Ortalyq Azııa – múddeler toǵysy

Almaty basqosýy

Áýelgisi Almatyda ótken «Eýro­­pa­lyq­ odaq – Ortalyq Azııa» ekonomıkalyq forý­my. Jalpy, sońǵy jyldary, ásirese aımaq­taǵy geosaıası táýekelden keıin EO-nyń Ortalyq Azııaǵa aıryqsha kó­ńil­ bóle bastaǵanyn ańǵarý qıyn emes. Eýropalyq komıssııa vıse-prezıdenti Valdıs Dombrovskıstiń aıtýyn­sha, EO óńirge sıfrly jáne spýt­­nık­tik baılanysty damytý bo­ıyn­sha kómek kórsetpek. Oǵan qosa Orta­lyq Azııa elderindegi bıznes orta­ny­ tartymdy ári básekege qabiletti etý­ge arnalǵan arnaıy baǵdarlama da ázir­len­bek. Bul baǵdarlama óńirge jańa ınves­­tısııa ákelýge yqpal etedi. Fo­rým barysynda sanksııa máselesi de kóterildi. Tap qazirgi jaǵdaıda bul ta­qy­ryptyń qaýzalmaı qalýy da múmkin emes. EO-nyń Qazaqstandaǵy elshisi Kes­týtıs Iаnkaýskastyń aıtýynsha, Re­­seıge jetkizilmeýge tıis taýarlar jó­ninde OA elderiniń úkimeti tolyq aq­pa­rat­tan­dy­ryl­ǵan.

«Biz keńeıtilgen tizimdi usyndyq.  Ýkraınadaǵy urys dalasynda zymyrandar men drondar joǵary teh­no­logııalardy – chıpterdi, jartylaı ótkiz­gishterdi jáne turmystyq tehnıkanyń bel­gili bir túrlerinde kezdesetin basqa da bir­qatar komponentti paıdalanady. Kir ma­shınasy – appaq, taza, jaqsy qurylǵy. Bi­raq odan adamdardy óltirýge qajetti ból­shekter alynady. Oǵan jol berýge bolmaıdy. Ondaı jetkizilimdi toqtatý kerek. Iá, múmkin budan bireýler aqsha tabatyn shyǵar. Biraq basqa qyrynan qaraǵanda bul – adam óltirýge usynylyp jatqan aqsha sekildi dúnıe. Eger munyń bári qaıtalama sanksııaǵa alyp keler bolsa, onda zańdy bıznestiń buǵan bas suǵýy oryndy bola ma? Onyń ústine qazir saýda qatynastaryn jaqsartý, jaqsy kelisimder men ınves­tısııalar úshin úlken kúres júrip jatyr», deıdi EO elshisi.

Jaqyn ýaqytta EO men OA arasynda jańa logıstıkalyq baǵyttar paıda bola bastaıtyn sııaqty. Buǵan EO tarapy ashyq, al Ortalyq Azııa elderi jasy­ryn­ jaǵdaıda múddeli. О́ıtkeni EO taýar­ tasymalynyń sanksııa salynǵan el­der­ arqyly júzege asqanyn qalamaıdy. Bıyl qysta júzdegen júk kóligimizdiń Pol­sha aýmaǵynda qamalyp qalýy­ – sonyń dáleli. Sondyqtan EO óńir­de­gi­ bes memlekettiń tasymal baǵytyn ár­ta­rap­tan­dyrýyn qoldaıdy. Mundaı jaǵdaıda ty­ǵy­ryqtan shyǵaratyn jalǵyz baǵyt – Trans­kaspıı halyqaralyq kólik dálizi (THKD). Ol Kaspıı teńizinen bastaý alyp, Ázerbaıjan, Grýzııa elderin basyp­ ótedi. Eýroodaq ókilderiniń aıtýyn­sha, Trans­kaspıı halyqaralyq kólik dálizi Qy­taıdan keletin taýarlar aǵynyn Qa­zaq­­­­stan, Ońtústik Kavkaz jáne Túrkııa ar­qyly Eýropaǵa shyǵarýǵa múmkindik ja­saıdy.

Sońǵy bes jyl kóleminde THKD ar­qy­­ly jóneltilgen júk tasymaly ájep­táýir ósti. Biraq atalǵan dá­lizdiń áleýetin ke­mitip turǵan bir­qa­tar­ faktor bar. Olar – Aqtaý portynyń jy­lyna 4-5 mln tonna ǵana júk qabyldaı ala­tyny (qazirgi talap odan 2-3 ese jo­ǵa­ry), Baký halyqaralyq teńiz porty qýat­tylyǵynyń da keńeıtýdi qajet etip tur­ǵa­ny, júk aǵynynyń ulǵaıý talabyna saı bo­la almaıtyn temirjol máselesi. THKD el­deri úshin bekitilgen biryńǵaı tarıftiń bol­maýy da tasymalǵa kedergisin tıgizedi.

«Birinshi kezekte birlesken tarıf, bir­lesken operator jóninde kelisim jasalýy­ kerek. Kemshilikter kezdese bere­di. Eń bastysy, ınfraqurylym bar, áriptestik týraly kelisim júrip ja­tyr. Birtindep tasymal kólemi de ar­ta­­dy. Dál qazir ınfraqurylymdy mo­der­nı­zasııalaýǵa ınvestısııa salý máselesi qa­ras­tyrylǵany durys. Investısııa meı­linshe jedel salynýy kerek. Jazdyń sońy, kúzdiń basynda biz Brıýsselde ınvestorlar forýmyn ótkizbekshimiz. Búgingi forýmǵa keler bolsaq, munda Eýropalyq qaıta qurý jáne damý, Eýropalyq ınves­tısııalyq bank ókilderi beker kelgen­ joq. Olar óńirge aıaq basyp jatyr. Tıi­sin­she­ basqalardy da ákelemiz», deıdi EO-nyń Qa­zaq­­standaǵy elshisi.

EO-nyń Ortalyq Azııaǵa qatysty dál­ bulaı senimdi ári janashyrlyqpen só­ı­­leýi áste tegin emes. О́ıtkeni EO – Orta­lyq Azııa elderi úshin eń iri ınves­tor. О́ńir­degi búkil ınvestısııanyń 40 paıy­zy­ tap osy Eýroodaqtan keledi. Bul turǵyda Qytaı da, Reseı de EO-men shendese almaıdy. 2022 jyldyń qory­tyn­dysy boıyn­sha Ortalyq Azııa men EO arasyndaǵy taýar aınalymy 61 pa­ıyz­ǵa artyp, 49 mlrd dollardy quraǵan. Qa­zaq­stan syrtqy saýdasynyń 30 paıyzy EO-ǵa tıe­sili. Byltyr Eýroodaq bizge 12,5 mlrd dol­lar quıǵan. Bul – sońǵy on jyldaǵy re­k­ordtyq kórsetkish.

Qysqasy, EO-men qarym-qatynasty ny­ǵaıtý, Ortalyq Azııa, sonyń ishinde Qa­zaqstan úshin de erekshe paıdaly bol­maq. EO-nyń qazirgi qoldaýyn paıdala­nyp, logıstıkalyq baǵyttardy qaıta jań­ǵyr­tý, jańa baǵyttar ashýǵa talpyný jáne ashý, sonymen birge THKD áleýetin art­tyrý asa mańyzdy. Biraq tap qazirgi jaǵ­daıda Reseıge tyıym salynǵan taýarlar­dy­ jetkizý, EO eskertpesine qulaq as­paý óte qaterli bolmaq. «Qaı tarapty ta­­ń­daısyńdar, erik ózderińde» degendi emeý­­rinmen jetkizip otyr EO ókilderi.

Sıan sammıti

Ortalyq Azııanyń damý perspektıva­sy­ «Ortalyq Azııa – Qytaı» sammıtinde de­ jan-jaqty talqylandy. Sammıtke qa­tysqan Memleket basshysy Qasym-Jo­mart Toqaev Ortalyq Azııa elderiniń ále­ýe­tin Qytaıdyń orasan zor ekonomıkalyq qýa­tymen ushtastyrý bizdiń kóp qyrly serik­testigimizge tyń serpin beredi dedi.

«Qazaqstan osy maqsatqa jetý úshin bar kúsh-jigerin jumsaýǵa daıyn. Qazirgi tań­da elimizde ulttyq ekonomıkamyzdy­ ár­­tarap­tandyrý úshin aýqymdy ári jan­jaq­ty reforma júrgizip jatyrmyz.­ She­tel­ ınves­torlaryna qolaıly jaǵdaı ja­saýǵa jáne kedergilerdi joıýǵa ba­ǵyt­talǵan jumystar atqarylyp jatyr. Tá­ýelsizdik jyldarynda elimizge 350 mıl­lıard dollardan astam ınvestısııa tar­tyldy. Sonyń 23 mıllıard dollar­dan astamy Qytaıdyń enshisinde. Qy­taımen ınvestısııa salasyndaǵy ynty­maq­tastyqty odan ári damytýǵa daıynbyz. Ke­she memlekettik saparymnyń aıasynda ın­ves­tısııalyq forým ótti. Jıynda jalpy quny 22 mıllıard dollar bolatyn bir­qatar kelisimge qol qoıyldy. Qazaq ta­rapy bul kelisimderdi júzege asyrý úshin bar kúsh-jigerin jumsaýǵa daıyn. Geo­gra­fııa­lyq jaǵdaıymyzdy eskersek, bizdiń eli­miz aımaqtyń jáne tutas qurlyqtyń ma­ńyzdy kólik-logıstıka dálizi bola ala­dy. Qazaqstan osy aımaqtaǵy el­der­diń Qytaımen yntymaqtastyǵyn ny­ǵaı­tý úshin óziniń ekonomıkalyq jáne logıs­tı­kalyq áleýetin jumyldyrýǵa ázir. Osy­ǵan­ oraı Qazaqstan dostas Qytaımen ynty­­maqtastyqty nyǵaıtý úshin óziniń saý­da-ekonomıkalyq jáne logıstıkalyq ále­ýe­tin­ iske qosa alady. Elderimizdiń saýda-sat­tyq kólemi 31 mıllıard dollarǵa jetti. Tór­aǵa Sı Szınpınmen bul kórsetkishti 40 mıllıardqa deıin jetkizý jóninde ýaǵ­da­­lastyq», degen edi Prezıdent.

Memleket basshysynyń aıtýynsha, aı­maqtyń Qytaımen saýda-ekonomıkalyq qa­tynasy jyl sanap qarqyndy damyp ke­le jatyr. Atap aıtqanda, byltyr saýda­ aı­nalymy 70 mıllıard dollarǵa jetken (onyń 45 pa­ıyzy – 31 mlrd dollar Qazaq­­stanǵa tıesili). Qytaı men Ortalyq Azııa arasyndaǵy taýar aınalymyn 2030 jyl­­ǵa­ qaraı 100 mıl­lıard dollarǵa jet­kizýge bar­lyq múmkindik bar deıdi Qa­sym­-Jo­mart­ Toqaev. Jalpy, sammıt qory­tyn­­dy­sy­ boıynsha memleket basshylary­ Sıan dek­­larasııasyna qol qoıdy jáne bir­­qatar bas­tamany qabyldady. Sonyń ara­synda qa­ýipsizdik, logıstıka, saý­da ­ekonomıkalyq yn­tymaqtastyq, gý­ma­nı­tar­lyq áriptestik já­ne ekologııa salalary erek­­she nazarǵa ili­gedi.

Osy jıyn aıasynda memleket bas­shylary «Bir beldeý, bir jol» ınfra­qu­rylymdyq jobasy negizinde Qytaı – Qyrǵyzstan – О́zbekstan temirjol já­ne avtomobıl joly qurylysyn aıaq­taýǵa, Aıagóz – Tachen qazaq-qytaı temir­jol baǵytyn iske qosýǵa, Qytaı – Tá­jik­­stan – О́zbekstan avtomagıstral qu­rylysyn bastaýǵa, Túrikmenstan – Qy­taı tórtinshi gaz qubyry jelisin jedel­de­tip salýǵa ýaǵdalasqan. Qytaı qysqa mer­zim­de transshekaralyq saýda arnasyn ke­­ńeıtýge nıetti. Sol nıetpen Ortalyq Azııa­ elderine qaıtarymsyz negizde 3,7 mlrd­­ dollar bólmek.

Qyrǵyz saıasattanýshysy Mars Sa­rıev­­tiń paıymdaýynsha, Sıanda ótken sam­­mıt Qytaıdyń bizdiń óńirde tek iri ınfra­qu­ry­lymdyq jobalarǵa ınvestısııa salatyn iri­ ekonomıkalyq seriktes qana emes, asa qýat­ty turaqtandyrýshy, biriktirýshi kúsh bo­l­­­a bastaǵanyn ańǵartady deıdi.

Qazaqstandyq saıasattanýshy Danııar Áshi­m­baevtyń aıtýynsha, Qazaqstan teń­des­tirilgen syrtqy saıasat qurýǵa umty­la­dy deıdi.

«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaq­stannyń basymdyqtaryn birneshe ret­ anyqtady: Reseı, AQSh, Qytaı, túr­ki­ álemi elderi, Eýroodaq. Qazaqstan syrt­qy saıasatta tepe-teńdik ustap qana otyr­ǵan joq, sonymen birge barlyq baǵyt bo­ıyn­sha seriktestik aıasyn keńeıtýde. О́ıt­­keni Qytaımen yntymaqtastyqtyń bar­­l­yq salada – týrızmnen ınnovasııaǵa de­ıingi áleýeti zor. Endi osy áleýettiń bir bó­li­gin shyndyqqa aınaldyratyn ýaqyt kel­di. Sammıtte qol qoıylǵan qujattar As­tananyń Qytaımen dostyq qarym-qa­ty­nastan ulttyq ekonomıkaǵa barynsha paı­da túsirýge nıetti ekenin kórsetedi», deı­di ol.

Sholpan-Ata jıyny

Sholpan-Atada ótken «Ortalyq Azııa – Eýro­palyq odaq» formatyndaǵy kezdesý de aı­ryqsha mánge ıe. Munda Memleket bas­shysy Qasym-Jomart Toqaev tasy­mal­ baǵyttaryna keńinen toqtalyp, bul­ rette EO qoldaýynyń qajet ekenin má­lim­dedi. Prezıdenttiń aıtýynsha, Orta­lyq­ Azııa men Eýroodaq arasyndaǵy ynty­maq­tas­tyq­­tyń perspektıvasy mol.

«Jýyrda Qytaıǵa jasaǵan mem­le­ket­tik saparymnyń aıasynda qytaılyq serik­testerimizben birge Sıan qalasynda logıs­tıkalyq termınaldyń irgetasyn qala­dyq. Bul port Ortalyq Azııa terrı­to­rııasy arqyly Eýropaǵa tikeleı kon­teı­ner­lik poıyzdardy jiberý úshin mańyzdy hab­ bolmaq. Sondaı-aq biz Transkaspıı ba­ǵytyn Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» bas­tamasymen ushtastyrýǵa ýaǵdalastyq. Qa­zirgi ýaqytta Eýropaǵa eksporttalatyn Qazaq­stan munaıynyń 80 paıyzy Kaspıı qu­­byr konsorsıýmy arqyly júzege asyrylady. Ortaq múddeni eskere otyryp, stra­­­tegııalyq turǵyda mańyzdy osy qu­byr­ arqyly munaıdyń uzaqmerzimdi jáne turaq­­ty jetkizilýin qamtamasyz etý úshin Eý­ro­odaq ári qaraı da qoldaý kórsete be­re­­di senemiz», dedi Prezıdent.

Qarjyger Rasýl Rysmambetov syrtqy oıyn­shylardyń óńirishilik úderisterge ara­lasýyna kúmánmen qaraımyn degen kóz­qa­rasyn jetkizdi.

«Birinshiden, mentalıtettegi aıyr­ma­shylyqqa baılanysty. Ekinshiden, biz­diń kún tártibimiz, ambısııamyz tek­ óńirlik turǵyda ǵana. Biz álemdik lı­derlik úshin kúreskimiz kelmeıdi. Álem­ge tańǵymyz keletin qandaı da bir maq­sa­ty­myz joq. Sondyqtan biz – Qazaqstan, О́z­bekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Túr­ikmenstan, aldymen ózimiz úshin ma­ńyz­dy máselelerdi sheship alýymyz kerek. Men «birlesý» degen sózge kúdikpen qaraı­myn­. Tartyla túsý neǵurlym kúshti bolǵan sa­ıyn, bir-birin keri ıterý de soǵurlym kú­sheıedi», deıdi ol.

Qalaı bolǵanda da qazir Ortalyq Azııa­ úshin talas táýir júrip jatqanyn baı­­qaý qıyn emes. Halyqaralyq salyq já­ne ınvestısııalyq ortalyq sarapshysy­ Ýes­lı Hılldiń paıymynsha, álem elde­rin­ OA-nyń energetıkalyq resýrsy qyzyq­ty­­ra­dy.

«Ortalyq Azııanyń resýrstary ósip kele­ jatqan jahandyq energııa suranysyn qana­ǵat­­tandyrý úshin mańyzdy. EO elderi bir­tin­dep Reseı kómiri men munaıynan já­ne tabıǵı gazynan bas tartyp jatyr.­ Bul­ rette olar úshin OA resýrstaryn tutyný qolaıly. Orta jáne uzaqmer­­zimdi perspektıvada Qazaqstan – ále­ýet­ti munaı jáne ýran eksporttaýshy. Ási­rese jyl sanap ýran mańyzdylyǵy ar­­typ keledi. Álem boıynsha úz­dik­ ondyqta Qazaqstannyń tórt ýran keni­shi­ bar jáne onyń jarııalanǵan qory ja­han­dyq ýrannyń 15 paıyzyn quraıdy. О́zbek­stan­da da az bolsa da munaı jáne tabıǵı gaz­ bar. Túrikmenstan óziniń baı tabıǵı gaz qo­ry­men áıgili. Biraq EO-ǵa baǵyttalǵan qu­byr jelileriniń kóbi Reseı nemese Iran aý­maǵyn kesip ótedi. Osyǵan baılanysty Ázer­baıjan, Grýzııa jáne Túrkııa arqyly logıs­tıka men tranzıt qýatyn arttyrý ońtaı­ly nusqa bolmaq», deıdi ol.