Otyrardyń tarıhı qubyrlary

Otyrarǵa irgeles ornalasqan oty­­ryqshy-eginshi qonystar keńeıe bas­taǵan. Qalanyń ózi de qolónershiler turaǵy – rabadtyń esebinen damı tús­ken. Qurylysy júıeli júrgizile basta­ǵan­dyqtan onda birkelki úıler boı tú­ze­gen. Sý qubyry, kanalızasııalyq júıesi jónge keltirilgen. Qalanyń orta­lyǵy da, irge­les rabattary da qamal qor­ǵan­men qor­shalǵan. Eginshiliktiń damýy da qalalar sanynyń artýyna baılanysty boldy. Qala syrtyndaǵy egin egýge jaramdy jerler ıgerile bastady. Aryq kanaldar arqyly sýarý júıesi damyp, jetildirildi. VII-VIII ǵasyrlarda Oty­rar al­qa­bynda Arys ózeniniń sýyna negiz­del­gen sýlandyrý júıesi salynǵan. Bul kezeńniń bas kanaldarynyń arnalary, keıingi kezeńdikine qaraǵanda jerden bıik ornalasqan jal bolyp qal­ǵan. Sýlandyrý júıesi qaldyqtary Oty­rardyń soltústiginde, Pyshaqshytóbe ma­ńynda jaqsy saqtalǵan.

Keramıkalyq qubyrlardyń qazba barysyndaǵy kórinisi

Otyrar qalasynda júrgizilgen ar­heologııalyq qazba barysynda kóp­tegen turmystyq buıymdardyń qal­dyqtary tabylyp jatady. Solar­dyń qatarynda basym bóligi sazdan ja­sal­­ǵan keramıkalyq buıymdar. Osy ta­bylǵan keramıkanyń baı jınaq­ta­ry sol zamanda tek tabys kózi ǵana emes, sonymen qatar kórkemóner týyn­dy­sy bolǵan. Osyndaı zattardy ja­sa­ǵan Otyrardyń qumyrashylary Syr­da­rııa­nyń orta aǵysynda ornalasqan bas­qa da qalalardyń maqtanyshy bolǵan­dy­ǵy tarıhtan belgili. Otyrar qala jurttaryndaǵy 2021 jyly tabyl­ǵan ol­jalardyń ishinen mýzeıimizdiń qo­ryn tolyqtyrǵan sý qubyrlary erekshe kózge túsedi. Qalanyń ortalyǵy­na osy saz­dan jasalǵan keramıkalyq qubyr­lar ar­qy­ly aýyz sý jetkizgenine arheologııa­­lyq qazba jumysy barysynda anyqtal­ǵan magıstraldy qubyrlar júıesi dálel bola alady. Keramıkalyq qu­byrlar aýyz sýdy jetkizýmen qatar qa­­la­nyń ortalyǵyndaǵy las sýlardy, ja­ýyn-shashyn qaldyqtaryn da syrtqa shyǵarý qyzmetin atqarǵan. Qubyrlar­men qatar naýa tárizdi sý tartýǵa arnal­ǵan aryqshalardyń da arheologııalyq qazba barysynda kezdesip jatýy osyny meńzep turǵandaı. Turǵyn-úıler­diń sanıtar­lyq júıeleri de tolyqqan­dy jumys iste­gendigi osy arheologııalyq qazba barysy­nan belgili. Monshanyń mańynda júr­gizilgen qazba barysyn­da anyqtalǵan jerasty galereıasy, onda­ǵy tartylǵan sý qubyrlary qala­lyq mádenıettiń joǵary bolǵandyǵyn dáleldeıdi.

Keramıkalyq buıymdardy qaıta jelimdeý jumystary

Restavratorlarymyz arheologııa­lyq zertteýlerdiń nátıjesinde anyqtal­ǵan keramıkalyq qubyrlardy qaıta qalpy­na keltirý jumystaryn júrgizgen bolatyn. Mundaǵy maqsat – mýzeıge kelý­shi kórermenderge zattyń tolyqqan­dy pishi­nin kórsetý, onyń aldaǵy ýaqyt­ta saq­talýyn qamtamasyz etý bolatyn. Ty­nym­syz eńbektiń nátıjesinde qat-qabat topyraqtyń astynda qanshama ǵa­syr kómilip jatqan qubyrlar qaıta jań­ǵyrǵandaı kúıge endi. Tabylyp jat­qan keramıkalyq qubyrlar kólemi jaǵy­nan árkelki. Biz qaıta qalpyna keltirgen qubyrlar qyzǵysh tústi sazdan kúıdirilgen. Aýyz bóligi súıirleý, túbi keńdeý keledi. Iаǵnı bir-birine kıgizýge yńǵaıly túrde jasalǵan. Uzyndyǵy 80 sm, aýyz bóliginiń dıametri 18,5 sm. Tú­biniń dıametri 28 sm. Qabyrǵalarynyń qalyńdyǵy 1,5 – 2 sm.

Keramıkalyq qubyrdyń restavrasııadan keıingi kórinisi

Restavrasııalyq jumys birneshe ke­zeńmen júrgizildi. Qalpyna keltirý ju­mysyn bastamas buryn restavrasııalyq jáne konservasııalyq jumystardyń joldary men ádis-tásilderi talqylanyp, restavrasııalyq Keńes otyrysynyń ­hattamasy jasaldy. Tolyqqandy zertteý jumysy júrgizilip, sonyń nátıjesi bo­ıynsha qalpyna keltirý ádisi anyq­taldy. Qalpyna keltirý jumystary bul salada zatty júıeli túrde zertteý­ge jáne qal­pyna keltirýdiń mańyzdy sheshimderin qarastyrýǵa baǵyttaldy.

Zattyń tabylǵan kezdegi jaı-kúıin tolyqqandy beıneleý maqsatyndaǵy ǵylymı sıpattamasy jazyldy. Zat­tyń materıalyna, jasalý tehnıkasyna taldaý jasalyp, zaqymdalý sebepte­rin anyqtaý maqsatynda zertteýler júrgizildi.

Keramıkalyq qubyrlardy tuzdan tazartý jumystary júzege asty. Topy­raqtyń astynda uzaq jatqandyqtan temperatýralyq-ylǵaldylyqtyń kúrt ózgerýinen betinde krıstaldyq túzi­lim­der paıda bolǵandyqtan, jýý jáne býlaý arqyly tuzdan tazalaý jumystary atqaryldy.

Josparly qalpyna keltirý ju­mys­tary kezinde sý qubyrynyń synǵan bólikteri qaıta jelimdelip, saqtalma­ǵan bólikteriniń orny gıps­pen qaıta qal­pyna keltirildi. Gıps bólikteriniń túsin bastapqy qalpyna barynsha jaqyndatý, uqsatý maqsatynda sazdan jasalǵan suıyqtyqpen syrlandy.

Qalpyna keltirý jumysy bary­syn­daǵy barlyq kezeń sýretke túsi­ri­lip, kezeńder atqarylǵan kúni boıynsha qujattaldy.

Baýyrjan SULTANMURATOV,

«Otyrar» memlekettik arheologııalyq mýzeı-qoryǵynyń bólim meńgerýshisi