Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Áýelden áleýeti zor edi
Jalpy, sarapshylar áýelden bul qalanyń ekonomıkalyq áleýeti zor bolǵanyn aıtady. Birinshiden, kólik jáne kommýnıkasııalyq, logıstıkalyq turǵyda yńǵaıly. О́tken ǵasyrdyń alǵashqy shıreginen bastap-aq Aqmola odaqty kókteı ótip jatqan taram-taram temirjol júıesiniń mańyzdy ortalyǵyna aınala bastaǵany belgili. Tyń ıgerý naýqanynda ekonomıkalyq mańyzy odan saıyn kúsheıdi. Astyqty óńirlerdiń biri retinde on bes respýblıkaǵa moıyndaldy. Jergilikti ónim túri molaıyp, temirjol qatynasynyń qýaty artqan saıyn qalanyń ekonomıkasy, halqynyń áleýmettik jaǵdaıy da jaqsara berdi. Aqmola poıyzben de, avtokólikpen de, avıasııamen de jetýge yńǵaıly qala edi, elorda retinde tańdalýyna osy faktor da erekshe yqpal etti.
Odan da árige oı júgirtsek, Qaraótkeldiń tóńireginde kóktemge salym jármeńke qyzyp, qara kúzge deıin tolastamaıdy eken. Áý bastan úlken saýdanyń basy qosylǵan jer bolǵan. Qazaqtan shyqqan iri kapıtalıst Qosshyǵul áýleti dúken ustaǵan, kondıterlik fabrıka salyp, ónimin Peterbýrgke deıin eksporttaǵan, saýda-sattyqty dóńgeletken meken de – osy jer.
Bir ǵasyr buryn qazaq jerindegi kapıtalızmniń irgetasy qalanǵan shahar búginde eldiń ákimshilik ortalyǵy ǵana emes, ekonomıkalyq lokomotıvine aınalyp keledi deýge negiz bar.
Jalpy, sonaý 1998 jyly tusaýkeser saltanaty ótip, qala kúni toılana bastaǵannan halyqtyń bolashaqqa degen úmitine dep berip, aıdarynan jel estirgen shahar shaǵyn qalashyqtan – moıyndalǵan megapolıske deıingi damý jolynan ótti. Halyq sany 4 esege jýyq kóbeıip, 1 mln 350 myńnan asyp tústi. Búginde elordada elimizdiń ákimshilik jáne iskerlik ortalyqtary shoǵyrlanǵan, aýqymdy ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne áleýmettik máseleler sheshilýde. Mashına jasaý, qurylys ındýstrııasy, aýyl sharýashylyǵy ónimi salalaryndaǵy iri jobalar iske asyrylyp jatyr. Qyzmet kórsetý salasy, ınjenerlik jáne áleýmettik ınfraqurylym keńeıip, júzdegen myń jumys orny quryldy.
О́zine jetedi, ózge óńirlerge de artylady
Biz bas qalanyń turǵyny, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Saparbaı Jobaevqa habarlasyp, ózi turyp jatqan qalanyń ekonomıkasy týraly pikirin suraǵan edik. Sarapshy óńirlik damý baǵdarlamalaryn jasaý kezinde onyń sol óńirge qanshalyqty saı keletinine kóńil bólý kerektigin, bul turǵyda elordanyń joly bolǵanyn aıtty.
– Astana ekonomıkasynyń basty baǵyttary – saýda, qyzmet kórsetý, bilim berý, densaýlyq saqtaý, logıstıka, týrızm. Osy atalǵan salalar óte qarqyndy damyp kele jatyr, deıdi ekonomıst.
Shahar aýmaǵy 3 ese ulǵaıyp, halqy kóbeıdi. Ekonomıkalyq áleýeti de qatar órilip otyryp, osydan 9 jyl buryn bıýdjet donoryna aınalǵan-dy. Sodan bergi aralyqta salyq túsimderi artpasa, kemigen joq. Byltyrǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha memlekettik bıýdjet qazanyna quıylǵan jalpy salyq túsimderiniń kólemi 1 trln 675 mlrd teńgeden asyp tústi. Qalalyq bıýdjetke túsken qarjynyń 70 paıyzy respýblıkalyq bıýdjetke berilip, qalǵan 30 paıyzy óz qazynasynda qalatyny belgili. Iаǵnı Atyraý men Mańǵystaý oblystary, Almaty qalasy sııaqty donor ólkelerdiń qataryndaǵy qalanyń úlesi keıingi 5 jylda 30 paıyzǵa ulǵaıdy degen sóz.
– Qazir Astananyń ishki jalpy óniminiń úlesi búkil Qazaqstan boıynsha 10 paıyzǵa jaqyndady. Bul degenimiz – shamamen 10-11 trln teńgege jýyq soma. Astana ekonomıkasyndaǵy aýyz toltyryp aıtatyn salalardyń biri – shaǵyn jáne orta kásipkerlik. Saýda salasy túgelge jýyq shaǵyn jáne orta kásipkerlerdiń qolynda. Osy sektorda eńbektenip júrgen júzdegen myń adamnyń jeke tabys salyǵynan túsetin qarajat elordanyń bıýdjetin tolyq qanaǵattandyrady, dedi Saparbaı Jobaev.
Ekonomıstiń pikirin qala ekonomıkasyna qatysty kórsetkishter qýattaı túsedi. Astana – respýblıkadaǵy kásipkerlikpen aınalysýǵa eń qolaıly qalalardyń biri. Resmı derekke júginsek, bıylǵy jyldyń basynda qaladaǵy shaǵyn jáne orta kásipkerlik nysandarynyń sany 204 myńnan asyp tústi. Iаǵnı kásipkerlik nysandarynyń sany 5 jyl burynǵy 124 myńdyq mejemen salystyrsaq, ósim aıtarlyqtaı joǵary. Shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa jasalǵan jaǵdaıdyń arqasynda 457 myń adam kúnkórisin aıyryp otyr.
– Astana ekonomıkasyndaǵy taǵy bir iri sala – qurylys sektory. О́zderińiz bilesizder, qurylys naryǵy Astananyń ǵana emes, el ekonomıkasynyń draıveriniń qyzmetin atqarǵan kezeńder bolǵan. Qazir de mańyzy tómendegen joq. Elordada halyq sany artqan saıyn jol qurylysy, turǵyn úı salý, mektep, balabaqsha, aýrýhana syndy áleýmettik nysandar turǵyzý, sport, mádenıet nysandaryn kóbeıtý, saýda oryndarynyń boı kóterýi syndy qajettilik úzdiksiz týyndap otyrady. Qurylystyń qarqyndy júrýi oǵan qyzmet etetin basqa baǵyttardyń da damýyna áser etedi. Qurylys materıaldaryn qoıa turyńyz. Elordanyń irgesindegi Qosshy qalasyndaǵy zaýyttyń ózi Astananyń talaı ǵımaratyn lıftpen, eskalatormen qamtyp otyrǵanyna biraz jyl boldy. Qalanyń shyǵys jaq bóligi burynnan óndiristik aımaq sanalady. Ol mańda elektrovoz zaýyty syny kúrdeli óndiristik keshender ornalasqan, deıdi Saparbaı Jobaev.
Ekonomıst ǵalym jalpy megapolısterdi qyzmet kórsetý syndy salalardyń asyraıtynyna da toqtalyp ótti. Osy oraıda, búgingi tańda elorda boıynsha 11 saýda ortalyǵy, 24 bazar, 348 meıramhana, 1 myńǵa jýyq ashana men kafe, 34 avtosalon, 149 kásipkerlik nysandary bar ekenin aıta keteıik. 1 mln 350 myńǵa jýyq halqy bar shahar úshin bul birshama jaqsy kórsetkish.
Investısııa ıgiligi
О́tken jyldyń qańtar-qarasha aılarynda elordanyń syrtqy taýar aınalymynyń kólemi 9 526 mln AQSh dollarynan asyp tústi. Atap aıtqanda, eksport kólemi 7,005.4 mln dollar bolsa, ımporttyń úlesi 2,521,2 mıllıon dollarǵa teń. Ekonomısterdiń paıymdaýynsha, qala Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıynda el ekonomıkasyn jańǵyrtýǵa, Qazaqstannyń jahandyq ekonomıkalyq keńistikpen kirigýine zor yqpalyn tıgizýde.
Jalpy, ınvestısııaǵa toqtala keteıik. Qalalyq ákimdikten aldyrǵan derekterge súıensek, 25 jyl ishine qalaǵa quıylǵan ınvestısııa kólemi 55 ese ósken. Byltyrǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha negizgi kapıtalǵa 1 mlrd 446 mln teńgeden asyp túsipti.
Tartylǵan qarajattaǵy sheteldik ınvestısııanyń úlesine kelsek, ol barlyq ınvestısııanyń tórtten bir bóligine shamalas. Sheteldik kompanııalardyń qatysýymen qalada 7 iri ınvestısııalyq joba júzege asyryldy. Olardyń qatarynda transformator shyǵaratyn fransııalyq Alstom kompanııasy, medısınalyq maqsattaǵy jabdyqtar shyǵaratyn «Eira Med» kompanııasy syndy alpaýyttar bar. «Ábý-Dabı Plaza» kópmaqsatty kesheniniń qurylysyna Birikken Arab Ámirlikteriniń, avtokólikterge arnalǵan logıstıkalyq termınal qurylysyna Japonııanyń kompanııasy atsalysqanyn atap ótken jón.
Jalpy, Astanany sheteldik kapıtal úshin tartymdy qalalardyń biri deýge negiz bar. Birinshiden, tutyný naryǵy jyl sanap qarqyndy túrde ulǵaıyp keledi. Halyq sany qanshalyqty tez kóbeıip jatqanyn joǵaryda aıtyp óttik. Oǵan qosa, shahar – ekonomıkalyq jaǵynan belsendi, bilimdi qala. Elimizdegi ǵylymı áleýettiń aýqymdy bóligi elordada shoǵyrlanǵan. Bul sózimizdiń aıǵaǵy retinde qalada 15 joǵary oqý orny, 33 kolledj bar ekenin aıta keteıik. Orta mektepterdiń sany 160-tan asady, bul kórsetkish jyl sanap artyp keledi.
Qoımasy keń qala
Elorda ákimdigi usynǵan derekke júgine otyryp, qalanyń aldaǵy jyldardaǵy damý josparyna kóz júgirtip kóreıik. Sóz basynda aıtyp ketkenimizdeı, astananyń halqy eselep artyp, bir jarym mıllıondyq mejege jaqyndap keledi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń deregine súıensek, kún saıyn elordanyń halqy 700 myń tonnadan astam áleýmettik mańyzdy azyq-túlik túrlerin tutynady eken. Al onyń 22 paıyzy qalada óndiriledi. 45 paıyzdan astamy Aqmola, Qaraǵandy, Pavlodar oblystaryn qamtıtyn azyq-túlik beldeýiniń úlesinde.
Qalanyń resmı saıtynan alynǵan derekterge súıensek, ótken jyldyń sońyndaǵy kórsetkish boıynsha byltyr elordada óndirilgen ónerkásip ónimderiniń jalpy quny 2 trıllıon teńgege jýyqtady. Shahar ekonomıkasyndaǵy óńdeýshi salanyń úlesi jalpy óndiristiń 80 paıyzyna jýyqtaıdy. Bir jyl ishinde qaladaǵy azyq-túlik óndirýshi kásiporyndar 2 089 tonna shujyq ónimin, 12 389 tonna un, 28 323 tonna makaron óndirgen.
Jyldyń tórt mezgilinde Astanany kókónispen, jemis-jıdekpen qamtamasyz etý úshin qalada «Astana Agro» JShS, «AstanaAgro-AA» JShS, «AstanaNıva» JShS, «Kartop jáne kókónis» JShS, «Arul Communication» JShS, «Selınselmash» JShS syndy on shaqty qoıma salynǵan. Osyndaı qoımalardyń jalpy syıymdylyǵy 60 myń tonnadan asady.
Sóz basyndaǵy tilge tıek etken támsildiń shyndyǵyna úńilemiz dep, bas qalanyń ekonomıkalyq damý barysyna kóz júgirtkende, osyndaı derek-dáıekter qolymyzǵa tústi. «Elý jylda – el jańa» deıdi, biz elordanyń 25 jylyn qamtyp otyrmyz. Áýelden áleýeti zor, kezinde qazaq jerindegi kapıtalızmniń negizi qalanǵan shahar búginde ekonomıkalyq lokomotıvke aınalyp kele jatqandaı.
Arnur ASQAR,
jýrnalıst
