Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Tóráli Qydyrdyń aıtýynsha, Máshhúr-Júsip Kópeıulynyń shyǵarmalary alǵash ret ótken ǵasyrdyń basynda lıtografııalyq basylymdar retinde Qazan qalasynda jaryqqa shyqqan. 1907 jyly basylǵan «Tirlikte kóp jasaǵandyqtan kórgen bir tamashamyz», «Hal-ahýal», «Saryarqanyń kimdiki ekendigi» sekildi kitaptary bertin kele patshalyq Reseıdiń qatań senzýrasyna iligip, qaıta jarııalanýyna tyıym salyndy. Sol tyıym keńestik kezeńde de saqtaldy. Onyń sebebi din ataýlyǵa shúılikken qoǵamda Máshhúr-Júsiptiń dinı saryndaǵy shyǵarmalaryn jaryqqa shyǵarý úlken qylmyspen teń edi. Týyndylary arqyly haq dinniń asyl qasıetterin asqaqtata jyrlaǵan aqynnyń qoljazbalary Ortalyq ǵylymı kitaphana men M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qorynda saqtalyp, oqyrman nazarynan tys qaldy.
Sodan araǵa seksen jyl salyp baryp 1990-1992 jyldary M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty ǵalymdarynyń tikeleı atsalysýymen aqyn shyǵarmalarynyń eki tomdyq tańdamaly jınaǵy jaryq kórdi. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory S.Dáýitovtiń atsalysýymen «Ǵylym» baspasynan jaryq kórgen osy jınaqtan keıin máshhúrtaný salasynda tyń serpilis paıda boldy. 2008 jyly Pavlodar oblysy ákimdiginiń qoldaýymen aqynnyń «It-dúnıe» atty tańdamaly jınaǵy jaryq kórse, 2003-2010 jyldar aralyǵynda Máshhúr-Júsip murasy 20 tom bolyp halyq nazaryna usynyldy. Aqynnyń urpaqtary qurastyryp, sol kezdegi PMÝ rektory E.M.Aryn jarııalaǵan bul kóptomdyqty oqyrman qaýym jyly qabyldap, qazaq rýhanııatynyń ajyramas bóligine aınalǵan murasymen tolyq tanysýǵa qol jetkizdi. Jáne urpaqtary usynǵan bul jınaqtaryna Máshekeńniń buryn beımálim bolyp kelgen eńbekteri engen. Budan bólek, jekelegen jınaqtar men hrestomatııalarda da aqynnyń shyǵarmalary jarııalanyp keledi.
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty osy joly qurastyryp shyǵarǵan Máshhúr-Júsip Kópeıulynyń bes tomdyq tańdamaly jınaǵynda buǵan deıin jarııalanǵan basylymdar basshylyqqa alynǵan. Ásirese kezinde urpaqtary jarııalaǵan jıyrma tomdyqtyń septigi kóp tıgen.
«Kez kelgen basylymnyń ózindik ereksheligi bolatyny sekildi, biz bul bes tomdyqty qurastyrý barysynda aldyńǵy jınaqtardyń jetistigin paıdalanyp, kemshiligin qaıtalamaýǵa tyrystyq. OǴK men ÁО́I qoljazba qorynda saqtalǵan qoljazbalar nátıjesinde aldyńǵy kitaptarda ketken kemshilikterdi barynsha joıýǵa tyrystyq. Ásirese qasıetti mátinderdi (Quran aıattary men Paıǵambar hadısterin) berýde oryn alǵan qatelikterdi joıyp, mátindegi arab, parsy sózderiniń maǵynasyn ashý jaǵyn kózdedik. Dinı termınder, qaıratkerler esimi, jer-sý attary naqty túsindirildi. Ondaǵy maqsat – baba murasyn keıingi urpaqqa saf qalpynda jetkizý. Kodıkologııalyq zertteýler nátıjesinde mátindegi biraz sóz qaıta qalpyna keltirilip, aıattar men hadısterdiń translıterasııasy men transkrıpsııasy túzildi. Máselen, ol kisi keltirgen úzindiler qaı aıat nemese súreden alynǵany jáne olardyń aýdarmasy tolyq jasaldy. Úzindi alǵan aıat, súrelerdiń aýdarmasy qosa berildi», deıdi shyǵystanýshy-ǵalym, parsy tiliniń mamany Tóráli Qydyr.
Buryn urpaqtary usynǵan jıyrma tomdyqqa Máshekeńe tıesili emes, basqa da jazba aqyn muralary enip ketken eken. Myna tańdamaly tomdyqtarda olardyń bári ekshelip, aqynnyń tek óz shyǵarmalary ǵana qaldyrylǵan.
Bes tomdyqtyń birinshi tomyna aqynnyń dinı óleńderi engizilgen. Qanaǵat týraly jumbaq óleń, ısharat, ańyz óleńder nemese rýaıattar, «Paıǵambardyń sońǵy tilegi», «Máshhúrdiń ózin tanystyrýy», «Bes paryz», «Jeti jetim», «Iman sharttary» syndy basqa da óleńder toptastyrylǵan.
Ekinshi tomynda «Saryarqanyń kimdiki ekendigi», «Ańqaý adam týraly», «Kedeıliktiń arqany», «Jigit nazy», «Naýryz tilegi», «Anama hat» sekildi taǵy basqa poezııalyq shyǵarmalar.
Úshinshi tom dinı óleńder men dinı dastandardan turady. «Ibilis-shaıtan hıkaıasy», «Aqyrettiń egini», «Opasyz áıel», «Oraza týraly» syndy týyndylar bar arasynda.
Tórtinshi tomyna jetpis baptan turatyn ǵıbratty óleńder kirikken. Munda álem jaratylysynan bastap, jer-kóktiń, ǵarshy-kúrsiniń baıany, taǵy basqa qubylystardyń baıany jyrlanǵan. Aqyn osy jetpis bapta dástúrli din dúnıetanymyn tolyq ashyp bergen.
Mysal óleńderi men aıtystary besinshi tomǵa toptasqan. «Jantemir qajy», «Shontybaı qajy», «Gúlshat-Sherızat» syndy dastandary men Máshhúr Júsip pen Ǵalym Kúzembaıulynyń aıtysy, Máshhúr Júsiptiń Shabdar atpen aıtysqany, «Kúıeý Maǵzum men arýaqtar», taǵy basqa aıtystardan quralǵan.
Qurastyrýshy Tóráli Qydyr keleshekte Máshekeń shyǵarmalarynyń akademııalyq tolyq jınaǵyn shyǵarýǵa den qoıý keregin aıtady. Sebebi akademııalyq basylymda osyǵan deıin jaryq kórgen eńbekteri suryptalyp, tekstologııalyq taldaý jasalady. Osy joly shyqqan bes tomda da mátinderdiń barlyǵymen jumys istelip, túsinikteri berilgenimen, shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵy emes. Degenmen munda túgelge derlik bolmasa da, túgelge jýyǵy ekshelip, tekstologııalyq taldaý jumystary júrgen. Sóıtse de máshhúrtaný ǵylymy munymen shektelip qalmaýǵa tıis. Shyǵarmalarynyń akademııalyq tolyq jınaǵy daıyndalýy kerektigin alǵa tartty qurastyrýshylar.
Baspa shyǵynyn kóterip, demeýshilik etken – «Senimen Bolashaq» respýblıkalyq ata-analar qoǵamdyq birlestiginiń quryltaıshysy Nurken Asanov. Sóz sońynda bes tomdyqty qurastyryp, baspaǵa daıyndaǵan Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵylymı mamandary Tóráli Qydyr, Almas Oralbek, Janat Saltaqova, Nasıhat Múrsálimova, Kamshat Mustafaevalardyń eńbegin atap ótken jón.
