bilim berý bóliminiń meńgerýshisi sııaqty aıtýly qyzmetter atqara júrip zeınetke shyqty. 2011 jyly dál 70 jasynda dúnıe saldy. Sabyr aǵanyń qara shańyraǵyn qazir Kúmis esimdi kelin ustap otyr. Aleksandrdan bes ul ónip-ósti, nemereleri bar.
Kezinde Aleksandrdyń maǵan jazyp bergenderine súıene otyryp, Sabyr aǵa men Saǵıda apaı jóninde mynadaı maǵlumattar bere alamyz. Sabyr Luqpanov 1914 jyly osy Qurmanǵazy (Teńiz) aýdanynyń Botaqan (qazirgi Maqash) aýylynda týǵan. Biraq 1919 jyly aýdan kóleminiń jerinde azamat soǵysynyń bolýy, sonyń saldarynan asharshylyq pen aýrý-syrqaýdyń asqynýynan ata-anasy erte qaıtys bolyp, Sabyr balalar úıinde tárbıelenedi. Orta bilim alady, orys tilin de taza meńgeredi.1932 jyly jıyrma jasqa jańa tolǵan Sabyr áskerı mindetin atqarýǵa shaqyrylady. Sodan bastap onyń áskerı kıim kıgen sardarlyq qyzmeti jalǵasady. 1939 jyly fın soǵysyna qatysqan. Kapıtan shenine kóterilgen Sabyr Luqpanov kóbine shekaralyq áskerı quramalar sapynda bolady. Batalonda aǵa saıası jetekshi qyzmetin atqarady.
Uly Otan soǵysy bastalǵanda bala-shaǵasymen qoshtasýǵa da murshasy bolmaı, birden urys dalasyna attanyp ketýi de sol shekarada jaýdy birinshi bolyp «qarsy alýlarynan» edi. Sabyr Luqpanuly jaýmen jan aıamaı shaıqasyp, surapyl soǵystyń alǵashqy qurbandarynyń biri boldy. Biraq Saǵıda syndy asyl ana Sabyr sardardyń oshaǵynyń otyn sóndirgen joq, úsh birdeı balapanyn ósirip-óndirdi.
Saǵıda apaı da 1918 jyly osy Teńiz topyraǵynda ómirge kelgen. Eń bastysy – eriniń amanatyn arqalap, úsh birdeı balapanyn týǵan jerge aman jetkizip, ósirip-óndirgen eńbegi urpaqqa ulaǵat.
***
Budan dál qyryq jyl buryn jazylyp, paraqtary sarǵaıa bastaǵan qoıyn dápterimdi oqyp otyryp, oıyma oı qosyldy. Qazirde Qurmanǵazy aýdanynda Keńes Odaǵynyń batyrlary Aleksandr Afanasevtiń, Fılıpp Mazýrovtyń, Muqat Musaevtyń, Halyq Qaharmany Hıýaz Dospanovanyń, jaýyngerlik «Dańq» ordeniniń tolyq ıegeri – Keńes Odaǵynyń Batyryna teńestirilgen Ǵızat Álipovtiń esimderi urpaqtyń maqtanyna aınalyp otyr. Al Azǵyr óńirinde ómirge kelip, 33 jasyna deıin Súıindik okrýgi jerindegi sharýashylyqtarda eńbek etken Saqap Qyzylov qurmanǵazylyqtardyń jerlesteri qatarynda sanalmaýy qalaı? Joǵaryda atalǵan F.Mazýrov pen M.Musaev tek Qurmanǵazy aýdanynyń jerinde týǵandary sebepti esepke alynyp júr. Olar otbasylyq jaǵdaılaryna baılanysty týǵan jerden erte qonys aýdarady. Ekeýi de soǵysta kórsetken eren erlikteri úshin Keńes Odaǵynyń Batyry atanady. Soǵystan keıin ekeýi de Astrahan oblysyndaǵy qonystaryna qaıtyp oralyp, 1954 jyly qatar qaıtys bolady. Biraq kindik qandary kıeli topyraǵyna tamǵan Qurmanǵazy turǵyndary aıbyndy uldarynyń esimderin eshqashan umytpaıtyndaryn tanytyp, erekshe maqtanyshpen ataıtyndaryna búgingiler kýá. Sonda Saqap Bákýulynyń qurmanǵazylyqtardyń jerlesteri qataryna qosylmaıtyny qalaı?
Meniń budan 40 jyl buryn qoıyn dápterge jazǵandaryma kúmánmen qaraıtyndar tabylýy da yqtımal. Qazir de aqıqattan aınalyp ótetinder qylań berip júrgen sııaqty. Endeshe, shyndyqtyń naqty ózine júgineıik. Eki jaǵdaı eskerilse eken. 1952 jyly orta qashyqtyqtaǵy zymyrandardy synaqtan ótkizý maqsatynda Narynnyń batys bóligi «áskerı aımaqqa» aınaldyrylyp, Azǵyr óńiriniń jeri «Súıindik», «Balqudyq» sovhozdarymen Teńiz (Qurmanǵazy) aýdanyna qosyldy. Endeshe, 1914 jyly 18 naýryzda Súıindik okrýgine qaraıtyn Labaı (Jalǵyz apan) aýylynda týǵan (100 jyl tolyp otyr) Saqap Bákýuly qurmanǵazylyqtardyń zańdy jerlesi ekeninde talas joq.
Qurmanǵazy aýdandyq «Serper» gazetiniń 2010 jylǵy 11 naýryzdaǵy sanynda Reseı Federasııasy Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, astrahandyq qalamger qandasymyz Amanjol Ilıasovtiń «Labaıdan shyqqqan has batyr» degen derekti jazbasy jarııalandy. Onda Saqap Bákýuly Qyzylovtyń ómirderegi men Uly Otan soǵysynda jaýyngerlik «Dańq» ordeniniń úsh birdeı dárejesine tolyq ıe bolýynyń maıdandaǵy erlik qımyldary tolyq baıandalyp kórsetilgen jáne erjúrek jaýynger Saqap Qyzylovtyń sýreti de birge jarııalanǵan. Ol maıdanda eki márte «Qyzyl Juldyz» ordenimen de marapattalǵan eken. Al beıbit eńbekte ozat shopandar qatarynda bolyp, «Oktıabr revolıýsııasy» ordenin de omyraýyna taqqanyn joǵaryda aıttyq. Jaýjúrek jaýynger soǵysta alǵan jaraqat zardaptary saldarynan 1980 jyly 66 jasynda baqılyq bolǵan.
«Qurmanǵazylyqtar osy kıeli topyraqta dúnıege kelgen batyr jerlesterin bile júrsin degen nıetpen maqalamdy joldadym», dep aıaqtaıdy reseılik jýrnalıst óz jazbasyn. Qandas qalamgerge bul ıgi qyzmeti úshin myń alǵys. Biraq onyń aq nıetimen habarlaǵan qyzmetine qurmanǵazylyqtardan eleń etken azamattar ázirge baıqala bermeıtin syńaıly. Áıtse de, Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyna deıin Azǵyrdan shyqqan aıbyndy batyrymyz Saqap Bákýulynyń esimi de týǵan jerinde tý kótergender qataryna qosylar degen úmit bar.
Rahmet IMANǴALIEV,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi.
Atyraý oblysy,
Qurmanǵazy aýdany.
