Apshyny qýyrǵan aptap ystyq: Onyń saldary qýańshylyq ákelmese ıgi

Qýańshylyqtyń alǵashqy belgi­leri elimizdiń birqatar óńirlerinde qazirdiń ózinde baıqalyp otyr: egis alqaptary týsyrap jatyr, jaıylym jáne shabyndyq jerler jetkilikti deńgeıde kóterilmegen. Aptap ystyq órt qaýpin de kúsheıtip tur.

«Qazgıdromet» RMK málimet­terine súıensek, jaqyn kúnderi el aýma­ǵynyń basym bóliginde atmo­s­feralyq fronttardyń ótýimen tu­raqsyz aýa-raıy bolady, ótkinshi jańbyr jaýady, naızaǵaı oınaıdy. Aptanyń sońyna qaraı ǵana soltústik-batysta, soltústikte qatty jańbyr jaýady dep kútilýde. Al elimizdiń egistik kólemi úlken ońtústik óńirinde jaýyn-shashynsyz ystyq aýa-raıy saqtalady. Kúndizgi ýaqytta soltústikte, ortalyq pen shyǵysta, ońtústik-shyǵysta +41°S deıin, eli­mizdiń ońtústiginde +46°S deıin óte qatty ystyq bolady. Aptanyń aıa­ǵyna qaraı soltústik-batys pen sol­tústikte ystyq 22 + 30°S deıin tómendeıdi dep boljanǵan.

Aýa raıyn boljaý orta­ly­ǵynyń derekteri boıynsha, mamyr aıynda jaýyn-shashyn shamamen 13,1 jáne 15,1 mıllımetr kóleminde ǵana bolǵan. De­genmen «Qazgıdromet» RMK uzaq­merzimdi boljamdary bo­ıyn­sha, maýsymnyń aıaǵy, shilde jáne tamyz aılarynda ortasha jyl­dyq mólsherdegi jaýyn jaýyp, bul ahýal egistik alqaptary men sha­­byndyqtardyń jaǵdaıyn jaq­sartýǵa edáýir septigin tıgizbek. «Kór­setkishter kún saıyn ja­ńa­ryp oty­rady. Jaz ortasyna qaraı jaýyn-shashyn jyldaǵy mólsherde bolsa, tabıǵatyna oraı jańadan shyǵatyn ósimdikter men sol kezde boı kóteretin daqyldar egis alqabynan qajetti ónim jınap alýǵa, shóp shabý naýqanyn oıdaǵydaı ótkizýge múmkindik beredi degen senim bar», deıdi basqarma mamandary.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginiń (AShM) qýańshylyq, qur­ǵaq­shylyq qubylystaryna tike­leı jaýapty komıtetterimen habarlas­qanymyzda birshama jaǵ­daılarǵa qanyqtyq. «Qam­dansań qapy qalmaı­syń» demekshi, mınıstrlik mamandary da bul má­seleni turaqty, tyńǵylyqty ba­qylap, udaıy nazarda ustap otyr.

Jalpy, elimiz aýmaǵynyń 85 paıyzy aýyl sharýashylyǵy maqsatynda paıdalanýǵa qolaı­ly, jaramdy jerler, qalǵan 15 paıyzy ǵana taý-tas, ózen-kól, shól-shóleıt jerler. Bul tur­ǵyda biz dúnıe júzindegi eki júz­den asa memlekettiń ishinde agrar­lyq alaby baı elderdiń bire­geıimiz. Alaıda elimizde 180 mıllıon gektar jerdiń 60-70 paıy­zy qýańshylyqqa beıim. Bul turǵyda Aqtaý, Atyraý, Aqtóbe, Qy­zylorda oblystaryn aı­ryq­sha atap ótýge bolady. Aldyńǵy jyly osy qýańshylyq saldary­nan Mańǵystaý, Qyzylorda ob­lys­tarynda mal shyǵyny oryn alǵany belgili.

Sońǵy jyldardaǵy qýań­shylyq saldary aýyl sha­rýa­shylyǵy sala­synda qorda­lanǵan kópte­gen pro­b­lemanyń betin ashyp berdi. Atap aıtqanda, mal sýarý qo­rynyń tap­shylyǵy, egistik­ti ártaraptandyrý, jer telim­derin tıimdi paıdalaný, sharýa qojalyqtaryna qajetti teh­nıkalardy sýbsıdııalaý, naý­qandyq jumystar kezinde ja­nar-jaǵarmaıdy ýaqtyly bólý, jetkizý, t.s.s. Búgingi tańda jer-jerlerde quramyna osy sa­laǵa jaýapty ókilder, agro­sala qyzmetkerleri, halyq qa­laý­lylary, qoǵam­dyq keńes mú­sheleri kiretin túrli komıssııalar qurylyp, pro­blemalardy júıeli túrde sheshýdiń nor­matıvtik-quqyqtyq negizderi saralanýda, naqtyly sharalar qolǵa alynýda.

Qazirde aýdan-aımaq turmaq, árbir aýylda baılar bar. Sonyń saldarynan jaıylymdyq jerlerdiń órisi tym tarylyp ketken. Onyń ústine malshylar burynǵydaı jaz jaılaýǵa, kúz kúzeýge, qys qys­taý­ǵa kóship júr­meıdi, tórt túlik mal jyl boıy bir orynda baǵylady. Jyl on eki aı mal tuıaǵynyń as­tynda bolatyn jer demalmaıdy, tyńaımaıdy, degradasııaǵa ushy­raıdy. Kele-kele mundaı jerge shóp shyqpaı qalýy da múmkin. Jalpy jaıylym aınalymynyń bol­maýy elimizdiń ártúrli tabıǵı-klı­mat­tyq aımaqtarynda jaıy­lymdyq jerlerdiń 20%-dan 50%-ǵa deıin tozýyna ákelip soqqanyn aıtady mamandar. Jaıylymdardy utymdy paıdalanýǵa baılanysty qoǵamdyq qatynastardy retteıtin jáne jaıylymdar men olardyń ınfraqurylymynyń jaı-kúıin jaq­sartýǵa, jaıylymdardyń tozý prosesterin bolǵyzbaýǵa baǵyttalǵan arnaıy «Jaıylym týraly» Zań da bar. Biraq jer jekemenshikke aınal­­ǵandyqtan, bul zańnyń erejeleri jetki­likti dárejede oryndalmaı ke­ledi. Tıisti tetikterdiń bol­maýy­na baılanysty ony ba­qy­laý da múmkin emes. Bul má­­se­leni sheshýdiń bir joly – jergilikti aýylsharýashylyǵy basqarmalary jerdi tyńaıtý maq­satynda fermerlerdiń jaılaý men qystaýǵa kóship-qonýyn qadaǵalap, olardyń osy sharasyna jaǵdaı jasaý úshin arnaıy jeńildetilgen sýbsıdııalardyń bólinýine yqpal etse, jón bolar edi.

Aýylsharýashylyǵyna qa­tys­­ty taǵy bir mańyzdy shara – egin­­shilikti ártaraptandyrý. Jer ýchaskeleriniń barlyǵy derli­k jer paı­dalanýshylardyń ıeli­ginde bolýyna baılanyst­y tıisti basqarma, bólimder jer­ge sińiriletin dándi daqyl túrle­riniń quramyn, eń bastysy, aýys­paly egistiń saqtalýyn baqy­laı almaıdy, tek egis pen jıyn-terin naýqanynyń barysyn ǵana baqylaıdy. Al qysta qolǵa qaraıtyn maldy jetkilikti jepshóppen qam­tamasyz etý úshin sýarmaly jerlerdiń kólemin ke­ńeıtý – kezek kúttirmeıtin má­sele.

AShM Eginshilik depart­a­mentiniń Agromelıorasııa bas­qar­masynyń basshysy Medet Jádigerulynyń aıtýynsha, oblys ákimdikteriniń aldyn ala derekterine sáıkes, aǵymdaǵy jyly 1,5 mln ga sýarmaly jerdi ıgerý kózdelýde. Onyń ishinde, 1 mln,126 myń ga nemese jerlerdiń 75%-y jerústi ádisimen sýarylady, 95,2 myń ga – kúrish alqaptaryn sý basý arqyly, 278,6 myń ga alańda nemese 13,3%  tamshylatyp jáne jańbyrlatyp sýarý júıeleri paıdalanylady dep kútilýde.

Sýdy az qajet etetin jáne mono­daqyldardyń alańdaryn árta­rap­tandyrý boıynsha jos­parly jumys jal­ǵasýda. Má­selen aǵymdaǵy jyly ózge de joǵary rentabeldi daqyl­darǵa kóshý esebinen maqta alańyn 14,8 myń gektarǵa azaıtý jos­par­­­­lanýda. Sonymen qatar kú­rish daqyldary boıynsha kúrt tó­­mendeý áli baıqalǵan joq. Ne­gizgi sebep – daqyldyń áleý­met­tik mańyzdylyǵy, son­daı-aq Qyzylorda oblysy topy­raq­ta­rynyń tuzdanýy.

«Sý únemdeý tehnologııalary­n engizý boıynsha jumystarǵa erekshe toqtala ketken jón. Birin­shiden, ınvestısııalyq sýbsı­dııa­laý sheńberinde fermerlerdiń sý únemdeý tehnologııalaryn satyp alýǵa, sondaı-aq sý alý jáne berý jónindegi negizgi ınfra­qu­rylymdy júrgizýge jumsaǵan shy­ǵyndarynyń 50%-y óteledi. Bul jerde, ınfraqurylym tizimine uńǵyma qazýǵa ketken shyǵyn da kiretinin atap ótken jón. Ekinshiden, óz qarajaty esebinen elimizde jobalardy iske asyrý múmkindigi bar ınvestorlardy tartý boıynsha jumystar júrgizilýde. Máselen, ızraıldik «METZERPLAS» kompanııasy osy kúzde tamshylatyp sýarýǵa arnalǵan qubyrlar shyǵaratyn zaýytty iske qosýdy josparlap otyr. Úshinshiden, sý berý jónindegi qyzmetterdiń qunyn sýbsıdııalaý júzege asyrylady, munda bir tekshe metr sýǵa bó­linetin sýbsıdııalardyń mól­sheri tarıfterdiń paıyzdyq qaty­nasyna qaraı 50%-dan 85%-ǵa deıin sara­lanǵan túrde belgile­nedi», deıdi Medet Jádigeruly.

Jalpy sý únemdeý tehnolo­gııalaryn engizý jáne sýarý máse­leleri aǵymdaǵy jyldyń 15 ma­myrynda Qaýipsizdik Keńe­siniń otyrysynda, sondaı-aq 18 mamyrda Premer-mınıstrdiń otyrysynda qaraldy. Keńes qory­tyndysy boıynsha Premer-mınıstr egistikke deıin kepil­dendirilgen sý berý úshin Eko­logııa jáne tabıǵı re­sýrs­tar mınıstrligi jáne ob­lys­tar ákimdikterine arnaıy bıýd­jet­tik baǵdarlama sheńbe­rinde sharýashylyq jáne ishki sharýa­shylyq arnalardy qalpyna keltirýdi qamtamasyz etý týraly tapsyrma berdi.

Sońǵy jyldardaǵy klımattyń ózgerýi sý resýrstarynyń tapshy­lyǵyna alyp kelip otyr. Onsyz da ózen-kólderge baı emes, bulaq­tarymyzdyń ózi tartylyp, kópshiligi jer asty sýlaryna aınalǵan elimizde sýarmaly jerlerdiń kólemi sońǵy 30 jylda 1,5 mln gektarǵa deıin qysqarǵan eken. Mundaı jaǵdaıda qazirgi zamanǵy sý únemdeý tehnologııalaryna jedel kóshý, ylǵal syıymdy daqyldar alańdaryn qysqartý, sý resýrstarynyń ja­ńa kózderin izdeý esebinen sýar­maly sýdy utymdy paı­dalaný burynǵydan da mańyzdy eken­in mamandar alǵa tartady.

Jaıylymdardy sýlandyrý ın­fraqurylymyn qurý jáne mal ósirýshi sharýashylyqtardy sý­men qamtamasyz etý maqsatynda da Investısııalyq sýbsıdııalaý qa­ǵı­dalary aıasynda memlekettik qoldaý kózdelgen. Erterekte ár­bir ja­ıylymdyq jerlerde, jaı­laýlarda arnaıy qazylǵan artezıan qudyqtar bolatyn. Keıinirekte, búkil mal-múlik jeke men­shikke kóshken alas-kúles kezeńde atalǵan qudyqtardyń kópshiliginiń kózi bitelip qaldy. Qazirde aýylsharýashylyǵy mınıstrligi daıyndap shyǵarǵan naq­tyly baǵdarlama boıynsha fer­merler esebinen qudyqtardy qaıta jańǵyrtý jáne jańadan qazý jumystary qaýyrt júrgi­zilip jatyr.

«Jergilikti atqarýshy organ­dardyń derekteri boıynsha 2014-2022 jyldar aralyǵynda ja­ıy­lymdardaǵy mal bastaryn sý kóz­derimen qamtamasyz etý maq­satynda respýblıka boıynsha 11 647 birlik qudyqtar (uńǵyma) salyndy. Nátıjesinde 15,5 mln. ga jaıylymdyq sý kózderimen qam­tamasyz etý esebinen 1 mln. bas iri qara, 3,5 mln bas qoı, 500 myńǵa jýyq bas jylqy jáne 97,4 myń bas túıe shalǵaıdaǵy ja­ıylymdarǵa shyǵaryldy jáne aldaǵy ýaqytta da bul jumystar jalǵasyn tabatyn bolady», deıdi AShM Mal sharýashylyǵy departamentiniń bas sarapshysy Álıakbar Panov.

Sondaı-aq 2022 jyly aýyl sha­rýashylyǵy janýarlarynyń saý­lyq basyna jem-shóp shyǵyn­darynyń qunyn arzandatýǵa 21,0 mlrd teńge bólingen bolsa, bıylǵy jyly jergilikti at­qarýshy organdar tarapynan 11,6 mlrd teńge qarastyrylyp otyr. «2022 jyldyń qorytyn­dysy bo­ıyn­sha «Azyq-túlik korporasııa­sy» UK» AQ-men 235,2 myń tonna jemdik astyq qalyptastyryldy. Qajet bolǵan jaǵdaıda, jemdik astyqtyń bul kólemi mal sharýa­shylyǵyn jáne qus fabrıkalaryn qoldaýǵa arzandatylǵan baǵamen jiberiledi», deıdi AShM Mal sharýa­shylyǵy depar­tamentiniń bas sarapshysy Ǵanı Jumahmetov.

Jasyratyny joq, jyldan jylǵa qýańshylyq, qurǵaqshylyq kata­klızmi beleń alyp keledi. Osy salamen shuǵyldanatyn ǵa­lym­dardyń boljamyna qara­ǵanda, 2050 jylǵa qaraı dúnıe­júzinde qurǵaqshylyq sharyqtaý shegine jetedi. Qýańshylyqtyń áseri ásirese, Qazaqstannyń shól jáne shóleıtti aımaqtarynda óte kúshti bolady dep kútilýde. Zertteý qorytyndysy kórset­kendeı, sońǵy jyldary jumyr jerdiń jylyný kórsetkishi de aıtarlyqtaı artqan. Máselen, jaz aılarynda Qyzylorda, Túr­kistan, Jambyl jáne Almaty oblystary aýmaǵynda termometr baǵamy 38-50 gradýsty kórsetken ystyqtar jıi tirkeledi. Mundaı ańyzaq aptaptar burynyraqta sırek bolatyn. Bul óz kezeginde elimizde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge keri áserin tıgizedi.

Qansha degenmen, aýylsharýa­shylyǵynda, onyń ishinde mal sha­rýashylyǵynda turaqty ósim saq­talyp otyr. «... Ejelden mal baqqan elmiz» demekshi, hal­qy­myzdyń atakásibi – tórt túlik maldyń qar­qyndap damyp kele jatqany kóz qýantady, kóńil súısintedi. Al qýańshylyq, qur­ǵaq­shylyqtyń ta­bıǵatqa, adam­zatqa keltirer zalaly aldymen qarym-múmkindigi shekteýli aýyl turǵyndaryna salmaq salatynyn beseneden belgili: egistik kútken deńgeıde ónim bermeıdi, as­tyq shyǵymdylyǵy tómendeıdi, jet­kilikti jemshóp qory jasalmaıdy, jaıylym tuldyr, suıyq bolǵan soń, tórt túlik mal et almaıdy, qysqa qońtorǵaı kúıde túsedi. Bul qaýmettiń qazaqy jolmen, jer-jerlerde tasattyq berip, Alladan járdem surap, aldyn alý, betin qaıtarý múmkin emestigi óz ózinen túsinikti bolsa kerek. Sondyqtan eldi meken­derde turǵyndardyń jeke sha­rýashylyqtary men sharýa qo­jalyqtaryna jan-jaqty qoldaý kórsetý, jeńildikter jasaý, sha­byndyqty, jaıylymdy utym­dy paıdalaný, t.s.s. jiti qadaǵalanyp, túpkilikti tııanaq tabýy qajet. Qalaı degende de, qýań­shylyqqa qarsy qamsyz bol­maǵan jón.